مىناۋ ەشقانداي ولشەمگە سىيمايتىن الماعايىپ ومىردە ء«وز ورنىمدى تاپتىم» دەپ كەسىپ ايتاتىندار بار ما ەكەن؟ بار بولسا, سولاردىڭ قاتارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ۇعا-نىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى, «بۋراباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» بولات ءماجيت ۇلىن نىق قوسۋعا بولاتىنداي.
بۇگىندە اعامىزدىڭ جانىندا ءجۇرىپ, تاربيەسى مەن شاراپاتىن كورگەن زامانداستارىم ول كىسىگە قاراتىپ, «كابينەتى – كەڭ دالا مەن قارا ورمان» دەگەن ءسوزدى تاۋىپ ايتىپ ءجۇر. تەڭەۋدىڭ دالدىگى – ول كىسىنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىن ورمانعا قىزمەت ەتۋگە ارناعانىندا, ونىڭ ىشىندە 27 جىل بويى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن سەلكەۋسىز باسقارعانىندا دەپ بىلەمىز.
بۇل قىزمەتكە ول توپ ەتىپ تۇسە قالعان جوق. الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ۇزدىك بىتىرگەن 1972 جىلى جوعارىدا اتالعان عزي-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىنا قالدىرىلعان. سودان بەرى بۇكىل لاۋازىمدىق ساتىدان ءوتىپ, قازىرگى كۇنى ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. ءدال وسىدان كەيىن اعامىز قازاق ەلىنىڭ ورمان-توعايى, قاراعاي-قايىڭىمەن سەرىكتەس سىرلاسىپ وسكەن جان دەسەك جاراسادى. ال بىلىكتى ماماننىڭ كەز كەلگەن اڭگىمەسىنىڭ تۇجىرىم تۇيىندەرى ورمان الەمىنىڭ عىلىمي نۇسقالارىنا تىرەلىپ, توقايلاسىپ جاتاتىنىن دا زاڭدىلىق دەپ ۇعىنامىز.
عىلىم دەمەكشى, ورمانشىلىق قازاقتىڭ ءداستۇرلى كاسىبى ەمەس. وندا عىلىمي جاڭالىق اشۋ تاۋ باسىنان قۇدىق قازعانمەن پارا-پار. بەينەتى مول, كەدەرگىسى قيساپسىز شارۋا بۇل تۇسىنگەنگە. سالىستىرىپ قارايىقشى. مىسالى, استىق داقىلدارىن, ونىڭ جاڭا سۇرىپتارىن شىعارۋمەن اينالىساتىن عالىمدار كوكتەمدە ەككەن داقىلىنىڭ كۇزدە قالاي وسكەنىن كورە الادى. قاي جەرىندە دۇرىس, قاي جەرىندە قاتە جىبەرگەندىگىن ساراپتايدى. ال ورمان شارۋاشىلىعىندا مۇلدە باسقاشا رەڭك قالىپتاسقان. ايتالىق, ورمانشى اعاش كوشەتىن وتىرعىزاتىن بولسا, ونىڭ بوي سالىپ ءوسۋىن, جاپىراعىنىڭ جايىلۋىن, كادىمگى اعاش قالپىنا ەنۋىن قانشاما جىل توسۋى كەرەك. سوندىقتان دا عىلىمنىڭ بۇل سالاسى عالىمنان ايرىقشا توزىمدىلىكتى, شىدامدىلىقتى تالاپ ەتەدى.
ءبىز كۋا بولعان مىنا ءبىر ماسەلەنى ماڭىزدى سانايمىز: 2016 جىلى پرەزيدەنت اتالعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بولدى. استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قالىپتاستىرىپ جاتقان كەزدە جاس وسكىننىڭ ءتۇرى مەن تەگىن, بۋداندىق اۋدانداستىرىلۋىن, سۇرانىستاعى تۇقىم دايىنداۋدى, وعان قاتىستى عىلىمي نەگىزدەمەلەر مەن ۇسىنىستاردى باسشىلىققا الۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ينستيتۋت قاراۋىنداعى دەندروباق, اربورەتۋم مەن پوپۋلەتۋم سياقتى بۋىندار بۇل باعىتتا نازار سالارلىق جۇمىستار اتقارعان.
عىلىم ورداسى قۇرىلعان بويدا پروفەسسور ۆ.م.ساۆيچەۆتىڭ بۋرابايدىڭ ورمان ورامدارىندا وسىمدىكتەردىڭ 500 تۇرىنە سىناق جۇرگىزۋگە مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەندىگىن دالەلدەگەن جوباسى ماقۇلدانىپ, ارنايى دەندروباق ىسكە كىرىسكەن. ونىڭ اۋماعى 44,3 گەكتاردى الىپ جاتىر. مۇندا وسىمدىكتىڭ 2 مىڭنان استام ءتۇرى زەرتتەلدى. بۇگىندە سونىڭ 30 ۇيالاس تارماعى مەن 95 تەكتى قۇرايتىن 800 ءتۇرى ساقتالىپ قالدى. جاعراپيالىق تەگىن تارقاتساق, دەندروباقتاعى وسكىندەردىڭ 25,6 پايىزى ەۋروپالىق, 22,5-ءى سىبىرلىك, 21,1-ءى سولتۇستىكامەريكالىق, 14,4-ءى قيىر-شىعىستىق, 9,2-ءسى جاپون-قىتاي اۋماقتىق, 7,2 پايىزى ورتاازيالىق ءتۇپ تامىرعا جاتادى. بۇلار اعاشتار, بۇتالار, سايالى وسكىندەر جانە جارتىلاي بۇتاق تارامدارى بولىپ, ءۇش ءدالىزدى ءتورت توپقا بولىنەدى.
دەندروباقپەن قولتىقتاس اربورەتۋم مەن پوپۋلەتۋمنىڭ تابيعي قۇندىلىقتارىمىزدى ەسەلەۋدەگى ورنى دا ولشەۋسىز. مۇندا جولى تۇسكەن كىسى وسىمدىكتەر الەمىنىڭ قيال-عاجايىپ قۇشاعىنا ەنىپ كەتكەندەي تەبىرەنەرى ءسوزسىز. تابيعاتتىڭ قاتالدىعىنا قاراماستان, وسىناۋ 11 گەكتارلىق القاپتا اسا قۇندى وسىمدىكتەر جايقالىپ تۇرادى. قازىرگى ساقتالعانىنىڭ ءوزى 350 ءتۇردى قامتيدى. سانالۋان ماقساتتا پايدالانىلاتىن اعاشتاردى ايتپاعاندا, دارىلىك شوپتەر, جۇپار گۇلدەر, سايالى بۇتاقتار, جەمىس-جيدەكتەردىڭ قالىڭدىعى قايران قالدىرادى. بۇگىندە بۋراباي دەندروباعىنا قاتىستى 150-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جازىلىپ, ۇجىمدىق جيناقتاردى قوسپاعاندا, 70-كە تارتا كىتاپ جارىق كوردى.
بىراق ينستيتۋت ديرەكتورى مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىندا بۇلاردىڭ ءبىرىن دە ايتقان جوق. ايتقانى مىناۋ: «ورمان الابىنا كوزقاراستىڭ بىرجاق-تىلىعى قىنجىلتادى. بارىنەن دە بارىمىزدى ساقتاۋعا دانەكەر بولىپ وتىرعان عىلىمي دەندروباقتىڭ باعى تايعانى وكىندىرەدى. سوڭعى ون جىلدا ماڭىزدى نىساننىڭ قارجىلاندىرىلۋى مۇلدەم جۇتاڭ. ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى جوقتان بار جاساپ وتىر. عالىمدار دا ۇزدىكسىز دابىلداتۋىن قويار ەمەس. الايدا سەلت ەتكەندەي سەرپىلىس شامالى». وسى ساتتە ورمانشى عالىمنىڭ وتانشىلدىعىنا, «قارا ورمانىمىزدىڭ» قالىڭداي ءتۇسۋى جولىنداعى شىر-پىرىنا ءتانتى بولعانبىز. بۇل دابىل كوپ كەشىكپەي «ەگەمەننىڭ» ارالاسۋىمەن پارلامەنت سەناتىندا قارالىپ, ءتيىستى ماسەلەلەر كوتەرىلدى.
اكادەميك اعامىز ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى تابيعي ايماقتارىندا لاندشافتتىق قۇرىلىمداعى قورعانىشتىق ورمان ءوسىرۋ, ەلىمىزدىڭ ورمان قورى مەن ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنداعى (بالقاش ءوڭىرى, ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان جەرلەرى) اگروورمانمەليوراتسيالىق قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋىن, كوگالداندىرۋ ماقساتتارىنداعى القااعاشتار ءتۇرىن كوبەيتۋ مەن ونىڭ جەرسىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ, تاعى باسقا ماڭىزدى باعىتتاردا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ول 120-دان استام عىلىمي جۇمىس جاريالادى. سونىڭ ىشىندە 3 مونوگرافيا, 2 وقۋلىق, شەتەلدىك بەدەلدى باسىلىمداردا نولدىك ەمەس يمپاكت-فاكتور نەگىزدەرى تاقىرىبىندا جارىق كورگەن ماقالالار بار.
بەلگىلى عالىم 7 يننوۆاتسيالىق جانە اۆتورلىق پاتەنتتىڭ, 2 ارنايى كۋالىكتىڭ يەگەرى. بۇعان قوسا, جاي قاراعايدىڭ ءتورت ءتۇرىنىڭ اۆتورى سانالادى. بۇدان دا باسقا عىلىمي ەڭبەكتەرى اكادەميك ا.باراەۆ اتىنداعى ءى دارەجەلى سىيلىقپەن, حالىقارالىق سالالىق مەدالدارمەن اتاپ ءوتىلدى. ول رەسەيدىڭ «ورمانتانۋ» جانە «ورمان شارۋاشىلىعى اقپاراتى» جۋرنالدارىنىڭ رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە دە تانىمال. مۇنداي بيىك ابىرويعا ورمانمەن بىرگە تىنىستاعان, ونىڭ سىرلى اۋەنىمەن قۋاتتانعان ادامدار عانا بولەنەتىنى انىق.
باقبەرگەن امالبەك
اقمولا وبلىسى