تاۋار تاڭبالاۋداعى توسقاۋىل

كاسىپكەرلەردىڭ ويىنا دەن قويساق, تاۋار تاڭبالاۋ بيزنەس يەلەرىنە قويىلاتىن توسقاۋىل­داردى ازايتادى. بىراق شارۋاعا قول­بايلاۋ بولىپ تۇرعان ماسەلە بار. تاۋارلاردى تاڭبالاۋ قىزمە­تىنىڭ ۇلتتىق وپەراتورىنا ءالى مونوپولياسىزداندىرۋ جاسالماعان.

«Victory Zone» جشس ديرەك­تورى راۋشان سابدەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانعا كەلەتىن جانە قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن تاۋارلاردى تۇگەل قاداعالاۋ قا­جەت. قازىرگى گەوساياسي جاعداي سونى تالاپ ەتەدى. الايدا قازىرگى تاۋار تاڭبالاۋ قارقىنى جاڭا تالاپ­تارعا جاۋاپ بەرە الماۋدا دەيدى.

«جاڭا گەوساياسي جاعداي ەكس­پورتقا شىعارىلاتىن تاۋارلاردى قاداعالاۋ قاجەتتىگىن تۋدىرىپ وتىر. بۇل كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ قانداي دا ءبىر پروبلەمالارعا تاپ بولىپ, سانكتسياعا ۇشىراماۋى ءۇشىن قاجەت. ءبىزدىڭ نارىقتا تاڭ­بالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن, وزىق تەحنولوگيالاردى ۇستاناتىن بىرنەشە وپەراتوردىڭ جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس. يمپورت, ەكس­پورتپەن اينالىساتىن وتاندىق كاسىپ­كەرلەر سانكتسياعا ىلىنبەس ءۇشىن تاۋارلاردى تاڭبالاۋ جوباسىن جاڭا دەڭگەيدە جۇرگىزىپ, جاع­داي جاساۋىمىز قاجەت», دەيدى كاسىپ­ورىن باسشىسى راۋشان ساب­دەنوۆا استانادا وتكەن تاۋار تاڭبالاۋ جانە اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىن ءبىر ۇستەل باسىندا تالقىلاعان بەرەرى مول جيىندا.

اسىرەسە قاپتاماداعى تاۋار يدەنتي­في­كاتسياسىنا كود جىبەرۋ پروتسەسىن جە­ڭىلدەتۋ كەرەك. ويتكەنى كاسىپكەرلەر كو­بىنە وسى كەزەڭدە قيىندىققا كوپ ۇشى­راي­دى. سونىڭ سالدارىنان جاعىم­سىز پىكىرلەر دە ءجيى تۋىندايدى.

