ەتنودەموگرافيا: ۇلت قۇرامىنداعى ەلەۋلى وزگەرىستەر

قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 2009 جىلى 63,1% قۇراسا, ال 2021 جىلى 70,4%-عا جەتتى. ايتا كە­تەر بولساق, XIX-XXI عاسىر­لار­داعى ساناق وتكەن جىلدارى قا­زاقتاردىڭ ەڭ جوعارى ۇلەس سال­ماعى 1897 جىلى بايقالدى, قۇ­رامىندا ەتنوستاردىڭ ۇلەسى 82% بولدى.

1897-2021 ساناق ارالىق جىل­دارداعى قازاقتاردىڭ ءوسۋ قار­قى­نىن ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ونىڭ ىشىندە, ەڭ جوعارى ءوسىم بايقالعان كەزەڭ – 2009-2021 جىلدار ارالىعى. وسى ۋاقىت ارالى­عىن­دا كورىنىس تاپقان جوعارى ءوسىم نەگىزىنەن تابيعي ءوسىمىنىڭ ەسەبىنەن بولدى جانە قازاق تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان. تۋ كورسەتكىشتەرى ءوستى جانە تۋ­دىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىن بالالار اسە­رىنەن قازاقتىڭ سانى ۇلعايدى.

كەلەسى قازاقتاردىڭ جوعارى ءوسۋى 1999-2009 جىلدارى بايقالدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقتىڭ ابسوليۋتتىك ءوسىمى 2 125 مىڭعا (26,7%) جەتتى.

ابسوليۋتتىك جانە سالىستىرما­لى تۇردە حالىق سانىنىڭ ارتۋى 1959-1970 جىل­دارى بايقالدى. اتالعان جىلدارى قازاقتاردىڭ سا­نىنىڭ ءوسىمى ەكى فاكتورعا باي­لانىس­تى بولدى. قازاقتىڭ سا­نىنىڭ ار­تۋىنا ۇلكەن اسەر تيگىز­گەن ىشكى فاكتور – تۋدىڭ ءوسۋى جانە ءولىمنىڭ تومەندەۋى نەمەسە تابيعي ءوسىم ارقىلى. 1955-1960 جىل­دارى قازاق ايەلدەرىنىڭ تۋ جيىنتىعى كوەففيتسيەنتى 4,4-كە دەيىن جەتىپ, قورسەتكىشتىڭ الەمدىك ەڭ بيىك دەڭگەيىنە (4,9) جاقىن­دادى. سىرتقى فاكتور – يمميگ­را­تسيانىڭ ىقپالى (1954–1962 جىلدارى قىتايدان قازاقستانعا 252 مىڭ قازاقتار مەن ۇيعىرلار كوشىپ كەلدى, ولار نەگىزىنەن سول كەزدەگى الماتى جانە سەمەي وبلىستارىنا قونىستاندى.

قازاق حالقىنىڭ تابيعي وسۋى­نە مەدي­تسينانىڭ دامۋى جانە ءومىر­دىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونومي­كا­لىق جاع­دايىن (اۋرۋ كەزىندە انتي­بيو­تيك­تەردى كەڭىنەن قولدانۋ, اۋىل­دىق جەرلەردە پەرزەنتحانا­لار پايدا بولۋى جانە ت.ب.) جاقسارىپ, ءتىرى تۋعان­داردىڭ سانى­نىڭ ارتتۋىنا اكەلدى. 1959-1960 جىلدار ارالىعىندا «دەموگرا­فيا­لىق جارىلىس» (اسىرەسە 1959-1961 جج.) بايقالىپ, ءبىرىنشى دەمو­گرا­فيالىق اۋىسۋدىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە بولدى. وسى كەزەڭدەگى قازاق حالقىنىڭ جەدەل تابيعي ءوسىمى جالپى تۋ كور­سەت­كىشىنىڭ جوعارى دەڭگەيى ارقىلى قا­لىپتاسىپ جانە تۋ كەزەكتى­لى­گى­نىڭ ارتۋى ارقىلى كو­بەيدى.

1970-1975 جىلدارى قازاقتار­دىڭ سانى ارتىپ, رەسپۋبليكادا قا­زاق­تاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇلعا­يۋى­­نا الىپ كەلدى. كەيبىر ەلدى مە­كەن­دەردە, اسىرەسە جەتىسۋ جانە سەمەي وبلىستارىندا ورىستار قوپ شوعىرلانعان اۋدان ورتالىقتارىندا جانە اۋىلداردا قازاقتاردىڭ سانى وسە باستادى.

