ەكونوميكا ماسەلەلەرى تۋرالى ايتىلا باستاعاندا, ونى اقتاپ الاتىن سەبەپتەر دە قاراستىرىلادى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ جەر كولەمى تىم ۇلكەن, ال حالىق سانى از. گەوگرافيالىق-دەموگرافيالىق تەڭسىزدىك جاعدايىندا ەكونوميكا لايىقتى دەڭگەيدە دامي قويمايدى. ءبىز ءالى جاس ەلمىز, سوندىقتان ءارتاراپتاندىرۋ ەندى باستالادى. ءۇشىنشى سەبەپ – رەسەي مەن قىتاي اراسىندا قىسىلىپ قالدىق, گەوساياسي احۋال ورنىقتى دامۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بىراق مۇنىڭ بىردە-ءبىرىن دالەلدى ءۋاج دەۋگە كەلمەيدى. نەگە ەكەنىن ءسال سوڭىرا تارقاتالىق.
كاسىپكەر ەلدار ابدىرازاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى ءۇش دەڭگەيگە بولىنەدى – رەسۋرستىق, تەندەرلىك جانە نارىقتىق.
«بىراق نارىقتىق ەكونوميكانىڭ بارلىق پوستۋلاتى تەندەرلىك جانە رەسۋرستىق ۇستانىمدارعا قايشى كەلەدى. ەكونوميكا دامۋى ءۇشىن قازاقستانعا باسىمدىقتى انىقتاۋ كەرەك. جالپى, كىرىستىڭ 80 پايىزىن الاتىن 11 جاھاندىق سەكتوردىڭ بىزدە ءۇش ءىرى سەكتورى بار. ءبىر قىزىعى, ەكونوميكامىزدا ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىلعاندار كوپ. قاراساڭىز, رەسۋرستىق سەكتور حالىقتىڭ ءۇش پايىزىن عانا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ 2000 جىلدان بەرى ءبىلىم جانە مەديتسينا سالالارىنداعى جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋعا ۇمتىلۋى ىشكى ساپانىڭ وسۋىنە جانە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە اكەلگەن جوق», دەدى ول Kazakhstan Growth Forum-دا سويلەگەن سوزىندە.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكە قابىلەتى بار 9 ملن-نان اسا ادامنىڭ تەك 1 ميلليونى عانا ەكونوميكانىڭ ءتاۋىر سەكتورلارىندا جۇمىس ىستەيدى. KustoGroup باسشىسى ەركىن تاتىشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازاقستان 20 جىلىن بەكەرگە وتكىزىپ الدى. مەملەكەت پەن جەكە سەكتوردىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي بولىپ كەتكەن.
ء«بىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنبەيمىز جانە تىڭدامايمىز. حالىقتىڭ 75 پايىزى, 14,5 ملن حالىق كەدەيلىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. مەملەكەت 30 جىلدا 75 پايىز كەدەي ادامدى شىعاردى. ەكونوميكالىق قيىندىق كوەففيتسيەنتى بويىنشا ەفيوپيا مەن گوندۋراستىڭ ورتاسىندامىز. مەملەكەتتىك باسقارۋ كوەففيتسيەنتى بويىنشا دا سولارمەن ءبىر قاتاردامىز. پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىنەن بەلارۋس قانا بىزدەن تومەن تۇر. وسىنشاما جينالعان پروبلەما ەشقايدا جوعالىپ كەتپەيدى», دەدى ە.تاتىشەۆ.
ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ تا كەدەيلىكتى قازاقستاننىڭ ىشكى ساياسي باستى تاۋەكەلى دەپ ەسەپتەيدى.
«قازاقستاندىق ارماندى ورتا تاپسىز قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ورتا تاپ – ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر قۇندىلىقتارى بار جان-جاقتى بازا. بىزدە ورتا تاپ جوق جانە 30 جىل بويى بولعان دا ەمەس. كەدەيلىك, ورتا تاپتىڭ جوقتىعى سياقتى پروبلەمالارمەن بىرگە «جوعالعان ۇرپاق» پروبلەماسى دا بار. جوعالعان ۇرپاق – «ەسكى قازاقستاننان» دا, «جاڭا قازاقستاننان» دا ءوز ورنىن تابا المايتىن ونداعان مىڭ جاس», دەيدى د.ساتپاەۆ.
AIX باسقارما توراعاسى رەنات بەكتۇروۆتىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, قازاقستاننىڭ الدىندا بىرنەشە ستراتەگيالىق سىن-قاتەر تۇر.