«سونىمەن قاتار اتالعان جۇيەنىڭ ىسكە اسىرىلۋى قازىرگى زاڭناماعا قايشى كە­لەدى. 1 شىلدەدەن باستاپ كاسىپكەرلىك كو­دەك­سىنە وزگەرىس ەنگىزىلدى. بۇل بو­يىنشا نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ارنايى قۇ­قى­­عىنا بايلانىستى قۇقىقتى قايتا تا­بىستاۋعا تىيىم سالىنعان. الايدا تاڭ­بالاۋ بو­يىنشا بىرىڭعاي وپەراتور فۋنكتسياسىن «قازاقتەلەكوم» اق ەنشىلەس كومپانياسى – «تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ ورتالىعى» جشس جۇزەگە اسىرىپ وتىر. زاڭدا تاۋارلاردى ۇلتتىق كاتالوگكە ەن­گىزۋ بىرىڭعاي وپەراتورعا جۇكتەلگەن, بىراق ءىس جۇزىندە بۇل كاتالوگتى كاسىپكەرلەر ءوز قولىمەن جۇر­گىزەدى. ولار كارتوچكانى ىسكە قوسىپ, تا­ۋار­لاردىڭ 20-دان استام سيپاتتاماسىن تىركەيدى. كارتوچكانى اشىپ, باعا كاتالوگىنە تاۋاردى ەنگىزۋ ءۇشىن كاسىپكەر بۋح­گالتەر, IT-مامان, تاۋارتانۋشى, حا­لىقارالىق ساۋدا ستاندارتتارىن بىلە­تىن ادامدى جالداۋى كەرەك. ءسويتىپ, بيزنەس­تى جۇرگىزۋدە ىركىلىس پايدا بولا باس­تايدى», دەيدى كاسىپكەر.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلدىڭ قازانىنداعى ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس تاۋار تاڭبالاۋ بويىنشا بىرىڭعاي وپەراتور ەاەو ەلدەرىمەن ينتەگرا­تسيا­لان­عان جۇيەنى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. سوعان قاراماستان قازىر ينتەگراتسيا تەك بەلارۋسپەن تاڭبالاۋ كودتارىن تانۋ دەڭ­گە­يىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ورايدا سا­راپ­­شىلار تاۋار تاڭبالاۋعا قاتىستى ءبىر ەمەس, بىرنەشە وپەراتور جۇمىس ىستەۋى كە­رە­­گىن, سول كەزدە باسەكە ورناپ, تيىسىنشە ساپا مىقتى بولا باستايتىنىن جەتكىزدى.

جاقىندا ۇكىمەتتە دە وسى ماسەلە قا­رالدى. «قازاقتەلەكوم» باسشىلا­رى­نىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا مىندەتتى تاڭ­بالاۋ ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ بۇ­گىنگە دەيىن 69,1 مىڭ تابيعي جۇننەن جاسال­عان بۇيىم, 3,3 ملرد تەمەكى ءونىمى, 102,4 ملن اياق كيىم تاۋارى تاڭبالانعان. جوبانى ىسكە اسىرۋ پروتسەسىن تەجەيتىن بىرقاتار ماڭىزدى تۇستار دا بار. بيزنەس­تىڭ مالىمەتىنشە, بۇل – نەگىزىنەن اق­پاراتتىق تاڭبالاۋ جۇيەسىنىڭ تەحني­كالىق پروبلەمالارى. وتاندىق اياقكيىم وندىرۋشىلەردىڭ وكىلدەرى تاۋارلاردى مىندەتتى تۇردە تاڭبالاۋدى بيزنەستىڭ مۇد­دەلەرىنە ساي دەپ سانايدى.

«وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى رەتىندە تاۋاردى مىندەتتى تۇردە تاڭبالاۋدى قول­دايمىز. ويتكەنى بۇل وتاندىق ءون­دى­رۋ­­شىنىڭ مۇددەسىن قولدايدى, باسە­كە­لەستىك ءۇشىن تەڭ جاعداي جاسايدى. ەگەر تەح­نيكالىق پروبلەمالار بولسا, ونى شەشۋ كەرەك. ءبىز تاڭبالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋعا دايىنبىز», دەيدى «Qaz Textile Industry» جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى ۇلتتىق بىرلەستىگىنىڭ وكىلى انار قايىرجانوۆا.

تاۋارلاردى كوتەرمە جانە بولشەك يم­پورتتاۋشىلار تاراپىنان دا كوپ ماسە­لە كوتەرىلدى. Inditex كومپانيالار تو­بى­نىڭ وكىلى انتون سەرداريديدىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق كاتالوگى مەن GS1-Kazakhstan جۇيەسى اراسىندا ينتەگراتسيا جوق. تاڭبالانعان تاۋاردى ساتۋ كەزىندە كەدەن قويمالارىندا, ەلەكتروندىق كوممەرتسيادا تاڭبالاۋ كودتارىن ەنگىزۋ بويىنشا پروبلەمالار بار. اياقكيىمنىڭ بولشەك جانە كوتەرمە ساۋداسىن يمپورتتاۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى اينۇر قايداروۆانىڭ سوزىنە قارا­عاندا, تاڭبالاۋ ۇدەرىسىن ەنگىزۋ تاۋار­دىڭ قىمباتتاۋىنا, سونىڭ سالدارىنان اياقكيىمدى بولشەك ساۋدادا ساتۋشىلار سانىنىڭ ازايۋىنا اكەپ سوعادى.

الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىن وندى­رۋشىلەر اتىنان ءسوز سويلەگەن ءاليا مامىتباەۆا ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى تو­مەن ەكەنىن ەسكەرسەك, ونى تاڭبالاۋ قۇنى تىم جوعارى دەيدى. سونداي-اق «فارم­مەديندۋستريا قازاقستان» فار­ماتسەۆتيكالىق جانە مەديتسينالىق ونىم­دەردى وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى شە­تەل­دىك وندىرۋشىلەردى تاۋارلاردى تاڭ­بالاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسىندە تىر­كەۋگە, تاڭبالانعان دارىلىك زاتتاردى تاراتۋعا قاتىستى ماسەلەلەر بارىن ايت­تى.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, تاۋارلاردى تاڭبالاۋ جوباسىن ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى مىندەتى – تاۋارلاردىڭ ەركىن جانە زاڭدى اينالىمىن, اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ء«بىز مۇددەلى قاتىسۋشىلارمەن ءاربىر تاۋار توبى بويىنشا بارلىق ماسەلەنى قاراۋىمىز كەرەك», دەدى مينيستر.

«تسيفرلى ەكونوميكانى دامىتۋ ورتا­لى­­عىنىڭ» باس ديرەكتورى بيكەش قۇر­مانعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, جاقىن ارادا ەلىمىزدە الكوگول جانە ءسۇت ونىم­دە­رىنە مىندەتتى تاڭبالاۋ ەنگىزىل­مەيدى.

«2020 جىلدان باستاپ تەمەكى ونىم­دە­رى, 2021 جىلدىڭ قاراشاسىنان اياقكيىم, ال قازىر ءدارى-دارمەكتى مىندەتتى تاڭ­بالاۋ جۇر­گىزىلىپ جاتىر. مىندەتتى تاڭبا­لاۋ­دى ەنگىزەر الدىندا ءتارتىپ بويىنشا قانات­قاقتى جوبا باستالۋى كەرەك. اۋەلى قا­نات­قاقتى جوبا جاسالىپ, كەيىن تالداۋ جاسا­لىپ, قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزىلەدى, سودان كەيىن بارىپ قانا بارلىق مۇددەلى مەم­لە­كەتتىك ورگانمەن, بيزنەس-قا­ۋىم­داستىقپەن, «اتامەكەن» ۇكپ-مەن كەلى­سىلىپ, شەشىم قابىلدانادى. قازىر اشەكەي بۇيىمدار, سۋ جانە قۇرامىندا قانتى بار سۋسىندار بويىنشا پيلوتتىق جوبا اتقارىلۋدا. الكوگول جانە ءسۇت بو­يىن­شا مىندەتتى تاڭبالاۋدى ءازىر ەنگىز­بەۋ جايلى شەشىم قابىلداندى», دەدى ب.قۇرمانعاليەۆا.

بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ سايتى تارات­قان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2019 جىلدان بەرى ءۇش تاۋار توبى تاڭبالانادى. ولار­دىڭ قاتارىندا تەمەكى ونىمدەرى مەن اياق كيىم بار. بىرتىندەپ ءدارى-دارمەكتى دە تاڭ­بالاۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2022 جىلعى 4 قازانداعى جاعداي بويىنشا 4 تاۋار توبىنا مىندەتتى تاڭبالاۋ ەنگىزىلدى: ءۇلبىر جانە تەمەكى بۇيىمدارى, اياق كيىم, دارىلىك زاتتار. قۇرامىندا قانتى بار قاپتالعان سۋسىندار مەن زەرگەرلىك بۇيىمداردى تاڭبالاۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان دەپۋتات ەكاتەرينا سمىشلياەۆا اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىنە كوڭىل اۋداردى.