حالىقتىڭ قازاق بولىگىنىڭ ۇلەس سال­ما­عى ءوسىپ, كەرىسىنشە ورىستار 1970 جىلدان باستاپ ۇدايى كەمىدى. 1999-2009 جىلدارى ورىستار سانى 695 مىڭ 941 ادامعا ازايسا, ال كەلەسى 12 جىلدىقتا ولاردىڭ سانى ودان سايىن تومەندەدى. ورىستار 2009-2021 جىلدارى 811 مىڭ 818 ادامعا ازايدى. بۇل ءۇردىس ورىستاردىڭ 1/5-گە (21,4%) ازايعانىن كورسەتەدى. ولاردىڭ ۇلەس سالماعى 2009 جىلعى 23,7%-دان كەلەسى ون ءبىر جىلدان كەيىن, ياعني 2021 جىلى, 15,5%-عا دەيىن كە­مىدى. سول سياقتى ۋكرايندەردىڭ ۇلەس سالماعى 2,0%-عا, تاتارلار 1,1%-عا جەتتى.

1999-2009 جىلدارى حالىق سانىنىڭ كەمۋى ورىس, ۋكراين, بەلورۋس, نەمىس پەن تاتار اراسىندا بايقالسا, ال كەلەسى ساناق بويىنشا (2009-2021 جج.) اتالعان ەتنوستاردىڭ (ورىستاردان باسقا) سانى تۇراقتالىپ, ءوسىم پايدا بولدى. مىسالى, ۋكرايندەر 54,3 مىڭعا, بەلورۋستار 10 مىڭعا, نەمىستەر 47,7 مىڭعا, تاتارلار 14,4 مىڭعا ارتتى. كورىپ وتىرعانداي, اتالعان ەتنوستاردىڭ اراسىندا جالپى ءوسىم بەرگەن نەمىستەر. ولاردا ەميگراتسيا ءۇردىسى بولسا دا, نەگىزىنەن ەتنوستىڭ ۇلعايۋى (2018 جىلعا دەيىن) تابيعي ءوسىم ارقىلى جۇزەگە استى.

2009-2021 جىلدار ارالىعىندا ەتنوستار اراسىندا ەڭ جوعارى ءوسىم وزبەك پەن ۇيعىر ەتنوستارىندا بايقالدى. وزبەكتەر 1/3-گە (34,4%) كوبەيسە, ۇيعىرلار 65 مىڭعا ءوستى. جالپى, باسقا ەتنوستارمەن سالىس­تىر­­عاندا وزبەكتەردىڭ 2009-2021 جىلعى ءوسىمى ەڭ جوعارى بولدى (157,1 مىڭ). 1999-2009 جىلدارى 2009-2021 جىلدارمەن سالاس­تىرعاندا وزبەكتەردىڭ ءوسۋى ەكى ەسە كەم بولدى.

1897-2021 جىلدار ارالىعىن­دا­عى وزبەك ەتنوسىنىڭ ۇلعايۋ ءۇردىسى ءۇش كە­زەڭ­نەن تۇردى. مىسا­لى, 1897-1929 جىلدارى وزبەك­تەر­­دىڭ سانى 99,8 مىڭعا ارتىپ, ەڭ جو­عارى ءوسىم بايقالسا, 1999-2009 جىل­دارى 87,2 مىڭعا ءوستى, ءۇشىنشى كەزەڭدە 1959-1970 جىلدارى 80,4 مىڭعا كوبەيدى.

XIX مەن XXI عاسىرلاردا وتكەن ساناق مالىمەتتەرىن سالىستىر­عاندا ۇي­عىر­لاردىڭ ەڭ جوعارى ءوسىمى 2009-2021 جىلدارى باي­قال­دى (65,6 مىڭ), وسىنداي ءوسىم ءۇردىسى 1959-1970 جىلدارى دا بولدى (61,0 مىڭ).

سول سياقتى 2009-2021 جىلدارى تاتار, ازەربايجان, كورەي, تاجىك, دۇنگەندەردىڭ, بەلورۋس, كۇرد, پولياك, قىرعىز, چەشەن ەتنوستارىنىڭ ءوسىمى بايقالدى.

قورىتا كەلە 2009-2021 جىلدارى قازاقتاردىڭ جوعارى ءوسىمى بايقالادى, بۇل حالىق سانىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ارتۋىنا اكەلدى. از ءوسىم بەرگەن جانە كە­مىگەن ەتنوستار وزدەرىنە جاقىن ەتنوس­­­تار­عا اسسيميلياتسيالاندى. 2021 جىلعى ساناق بويىنشا بىرقاتار ەتنوس ءوزارا اسسيميلياتسيادان ءوتىپ, ازايدى. ماسەلەن, تۇرىكتەردىڭ ءبىر بو­لى­گى ازەر­بايجان ەتنوسىنا اينالىپ, ازەر­بايجانداردىڭ سانى 170 مىڭعا جەتتى. سونىمەن بىرگە تۇرىكتەردىن ءبىر بولى­گى رەسمي كوشىپ, تۇراقتى مەكەنجاي رە­تىندە تۇركيانى تاڭدادى. وعان كوسا وسى ەلگە تۇركىتەردىڭ ۋاقىتشا جۇمىس ەميگراتسياسى بويىنشا كوشى-قون اعىنى كۇشەيدى. ءبىراز ۋكرايندەر, بەلورۋستار, پولياكتار ورىس ەتنوسى وكىلىنە اينالدى. سونىمەن بىرگە ەتنوسارالىق نەكەلەردە ۇيعىرلار, وزبەكتەر قازاقپەن نەكە قۇرعان جاعدايدا قازاق بولىپ جازىلاتىن ۇدەرىس بايقالادى.

