سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. وندا كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان ماسەلەلەر قارالىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداندى.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار باسقا جۇمىسقا اۋىسۋىنا بايلانىستى دەپۋتات اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ماۋلەن اشىمباەۆ اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ سەناتور, اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى رەتىندە اتقارعان ناتيجەلى جۇمىسىنا نازار اۋدارىپ, ونىڭ زاڭ شىعارۋ ءىسى مەن وڭىرلەردەگى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى بەلسەندىلىگىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار وتىرىستا سەناتورلار كىرىستەردى جىلىستاتۋعا قارسى ءىس-قيمىلدارعا قاتىستى ەكى زاڭ قابىلدادى. ولاردىڭ ءبىرى «2011 جىلعى 19 جەلتوقسانداعى كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ كەزىندە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كiرiستەردi زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدi قارجىلاندىرۋعا قارسى iس-قيمىل تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى. قۇجات ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ قىلمىستىق كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىگىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى.
«حاتتاماعا 2021 جىلعى 20 شىلدەدە ماسكەۋ قالاسىندا قول قويىلدى. حاتتاما ارقىلى كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ كەزىندە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كiرiستەردi زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدi قارجىلاندىرۋعا قارسى iس-قيمىل تۋرالى 2011 جىلعى 19 جەلتوقسانداعى شارتتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى 2014 جىلعى 29 مامىرداعى شارتقا جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەن كودەكسى تۋرالى 2017 جىلعى 11 ساۋىردەگى شارتقا, سونداي-اق ولاردا قولدانىلاتىن تەرمينولوگيا مەن ۇعىمدىق اپپاراتقا سايكەس كەلتىرۋ بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ.
وسى باعىتتا قابىلدانعان ەكىنشى قۇجات – «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ كەزىندە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا اقپارات الماسۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى». بۇل زاڭ جوباسىندا جەكە تۇلعالاردىڭ ەاەو شەگىنەن تىس قولما-قول اقشا قاراجاتىن وتكىزۋى بويىنشا اقپارات الماسۋ تەتىكتەرىن جاقسارتۋعا قاتىستى جاڭا نورمالار جازىلعان.
«كەلىسىمدى ازىرلەۋدىڭ ماقساتى – جەكە تۇلعالاردىڭ قولما-قول اقشا قاراجاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعىنان شەتەلگە وتكىزۋ بويىنشا اقپارات الماسۋ. كەلىسىمدە كەدەندىك ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ كەزىندە ءوزارا ءىس-قيمىل جانە اقپارات الماسۋ ءتارتىبى ايقىندالعان.
اقپاراتتىق ءوزارا ءىس-قيمىل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ءبىر مەملەكەتتىڭ ۋاكىلەتتى, قۇقىق قورعاۋ جانە كەدەن ورگاندارىنىڭ ەكىنشى مۇشە مەملەكەتتىڭ جاۋاپتى ورگانىنا سۇراۋ سالۋلارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. الماسۋ جولاۋشىنىڭ كەدەندىك دەكلاراتسياسىندا جانە تاۋارلار دەكلاراتسياسىندا جەكە تۇلعالار مالىمدەگەن اقپاراتتى ۇسىنۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ە.جاماۋباەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ تارتىبىندە سۇراۋ سالۋدىڭ مازمۇنى, ونى ورىنداۋ مەرزىمدەرى, وعان قول قويۋعا ۋاكىلەتتى لاۋازىمدى تۇلعالار, سونداي-اق سۇراۋ سالۋدى ورىنداۋدان باس تارتۋ مۇمكىن جاعدايلارى قاراستىرىلعان. كەلىسىمدە ءوزارا ءىس-قيمىل جانە اقپارات الماسۋ شەڭبەرىندە الىنعان اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعى, ونى قورعاۋ, ساقتاۋ جانە جويۋ تۋرالى نورمالار, سونداي-اق مۇنداي اقپارات رۇقساتسىز تاراتىلعان جاعدايدا مۇشە مەملەكەتتەر قابىلدايتىن شارالار قامتىلادى.
«قابىلدانعان زاڭدار كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى بىرلەسكەن قىزمەتتى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. بۇل زاڭدار اقپاراتتىق ءوزارا ءىس-قيمىل ارقىلى اتالعان قىلمىستاردىڭ الدىن الۋعا قوسىمشا قۇقىقتىق نەگىزدەر قالىپتاستىرادى دەپ سەنەمىز», دەدى زاڭ جوبالارى جونىندە پىكىر بىلدىرگەن سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونداي-اق پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. سەناتور نۇرجان نۇرسيپاتوۆ پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا قازاقستان-قىرعىز مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەماركاتسيالاۋعا قاتىستى پروبلەمالىق ماسەلەلەردى كوتەردى.
قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى جانە راتيفيكاتسيالاندى, بىراق شەكارالىق توسقاۋىلداردى ورناتۋ پروتسەسى ءالى اياقتالعان جوق. بۇل جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قانداي قيىندىقتار تۋعىزاتىنى تۋرالى سەناتورلارعا الماتى وبلىسى كەگەن اۋدانىنىڭ قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ايتىپ بەردى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوتىنىشى سەناتوردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنا نەگىز بولدى.
«قازاقستان تاراپىنان, شەكارا سىزىعىنا تىكەلەي جاناساتىن ءبىرىنشى شەپتىڭ ينجەنەرلىك بوگەۋىشتەرى جوق. تەك ەكىنشى شەبى, جول جيەگىنە پاراللەل ورناتىلعان بوگەۋىشتەرمەن بەلگىلەنگەن. وسىلايشا, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى شەپتەردىڭ اراسىنداعى 4 مىڭ گەكتارعا جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە 15 مىڭ گەكتاردان استام ورمان شارۋاشىلىعى جەرلەرىن كەگەن اۋدانىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى ءوز ماقساتتارى ءۇشىن پايدالانا الماي وتىر. سونىڭ سالدارىنان, بۇگىندە بۇل جەرلەردى قىرعىزستان ازاماتتارى ءشوپ شابۋ, مال جايۋ ءۇشىن پايدالانۋدا, ويتكەنى كورشى تاراپتا قانداي دا ءبىر بوگەتتەر جوق», دەدى نۇرجان نۇرسيپاتوۆ.
وسىعان بايلانىستى, اۋىل تۇرعىندارى سەناتورلاردان قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىندا جاسالعان مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ تۋرالى شارتتا كورسەتىلگەندەي, ماسەلەنى شەشۋگە جانە جەتىسپەيتىن بوگەت جەلىلەرىن ورناتۋعا جاردەمدەسۋدى سۇرايدى.
جامبىل وبلىسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەڭبەككەرلەرى سەناتور ءابدالى نۇراليەۆكە سۋارىلاتىن القاپقا سۋدىڭ جەتىسپەۋىنەن زارداپ شەگىپ جاتقانىن ايتقان بولاتىن. سەناتور ەلىمىزدىڭ پرەمەر-مينيسترىنە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارىن جاريا ەتتى.
ساۋالدا 2040 جىلعا قاراي قازاقستاندا سۋ تاپشىلىعى 50 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن ەكەنى اتاپ وتىلگەن. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەراستى سۋىنىڭ كارتاسىندا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك, سونداي-اق سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىستارىندا ورنالاسقان جەراستى سۋىنىڭ قورى انىقتالعانىمەن, ونى سۋارمالى ەگىنشىلىكتە پايدالانۋ جوسپارلى تۇردە قاراستىرىلماعان.
سەناتور سۇيىندىك الداشەۆ ءوز دەپۋتاتتىق ساۋالىندا «قوشقار اتا» راديواكتيۆتى قالدىقتار قويماسىنىڭ پروبلەمالارىنا پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ نازارىن اۋداردى. سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنا ساپارى بارىسىندا اقتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى وسى قويماعا قاتىستى ماسەلەنى شەشۋدى سۇراعان بولاتىن. سەناتور ءوز ساۋالىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى راديواكتيۆتى قالدىقتار قويماسىن 3 جىل ىشىندە رەكۋلتيۆاتسيالاۋ جۇمىستارىن اياقتاۋدى ۇكىمەت پەن وبلىس اكىمدىگىنە تاپسىرعانىن ەسكە سالدى.
«وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ماقساتىندا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما قارالدى جانە ازىرلەندى. 4 200 گەكتار جەردى مەليوراتسيالاۋ جۇمىستارى باستالدى. دەگەنمەن مەردىگەرلەر تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, وعان سايكەس جەر كولەمى 3 ەسەگە, ياعني 1 300 گەكتارعا قىسقاردى. بۇل رەتتە بيۋدجەتتى قايتا قاراۋ تۋرالى اڭگىمە بولدى. ويتكەنى مەردىگەردىڭ ايتۋىنشا جانە ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارى, قۇرال-جابدىقتار مەن جانار-جاعارماي قىمباتتاپ كەتكەن», دەدى سۇيىندىك الداشەۆ.
دەپۋتات قازىر تاپسىرمانى تولىق ورىنداۋ, اتاپ ايتقاندا, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ سياقتى شەشىلمەگەن ماسەلە بولىپ تۇر دەپ ەسەپتەيدى. سەناتور باستاپقى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىندا قارالماعانىنا دا نازار اۋداردى. جوبا تالقىلانىپ, وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ جاتقان كەزدە, وعان بيىلعى بولىنگەن قارجىنىڭ 30 پايىزى عانا يگەرىلگەن. سەناتور بۇگىندە بيىلعا بولىنگەن قارجىنىڭ تولىق يگەرىلمەي قالۋ قاۋپى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق جوسپاردى تالداۋ قورىتىندىسىنا سايكەس مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇجاتتا كورسەتىلگەن باسىمدىقتاردى ىسكە اسىرۋ بارىسى مەن ساپاسىنا كوڭىلى تولمايتىنىن جەتكىزدى.
سەناتور اينۇر ارعىنبەكوۆا ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ اتىنا وڭىردەگى پروبلەمالار تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ەسكىرگەن جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى مەن اياقتالماعان تۇرعىن ۇيلەر دەپۋتات ساۋالىنىڭ باستى تاقىرىبى بولدى. جاڭادان قۇرىلعان وبلىستا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار وبەكتىلەردى جوندەۋگە قارجىنىڭ جوقتىعى – تۇيتكىلدى ماسەلە. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, جىلىتۋ ماۋسىمى كەزىندە جاعدايى ناشار جەرگىلىكتى جەو سەمەي قالاسى تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە قاۋىپ توندىرەدى.
سەناتور نۇرتورە ءجۇسىپ وبلىستىق دەڭگەيدە گەرالديكانى قولدانۋدى رەتتەيتىن نورمالاردىڭ جوقتىعىنا كوڭىل اۋداردى. ول ەلىمىزدىڭ پرەمەر-مينيسترىنە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وبلىستار مەن قالالار ەلتاڭبالارى ازاماتتاردىڭ پاتريوتتىق ساناسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىنىنە توقتالدى. بىراق بۇل سالا ەشقانداي زاڭمەن رەتتەلمەگەن. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, اكىمدىكتەردى وڭىرلىك رامىزدەرگە قاتىستى مەملەكەتتىك ءستيلدى ساقتاۋعا جانە جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتەيتىن بىرىڭعاي ەرەجەلەر مەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلار جوق.
«مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ 2015-2022 جىلدارى جۇرگىزگەن مونيتورينگتەرى ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرىنىڭ وڭىرلىك رامىزدەرىن ازىرلەۋ, بەكىتۋ, قولدانۋ جانە پايدالانۋ جۇيەسىنىڭ ءالى دۇرىس رەتتەلمەگەنىن كورسەتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى 20 وبلىستىڭ 13-ىندە, 3 مەگاپوليس قالادا, 186 اۋداننىڭ 137-سىندە, 89 شاعىن قالانىڭ 33-ىندە ءوز رامىزدەرى بار. بىراق وڭىرلىك رامىزدەردى بەكىتۋ ءتارتىبى زاڭمەن رەتتەلمەگەن», دەدى سەناتور.
دەپۋتات بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن وڭىرلىك رامىزدەردى بەكىتۋ, قولدانۋ, ورناتۋ, ورنالاستىرۋ جانە پايدالانۋ بويىنشا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر مەن نۇسقاۋلىقتاردى قابىلداۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سەناتور «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىندى.