2022 جىل ەل ومىرىندە ۇلكەن ساياسي وقيعالارمەن ۇشتاسىپ وتىرعاندىعى كوپكە ايان. تاۋەلسىز قازاقستان قوعامىنا ساياسي رەفورمالاردىڭ قاجەتتىلىگىن تەرەڭنەن تۇسىنگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەسكى ساياسي جۇيەدەن الشاق كەتىپ, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا نەگىزدەلگەن وڭ قادامدارى ىلگەرى قاراي ساتىمەن جىلجي تۇسۋدە.
ىزگىلىكتى ارىدەن ويلاعان ۇلى ويشىل ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «قوعام ىزگىلەنبەي, ونىڭ ساياسي بيلىك تۇتقاسى ەشقاشان ىزگىلەنبەيدى» دەگەن ەكەن. مىنە, ەلى مەن ۇلتىنا ىزگىلىكتىڭ ءدانىن سەپپەك بولعان ق.توقاەۆ تا «تار جولدا» قاراڭعىدان حالقىنا جارىق ىزدەپ وتىر. قاتەلىگى قار استىندا قالعان كەشەگى كۇننەن كىنا ىزدەمەي, بولاشاققا بۇگىننەن ساۋلەلى جول ىزدەۋدىڭ قامىن جاساۋدا. ءبىر ادام ەمەس, تۇتاس ۇلت بولىپ ويلاناتىن, الدىمىزدا تۇرعان بالاماسى ۇلتتىق سيپاتقا نەگىزدەلگەن تۋرا جولدى تاڭداۋ ماقساتىن سەرگەك سەزىنەر كەز كەلدى.
كوپكە وي تاستاعان كەشەگى ۇلت دۇلدۇلدەرىنىڭ بىرەگەيى, ابىلاي زامانىنىڭ داڭقتى باتىرى, ارتىندا سارالى سوزدەر قالعان شاقشاق جانىبەكتىڭ «بيلىك ايتقان وڭاي, ءبىلىپ ايتقان قيىن» دەگەن ءمانى تەرەڭ ءسوزى ەل نازارىنان تۇسپەي, جۇرت جادىندا قالعان ەكەن. مەنىڭشە, وسى ءبىر مارتەبەلى ءسوز بۇگىنگى مەملەكەت باسشىسى ساياساتىن دا ءدوپ باسىپ وتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار. سوندىقتان, بارشا قازاقستاندىقتارعا بۇگىنگى كۇننىڭ تەرەڭ ساياساتكەرىنىڭ باعالى باستامالارىنان ەرتەڭگى كۇننىڭ بەكەم ساياساتىن كورۋگە ۇمتىلعانى استە ءجون شىعار.
ارينە, بۇل ساياساتتىڭ ناق شەشىمىن «سايلاۋ شەشەدى» دەسەك قاتەلەسەمىز, بىراق بۇل ناۋقان قازىرگى تاڭدا جاڭاشىلدىق پەن اشىق قوعام قۇرۋعا اپارار جالعىز تەتىك ەكەنى دە ايقىن. ويتكەنى ول ۇلت مۇقتاجدىعىن, حالىق قالاۋىن, ساياسي جۇيە قاجەتتىلىگىن شەشەتىن قۇرال. سوندىقتان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن ەلىمىزدەگى ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق احۋالداردى ءبىرىزدى جانە تاباندى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ العىشارتى دەپ قابىلداۋ وتە ورىندى. ويتكەنى دەموكراتيالىق ىزگىلىكتەرگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعان بۇگىنگى ساياسات – قوعامدا پليۋراليزم پەن پىكىر ەركىندىگىنىڭ جانە الەۋمەتتىك ادىلدىكتىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالاۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر.
بۇل ستراتەگيالىق قادامداردىڭ باسى ق.توقاەۆ ەل تىزگىنىن ۇستاعان 2019 جىلدان جۇيەلى تۇردە قولعا الىنعان ەدى. ال «قاسىرەتتى قاڭتار» بارلىق قولعا الىنعان رەفورمالارعا ساياسي تۇرعىدان قاراۋعا باسقاشا ءماجبۇر ەتتى. دەگەنمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ارتتا قالعان قىسقا مەرزىمدە اتقارىلعان ورەلى ىستەر بۇگىندە ءوز ناتيجەلەرىن بەرۋدە. ول تۋرالى وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر, ەكونوميستەر مەن الەۋمەتتانۋشىلار وزدەرىنىڭ لايىقتى باعالارىن دا بەرىپ وتىر. سول ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەنى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ءۇشىن اتا زاڭىمىزعا ىرگەلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماقساتىندا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزىلدى, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىسىنىڭ مۇلدەم وزگەشە قادامدارى جۇزەگە اسۋدا, ونىڭ سىرتىندا قازاقستان حالقىنا اسا ۇلكەن ستراتەگيالىق باعىتتاردى ايقىنداعان جاڭا قىركۇيەك جولداۋى جاسالدى. ەندى مىنە, وسى جىلدىڭ 20 قاراشاسىنا بەلگىلەنگەن ماڭىزى زور ساياسي ناۋقان دا باستاۋ الدى.
ەڭ باستىسى, ق.توقاەۆ سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن ارىلۋعا بارىنشا مۇمكىندىك جاساپ, بۇگىنگى تاڭدا «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» اتتى ۇزاقمەرزىمدى فورمۋلا جاڭا سيپاتقا يە بولدى. ويتكەنى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردى وڭتايلاندىرۋ ارقىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگانىنىڭ وكىلەتتىلىگى تىڭ سەرپىنگە باعىتتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل فورمۋلاسىن بۇگىندە بۇكىل حالىق قولداپ وتىرعاندىعىن اشىق ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن, بۇل ساياسي قادامنىڭ قوعام دامۋىنا بەرەر وڭ ناتيجەسى ءالى دە الدا.
قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى ەلىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن تياناقتى ورنىقتىرۋ مەن قوعامدىق-ساياسي دامۋ جاعدايىنىڭ تۇپكى تەمىرقازىعىنا اينالار ناعىز دەموكراتيالىق ءۇردىستىڭ ايناسى بولۋىمەن ەرەكشەلەنبەك. بۇل اشىق ءارى جاڭاشىل ساياساتتىڭ ۇلگىسى بولماق. بۇگىنگى كۇردەلى الەمدىك گەوساياسي جاعدايلار تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, الداعى سايلاۋ ارينە, ۋاقىت تالابى, زامان سۇرانىسى! ويتكەنى ەگەمەن ەلىمىز – قازىرگى تاڭدا جاھان ساناساتىن, تورتكۇل دۇنيە ەسەپتەسەتىن بەيبىت ءومىر قاعيداتىن ۇستانعان دەربەس مەملەكەت.
جاسىراتىنى جوق, مەملەكەت باسشىسى تورتكۇل دۇنيە كەڭىستىگىندە قىمباتشىلىق پەن جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الىپ, بۇل جاعداي ءبىزدىڭ دە توبەمىزدە تۇرعاندا ونى شەشۋدىڭ وڭ قادامىن ناقتىلاپ وتىر. ەندىگى ماقسات – ۇلت مۇددەسىن, مەملەكەت قامىن ويلاعان ەل پرەزيدەنتىنىڭ بارلىق ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارىنىڭ تۇپكى ناتيجەسىنە ءۇمىت ارتىپ, ۇلكەن سەنىممەن قولداۋ. پرەزيدەنتتىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى –حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن ورنىقتىرۋ. ويتكەنى ول بارلىق ساياسي سىندارلى رەفورمالاردى جانە ەكونوميكالىق يگىلىكتەردى, باتىل شەشىمدەردى حالىق يگىلىگى ءۇشىن جاساپ وتىر. ۇلت تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرىن بەرىك ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەتىمىزدى وركەندەتۋ – ەرەكشە تولعاندىراتىن وزەكتى ماسەلە.
«جالعىز اعاش ورمان بولمايدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. بىرلىك پەن ىنتىماقتى, تاتۋلىق پەن دوستىق پەيىلدى ارقاۋ ەتكەن ۇلى دالا اماناتىنا ادال بولىپ, ەلىن بىرلىككە جەتەلەپ كەلە جاتقان ق.توقاەۆتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ, جۇرت بولىپ سەنىم ءبىلدىرۋ بۇگىنگى تاڭدا اسا قاجەت. ارينە, سايلاۋ – تۇتاس ۇلتقا سىن. ەندىگى ماقسات سول سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ, كوك تۋدى لايىقتى ەردىڭ قولىنا بەرۋ! الاشتىڭ ارداقتى ۇلى ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتتىڭ جوعىن ۇيىقتاپ ءجۇرىپ ەمەس, وياۋ ءجۇرىپ ىزدەۋ كەرەك» دەگەن ۇراندى ءسوزى بارشا قوعامنان سەرگەكتىكتى كۇتىپ وتىر. شىن مانىندە بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ بۇگىنگى بويىن دا, ويىن دا سىلكىندىرىپ, تۇرپاتتاعى تۇلعانىڭ ساليقالى ساياساتىنا ءۇن قوسار كەز كەلدى.
بارشا قازاق ۇلتىنىڭ تورىندە وتىرىپ, ءادىل تورەلىگىمەن ايگىلى بولعان تولە بي كەر زامانداعى قينالعان ساتتەرىنىڭ بىرىندە «ساياق جۇرگەن تاياق جەيدى» دەگەن ەكەن. مىنە, مىنانداي اسا كۇردەلى گەوساياسي زامان تابالدىرىعىندا تۇرعان قاي ۇلت بولسىن, ساياق جۇرۋدەن اۋلاق بولىپ, بار جەتىستىگىن تۇراقتى بىرلىكتەن ىزدەپ وتىرعانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە ول ساياساتتان سىرت قالار جايى جوق. سوندىقتان دا, قازاقستان ءۇشىن قاراڭعىنى جارىق ەتەر سول بەرەكەلى بىرلىك ءبىزدىڭ تۇپكى تۋىمىز بولارى اقيقات.
باعانالى بىرلىك جولىندا مۇراتىمىز اسىل بولىپ, بەرەكەلى ءۇيىمىز, مەرەكەلى كۇيىمىز, ىرىس دارىپ, باق قونعان كيەلى تۋعان جەرىمىز تۇتاس بولسىن. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شاڭىراعى شايقالماي, تورگە شىعار انا ءتىلىمىز بەن كوك قۇراقتاي جايقالىپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىزعا كوڭىل تولار كۇن ساۋلەسىن توكسىن!
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
ءماجىلىس دەپۋتاتى