جازۋشى تالاپتان احمەتجاننىڭ كىتابىنان وقىعان ءبىر اڭىز ەسكە ءتۇسىپ وتىر. اڭىز دوڭىز تۋرالى. الايدا استارىندا ادامزاتتىق ماسەلە جاتىر.
دوڭىز ءار كەش سايىن جاتاردا تابانىنداعى جازۋدى كورىپ جىلايدى ەكەن. سويتسە, ونىڭ ولەتىن كۇنى تابانىندا جازۋلى دەيدى. جارىق دۇنيەمەن قوشتاسار كۇنىنە جاقىنداپ قالعانى ەسىنە ءتۇسىپ, ءوزىنىڭ دوڭىزدىق تىرلىگىنە ابدەن ناليتىن كورىنەدى. «ەندىگى قالعان ومىرىمدە شالشىققا اۋنامايىنشى, لاس, حارام ءىس جاسامايىنشى» دەپ ءوز-ءوزىن قايرايدى ەكەن. ءسويتىپ, جىلاپ جاتىپ كوزى ءىلىنىپ كەتەدى. ەرتەڭىنە تاڭ اتا ويانادى. ويانا سالا تابانىمەن جەر باسقان بويدا ءبارىن ۇمىتادى. ويتكەنى جازۋدى كورىپ تۇرعان جوق. سودان كەشكە دەيىن ارمانسىز باتپاققا اۋنايدى, قايتادان دوڭىزدىعىن ىستەيدى ەكەن.
جازۋشى ايتقان اڭىزدىڭ استارىندا كوپ دۇنيە جاتىر. تاپسىرلەپ ءتۇسىندىرۋدىڭ ءوزى ارتىق سەكىلدى. مۇنداي ءىس-ارەكەتتى ونسىز دا كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى كورىپ ءجۇرمىز. قازاق مۇنى ءبىر سوزبەن تاۋبەسىزدىك دەگەن. تاۋبەسىزدىڭ توقتار جەرى توزاق ەكەنى جانە تۇسىنىكتى.
بۇل – اڭىز. ال ەندى اللا تاراپىنان ارام ەتىلگەن دوڭىزدىڭ تراگەدياسى جايلى ەستىپ پە ەدىڭىز؟ دوڭىزدىڭ تراگەدياسى – اسپاندى كورە المايتىنى. وعان مۇنداي مۇمكىندىك مۇلدەم بەرىلمەگەن. ونىڭ دەنە ءبىتىمى سولاي جاراتىلعان.
مويىنى كوككە كوتەرىلمەيتىن ماق ۇلىق ارامىزدا جۇرگەن ىنساپسىز ادامداردى دا كوز الدىمىزعا اكەلگەندەي. جازۋشى اكىم تارازي ايتپاقشى, ۇساق ادام, رۋحاني ماستەك ادام دا اسپانعا قاراي المايدى. قوعامعا قاۋىپتىسى دە – وسىلار. قالامگەردىڭ وسىعان قاتىستى گيتلەر مەن گەرمانيانى مىسالعا كەلتىرگەنى بار.
ء«بىر كەزدە باتىرلار ەلى, اقىندار ەلى, دانالار ەلى اتالعان گەرمانيا حح عاسىردىڭ باسىندا ۇساق توعىشارلار ەلىنە اينالدى. ۇساق قولونەرشى. ۇساق شارۋا. ۇساق شەنەۋنىك. ۇساق ساۋداگەر. ۇساق كاسىپكەر. ءبارى ۇساق...» دەيدى ول.
ال كوككە كوز تاستاي المايتىن دوڭىزداردىڭ بيىكتەگى قىرانعا وشىگۋى – زاڭدىلىق. اكىم تارازي وسى فيلوسوفيانىڭ جەتەگىندە ەكى رەت دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانىن ايتادى.
ء«بىرىنىڭ اتى فاشيزم ەدى, ەكىنشىسىنىڭ اتى تىم ادەمى: سوتسياليزم دەپ اتالدى. سوتسياليزم دەگەنىمىز – قوعامنىڭ قامىن ويلايمىز دەگەنىمىز. بىراق بيلىك اسپاندى كورە المايتىنداردىڭ قولىنا ءتۇستى. ەكى جۇيەنىڭ دە اتى بولەك بولعانىمەن, زاتى بىرەۋ-اق ەدى. قانشا ميلليون ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى, قانشا ميلليون قيال, قانشا ميلليون ارمان ءولدى...
جيىرماسىنشى عاسىرداعى ەكى ۇلكەن وپاتقا سەبەپشى بولعان الگى قارعىس اتقان ەكى جۇيە بولاتىن. دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ اياۋسىز قاناۋ, ءوز حالقىن ازدىرىپ-توزدىرىپ جىبەرگەن, توڭىرەكتەگى ەلدەردىڭ بارىنە كوز الارتقان, قانعا بوكتىرگەن, كەدەيى – ەڭ كەدەي, توپاسى – ەڭ توپاس, بيلەۋشىسى – ەڭ قاتىگەز وسى ەكى ەل ەمەس پە ەدى», دەگەن وي ايتادى قالامگەر.
دوڭىزدىڭ تراگەدياسىن ادامدارعا دا قاراتا قولدانۋعا بولادى. كۇندەلىكتى ومىردە دە اياعىنىڭ استىنداعىنى عانا كورىپ, ودان ءسال بيىك جەردە تىرشىلىك بار دەپ بىلمەيتىن, بىلگىسى كەلمەيتىن جاندار جەتەرلىك.
راس, ادامنىڭ نيەتى بۇزىلسا, ءبىر وزىنە جامان. ال حالىقتىڭ نيەتى بۇزىلسا, ادامزاتقا زيان. نيەتى بۇزىلعان سوڭ حالىق تا جەكە ادام سەكىلدى تويىمسىزدىق دەرتىنە ۇشىرايتىن سەكىلدى. «اناۋ مەنىكى», «مىناۋ دا ماعان تيەسىلى» دەپ استامسيدى. سول سەكىلدى پەندەلەر اراسىندا دا «اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىمىن» دەپ ەمەس, «قۇدايدىڭ ناق ءوزىمىن» دەپ ويلايتىنداردى كەزدەستىرىپ جاتامىز.
نيەتى جامان ادامدى توپىراق تۇزەر, ال پيعىلى تەرىس حالىقتى شە؟
ءبىر جاعىنان جاقسىنىڭ قادىرىنە جەتۋ ءۇشىن جاماننىڭ بولعانى دا دۇرىس سەكىلدى. قۇدايدىڭ ءوزى شەبەر عوي. اينالاعا قاراپ شۇكىر ەتۋدى پەندە بالاسىنا وسىلاي ۇيرەتكەندەي.
شىنىندا دا, سوعىس بولماسا, بەيبىتشىلىكتىڭ, اۋرۋ بولماسا, دەنساۋلىقتىڭ, كارىلىك بولماسا, جاستىقتىڭ قادىرىن ۇقپاي جۇرە بەرۋىمىز دە مۇمكىن ەكەن. دەمەك دوڭىزدىڭ تراگەدياسىندا ادامزات بالاسى ءۇشىن كوپ ءتالىم جاسىرىلىپ جاتقانداي.
دوڭىزدىڭ تراگەدياسىنان ساقتاسىن!