2009-2021 جىلدارى قازاق­تار­دىڭ جوعارى ءوسىمى بايقا­لادى, بۇل حالىق سانىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ارتۋىنا اكەلدى. قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 70%-عا جەتىپ, ايقىن باسىمدىققا يە بولدى. ورىس­تار­دىن سانى 1937 جىلدان باستاپ ساناق ارالىعىنداعى جىلدار ىشىندە 1989 جىلعا دەيىن ءوسىپ كەلسە, 1989 جىلدان باستاپ ولاردىڭ ءوسىمى كۇرت وزگەرىپ, تەرىس كورسەتكىشكە يە بولدى. 1989 جىلى ورىستار سانى 6 227 مىڭ ادامدى قۇرادى, 2021 جىلى 3 245 مىڭ ادامعا دەيىن ازايدى. ورىستار باسقا ەۋروپالىق ەتنوستىق توپتارمەن سالىستىرعاندا ءابسوليۋتتى ساننىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋى بايقالدى, بۇل ەتنوستىق توپتار اراسىنداعى ۇلەسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتتى.

ۋكرايندەر سانى 1970 جىلعا دەيىن ءوسىپ, كەيىنگى جىلدارى ازايدى. 1970 جىلى ۋكرايندەر سانى 933 مىڭ ادام بولسا, ال 2009 جىلى 333 مىڭ ادامعا تومەندەدى. وسىلايشا, 1970-2009 جىلدارى ارالىعىندا ۋكرايندەردىڭ سانى 600 مىڭعا ازايىپ, ال 2021 جىل­دان باستاپ ءوسىم ءۇردىسىن باي­قايمىز.

1989 جىلدان 2009 جىلعا دەيىن نەمىستەر, تاتارلار, بەلورۋستار اراسىندا ءابسوليۋتتى ساننىڭ تومەندەۋ تەندەنتسياسى 2021 جىلى توقتادى. 2009-2021 جىلدارى اتالعان ەتنوستاردا ساننىڭ تۇراقتانۋى جانە ءبىرشاما ءوسىم بايقالادى. وزبەكتەر, ۇ­ي­عىرلار, ازەربايجاندار سانىنىڭ جو­عارى ءوسۋىن كورسەتەدى. جيىنتىقتا كور­­سە­­تىلگەن وزگەرىستەر رەسپۋب­لي­كانىڭ دەمو­گرا­فيالىق دومي­نان­­تىنىڭ قۇرى­لى­مىن­دا وزگەرىس­تەر­گە الىپ كەلدى.

2009 جىلعا دەيىن رەسپۋب­لي­كاداعى ەتنودە­موگرا­فيالىق دو­مي­نانتاسىندا وزگەرىستەر پايدا بولدى. وسى جىلعا دەيىن ەتنو­دە­موگرافيالىق قۇرىلى­مىن­دا قازاقتار, ورىستار, بەلورۋستار, ۋكرايندەر, نەمىستەر باسىم بولدى. قازىرگى كەزدە قازاق پەن ورىستان كەيىن, وزبەكتەردىن ۇلەس سال­ماعى وسە باستادى. سونىمەن بىرگە ۇيعىرلاردىڭ تابيعي ءوسىمى سوڭعى جىلدارى باياۋلاسا دا, بىراق جاقىن ارالىقتا ابسوليۋتتىك ۇلەس سالماعى ارتتى. سويتە كەلە, تۇركىتىلدەس ەتنوستار ۇلەسى باسىم بولا باستادى. كەرىسىنشە ەۋروپالىق ەتنوستاردىڭ (ورىس, بەلورۋس, ۋكراين جانە نەمىس) ۇلەسى ازايا باستادى. ەتنو­دەموگرافياداعى وزگەرىستەردى ەكو­نوميكالىق, الەۋمەتتىك سالا­لاردا, اسىرەسە وقۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, قىزمەت قورسەتۋ سالالارىن­دا جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگان­دارىندا ەتنودەموگرافيالىق وزگە­رىس­تەردى ەسكەرۋ قاجەت بولىپ وتىر.

1-سۋرەت. 1897-2021 جىلدار ارالىعىنداعى حالىق ساناعىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ۇلتتىق قۇرامىنىڭ ۇلەس سالماعى (%)

عالي دىنمۇحاممەد,

قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى