ازەربايجان مەن ارمەنيا اراعايىنداردىڭ ارقاسىندا ورتاق مامىلەگە كەلدى. بۇعان دەيىن تاۋلى قاراباق ءۇشىن قىرقىسىپ كەلگەن ەكى ەل شەكارانى شەگەندەۋگە كەلىستى. تالاي جىل ءتۇيىنى تارقاماي كەلگەن ماسەلە شەشىلۋگە جاقىن دەپ ايتۋعا نەگىز بار. وسىلايشا, ازەربايجان تاراپى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىردى.
داۋلى قاقتىعىسقا قاتىستى تاراپتار وتكەن اپتادا پراگادا ەۋروپالىق كەڭەستىڭ باستاماسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن ەدى. كەزدەسۋگە ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, ارمەنيا پرەمەر-ءمينيسترى نيكوليا پاشينيان, فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون, ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى چارلز ميشەل قاتىستى.
كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا ەۋروپالىق وداق ەكى ەلدىڭ شەكاراسىنا ارنايى ميسسيا جىبەرمەك. شەكارانى شەگەندەۋدىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن بۇل جۇمىس وسى ايدىڭ سوڭىندا باستالۋعا ءتيىس. ەۋروپالىق كەڭەس تاراتقان مالىمدەمەگە سۇيەنسەك, ميسسيانىڭ ماقساتى سەنىمدى نىعايتۋ, شەكارالىق كوميسسياعا جاردەمدەسۋ.
«ارمەنيا مەن ازەربايجان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا جانە 1991 جىلعى الماتى دەكلاراتسياسىنا ادال ەكەندىكتەرىن راستادى, ول ارقىلى ەكەۋى دە ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ەگەمەندىگىن مويىندايدى», دەلىنگەن ەۋروپالىق كەڭەس تاراتقان مالىمدەمەدە.
سونداي-اق ازەربايجان تاراپى دا, ارمەنيا تاراپى دا بۇل كەلىسىمدى راستادى. «تاراپتار بۇل كەلىسىم دەليميتاتسيالاۋ كوميسسيالارىنىڭ جۇمىسىنا نەگىز بولاتىنىن جانە وسى كوميسسيالاردىڭ كەلەسى وتىرىسى قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن بريۋسسەلدە وتەتىنىن راستادى.
ارمەنيا ازەربايجانمەن شەكاراداعى ەو ازاماتتىق ميسسياسىنا قولداۋ كورسەتۋگە كەلىستى. ازەربايجان اتالعان ميسسيامەن وزىنە قاتىستى بولاتىن دارەجەدە ىنتىماقتاسۋعا كەلىستى. ميسسيا ءوز جۇمىسىن قازان ايىندا, ءارى كەتسە, ەكى ايدا باستايدى. ميسسيانىڭ ماقساتى – سەنىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە شەكارا كوميسسيالارىنا ەسەپ بەرۋ ارقىلى كومەكتەسۋ», دەلىنگەن ارمەنيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ سايتىندا.
ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ كەلىسسوزدەردەن كەيىن جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ەكى ەل اراسىندا بەيبىتشىلىك تۋرالى كەلىسىمگە وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قول قويىلۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.
«ارمەنيا تاراپى نيەت بىلدىرسە, جىل سوڭىنا دەيىن بەيبىت كەلىسىمگە قول قويۋعا بولادى. ۋاقىت ءوتىپ جاتىر, باستامالارىمىز وڭايلىقپەن العا جىلجىر ەمەس. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى ءبىرىنشى كەزدەسۋ ناقتى ناتيجە بەرمەسە دە, بۇل وڭ قادام دەپ ويلايمىن. جاقىن ارادا شەشىم قابىلدانسا, ەكى ەلدىڭ جۇمىس توپتارى بىتىمگەرشىلىك كەلىسىم ءماتىنىن ازىرلەۋگە كىرىسسە, جىل سوڭىنا دەيىن كەلىسىمگە كەلە الامىز. نەگىزىندە, ءبىز جاريالاعان بەس قاعيداعا بايلانىستى ەشكىمدە سۇراق جوق. ارمەنيا دا, ەۋروپالىق وداق تا بۇعان كەلىستى», دەدى ي.اليەۆ.
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن تاريحقا ءسال نازار اۋدارايىق. جالپى, تاۋلى قاراباق رەسمي تۇردە ازەربايجاننىڭ اۋماعى سانالادى. بىراق ايماققا قاتىستى جانجالدىڭ جالعاسىپ كەلگەنىنە وتىز جىلعا جۋىقتاعان. كەڭەس وكىمەتى ىدىراعان تۇستا ازەربايجان مەن ارمەنيا تاۋلى قاراباق ايماعى ءۇشىن قاقتىعىستى. 1994 جىلى ارمەنيا مەن تاۋلى قاراباق جانە ازەربايجان اراسىندا اتىستى توقتاتۋ جونiندە بiتiمگەرلiك كەلiسiم جاسالعانىمەن, تاۋلى قاراباق پەن وعان جاپسارلاس جاتقان ايماقتار ارمەنيانىڭ باقىلاۋىندا قالعان. 1988-1994 جىلدارى بولعان سوعىستا 30 مىڭداي ادام قازا تاۋىپ, ميلليونعا جۋىق ازەربايجان بوسىپ كەتتى.
سودان بەرى تاۋلى قاراباق ەتنوستىق ارميانداردىڭ باقىلاۋىندا بولدى. تاۋلى قاراباق ايماعى 1991 جىلى ازاتتىعىن جاريالادى. الايدا الەمنىڭ بىردە-ءبىر مەملەكەتى ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان جوق.
1995 جىلى ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ارمەنيا مەن ازەربايجان قاقتىعىسىن شەشۋ ءۇشىن مينسك توبىن جاساقتادى. بۇل كەلىسىمگە فرانتسيا, رەسەي جانە اقش وكىل رەتىندە ەندى. بىراق بۇل كەلىسىم دىتتەگەن ماقساتىنا جەتكەن جوق.
بۇۇ تاۋلى قاراباق ايماعىن رەسمي تۇردە ازەربايجان اۋماعى دەپ مويىنداپ, ەكى ەلدى ماسەلەنى بەيبىت جولمەن شەشۋگە شاقىرىپ كەلەدى. ءتىپتى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى داۋلى قاراباققا قاتىستى 4 قارار قابىلداپ, ارمەنيانىڭ اسكەرىن ازەربايجان اۋماعىنان شىعارۋعا ءتيىس دەپ كورسەتكەن-ءدى. دەگەنمەن بۇعان ەرەۆان تاراپى كونگەن جوق. وسىلايشا, تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاماي قالا بەرگەن.
ەكى جىل بۇرىن قىركۇيەكتە تاۋلى قاراباق ايماعىندا قاقتىعىس ءورشىدى. ازەربايجان مەن ارمەنيا جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا ءبىر-ءبىرىن ايىپتادى. باكۋ مەن ەرەۆان ارااعايىن ەلدەردىڭ كومەگىمەن بىرنەشە رەت اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن. بىراق كوپ ۇزاماي قاقتىعىس قايتا جالعاستى.
اقىرى رەسەيدىڭ اراعا تۇسۋىمەن ارمەنيا مەن ازەربايجان سوعىستى توقتاتۋ جونىندەگى كەلىسىمگە كەلدى. ءسويتىپ, 10 قاراشادا 44 كۇنگە سوزىلعان قاقتىعىستىڭ نۇكتەسى قويىلدى.
كەلىسىمگە سايكەس, ازەربايجان سوعىس كەزىندە ازات ەتكەن تاۋلى قاراباقتىڭ ءبىر بولىگىن جانە ارمەنيا باسىپ العان 7 اۋداندى وزىنە قايتاردى. ارمەنيا اۋماعىنان ازەربايجاننىڭ نەگىزگى تەرريتورياسىن ناحيچەۆان اۋماعىمەن جالعايتىن ءدالىز بەرىلدى. سونىمەن قاتار تاۋلى قاراباقتى ارمەنيامەن بايلانىستىراتىن ءدالىز قۇرىلدى.
بىراق مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان سوعىستىڭ نۇكتەسى قويىلعانداي كورىنگەنىمەن, بيىل ەكى ەلدىڭ اسكەرى تاعى دا قاقتىعىسىپ قالدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, بۇل جولى, شامامەن ەكى جۇزدەي ادام مەرت بولعان.
بۇل جولى دا ازەربايجان دا, ارمەنيا دا قاقتىعىسقا ءبىر-ءبىرىن كىنالادى. ازەربايجان قورعانىس ءمينيسترى ارمەنيا 2020 جىلى جاسالعان كەلىسىمدى بۇزدى, ءبىر جاۋىنگەرىمىزدى مەرت ەتتى دەپ مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاۋاپ رەتىندە لاشىن دالىزىندەگى ارمەنيالىق اسكەرگە سوققى جاسالعان. بۇل جەردى رەسەيدىڭ بىتىمگەرلىك كۇشتەرى باقىلاۋعا ءتيىس-تۇعىن. بىراق باكۋ بيلىگى ارمەنيا اسكەرى ءالى دە وڭىردەن كەتپەگەنىن العا تارتتى.
جوعارىدا ەۋروپالىق كەڭەس تاراتقان مالىمدەمەدەگى الماتى دەكلاراتسياسى تۋرالى شاعىن اقپارات بەرە كەتسەك. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلعانى بەلگىلى. اتالعان كەلىسىمگە 1991 جىلى 8 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا قول قويىلدى. قۇجاتتا سول كەزدەگى شەكارالار بولىنبەيتىنى جانە وعان ەشكىم قول سۇقپايتىنى كورسەتىلگەن. رەسپۋبليكالاردىڭ سول كەزدەگى اكىمشىلىك شەكارالارى مەملەكەتتىك شەكارا دەپ مويىندالدى.