«كيبەر­شابۋىلدار جەكەلەگەن پايدا­لانۋ­شىلارعا دا, مەملەكەتكە دە زيان كەل­تىرۋدە. بارىمىزگە تسيفرلاندىرۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جىلدام جەڭىستەر ۇنايدى. بىراق بۇل جەتىس­تىك­تەردىڭ ارتىندا ۇلكەن تاۋەكەلدەر تۇر­­عانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىككە اركەز نازار اۋدارىلا بەر­مەيدى. حالىقارالىق يندەكستەر بويىن­شا رەيتينگتىك جەڭىستەرگە نەگىزىنەن زاڭ­نامالىق بازانى ستاندارتتارعا ساي­كەس كەلتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلدى», دەي­دى.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازىر 32 مىڭ­نان استام اقپاراتتاندىرۋ وبەك­تى­سىن مينيسترلىكتىڭ 5 قىزمەتكەرى قاداعا­لاي­دى. ولاردىڭ ءار نىساندى تەكسەرۋىنە 400 جىل قاجەت بولادى.

«كادرلىق تاپشىلىق ورناپ تۇر. الدىن الا باعالاۋ بويىنشا سالاعا 10 مىڭ مامان كەرەك. قازىر 2 مىڭداي مامان بار. قوعامنىڭ كيبەرگيگيەناسى دا تومەن دەڭگەيدە. مىسالى, مو­ني­­­تورينگكە سۇيەنسەك, دەرەكتەردەن ايى­رى­لىپ قالۋ فاكتىلەرىنىڭ 95 پا­يى­­­زىندا وقيعا پايدالانۋشىنىڭ رۇق­سات بەرۋى سالدارىنان ورىن الادى. پروبلە­مانى شەشۋ ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ مەن IT-سەكتوردى دامىتۋعا جۇمسالاتىن شى­عىنداردىڭ جالپى قۇرىلىمىندا اق­پاراتتىق قاۋىپسىزدىككە جۇمسالاتىن شىعىندار ۇلەسىن ۇلعايتىپ, ونى 10 پايىزعا دەيىن (قازىر بىزدە بۇل كورسەتكىش 1 پايىز دەڭگەيىندە – رەد.) جەتكىزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار بارلىق ءىت-ماماندار مەن بىرقاتار ينجەنەرلىك ماماندىقتار ءۇشىن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ما­­مان­دىقتاردىڭ كولەمى مەن سانىن ۇلعايتۋ ۇسىنىلادى. اقپاراتتىق قاۋىپ­سىز­دىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ ينستيتۋتىن كۇشەيتۋ, وسى باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا نازار اۋدارۋ كەرەك», دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن.

اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك مامانى زامير قوجانازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, اق­پا­رات­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تسيفر­لىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىندا بولماۋى كەرەك.

– مينيسترلىكتىڭ مىندەتى تەزىرەك تسيفر­لاندىرۋدى ەنگىزۋ بولسا, كوميتەت تسيفر­لاندىرۋ سالاسىنداعى وسالدىق­تار­دى انىقتاۋعا مىندەتتى. بۇل تۇرعىدا ەكەۋىنىڭ ماقساتى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى دەسەك تە بولادى. ال وسالدىقتاردى انىقتاۋعا ءتيىس كوميتەت كوپ جاعدايدا مينيسترلىكتىڭ ايتقانىنان شىعا المايدى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەربەس بولعان كەزدە عانا وبەكتيۆتى كي­بەر­­قاۋىپسىزدىكتىڭ جاعدايىن بىلە الامىز. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءتورت فاكتورعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, قادا­عا­لاپ وتىرۋعا ءتيىس. ولار – تسيفرلىق تا­ۋەل­­سىزدىك, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, ين­فرا­قۇرىلىم تاۋەلسىزدىگى جانە IT-ونىم­دەرىمىزدىڭ دەربەستىگى, – دەيدى مامان.