«ونىڭ ءبىرىنشىسى – تەك ءبىزدىڭ ايماقتا (ورتالىق ازيا) عانا ەمەس, ونىڭ شەكاراسىنان تىس جەرلەردە دە قاقتىعىستىڭ ءورشىپ جاتقانى. بۇل ءارى قاراي الەم ەكونوميكاسىنا دا اسەر ەتەدى. ەكىنشىسى – ينفلياتسيا ءوسىمى. ارينە, ءبارى دە باعانىڭ وسپەۋىن قالايدى. بىراق قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا ينفلياتسيا تەك جوعارىلاي بەرەدى, بيىل دا, كەلەر جىلى دا. اقشا قۇنى دا قىمباتتاپ جاتىر. بىرەر كۇن بۇرىن اقش فرج ەسەپتىك ستاۆكاسىن 0,75 پايىزعا كوتەردى. ياعني دوللارداعى تاۋەكەلسىز ستاۆكالار دا ءوستى دەگەن ءسوز. بۇل ستاۆكاعا قارجى ينستيتۋتتارى تاۋەكەل ءۇشىن تاعى دا سىيلىقاقى قوسادى, ءسويتىپ اقشا قۇنى ءوسىپ شىعا كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭىرارالىق ينۆەستيتسيالىق تالاسقا اكەلىپ سوقتىرادى. اسىرەسە دامۋشى ەلدەردە. دەمەك, ءبىزدىڭ وڭىرگە حالىقارالىق ينۆەستيتسيانى اكەلۋ وڭاي بولا قويمايدى», دەيدى ساراپشى.
ال قازاقستانداعى IFC وكىلى ەكاتەرينا بەندجامين ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
«ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا كوزدەردى تابۋ قاجەت. ينفلياتسيادان بولەك تاعى ءبىر تۇيتكىل – ترانسپورتتىق دالىزدەردى دامىتۋ ماسەلەسى. قازاقستاندا تەڭىزگە شىعۋدىڭ بالاما جولى جوق. جۇك تاسىمالىنىڭ 90 پايىزىن قامتاماسىز ەتكەن «سولتۇستىك ءدالىز» سانكتسيا استىندا قالدى. قازىر مەملەكەت رەەكسپورتتىق ەلگە اينالىپ بارا جاتىر. قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەن قويۋ ارقىلى ءوز ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرا الادى. تاماشا جەرلەر بار, سول جەرلەردە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ەگىپ, ساتا الامىز. بىراق بىزدە ءىرى كاسىپورىندار جوق, ال بارى وتە شاشىراڭقى, باسى بىرىكپەگەن. قازاقستانداعى رەفورمالار تىم باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. سونداي-اق جەر كودەكسىن دە رەفورمالاۋ كەرەك. ماسەلەن, بىزدە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن شارۋالار مەنشىگىنە بەرە المايسىز. كورشىلەس وزبەكستان وسىنداي قادامعا بارىپ جاتىر جانە بۇل جاعداي ولاردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق دامۋىندا كورىنىس تابۋدا», دەدى ە.بەندجامين.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كوللەگياسىنىڭ مۇشەسى باقىتجان ساعىنتاەۆ رەسەيدەگى 100-دەن استام كومپانيا قازاقستانعا اۋىسۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
ء«وز كەڭسەلەرى مەن وندىرىستەرىن قازاقستانعا كوشىرگىسى كەلەتىن 100-دەن استام كومپانيا رەلوكاتسياسى بويىنشا وتىنىمدەر قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل رەتتە قازاقستان ءۇشىن ارتىقشىلىقتار بار: بۇعان دەيىن رەسەيگە تاسىمالدانباي كەلگەن تاۋارلار ەندى ەكسپورتتالا باستايدى. ءتىپتى ۇلكەن كولەمدە سمارتفوندار دا رەسەيگە ساتىلا باستادى», دەيدى ول.
قالاي بولعاندا دا بيزنەس قاۋىمداستىق ۇكىمەتتەن ارتاراپتاندىرىلعان ساياسات كۇتەدى.
باسىندا ايتقانداي, بىزدە ءۇش تۇجىرىم تىم كەمشىن قالدى – ادىلدىك, جاناشىرلىق جانە تازالىق. ءىرى بيزنەستىڭ بارلىعى دەرلىك مونوپوليالاندى جانە الەۋەتتى بيزنەس وكىلدەرى لەزدە ۇساق-تۇيەك كاسىپكەرلەرگە اينالىپ كەتتى نە تولىقتاي جانىشتالدى. مەملەكەتتە ماڭىزدى تەتىكتەردى ۇستاعان ازاماتتار تاراپىنان ەلگە جاناشىرلىق بولعان جوق. بيلىك ءبىر تاراپتا, حالىق ەكىنشى تاراپتا قالا بەردى. كەرەك بولسا, بۇل تەندەنتسيا ءالى جالعاسىپ جاتىر. حالىق ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جاتىر...
تازالىق دەگەنىمىز – لاستانۋدىڭ ءانتونيمى. ال بىزدە لاستانباعان قۇرىلىم از. ەگەر جەمقورلىقتىڭ ءيىسى بولاتىن بولسا قازاقستان الدەقاشان ۋلانىپ قالعان بولار ەدى. بىراق ءبىزدىڭ سانامىز ۋلاندى. الگىندەي فورۋمدار تەكتەن-تەككە وتكىزىلمەيدى, ازاماتتار بەكەر پىكىر تالاستىرمايدى. اۋەلى, سانانى دەرتتەن ايىقتىرۋ كەرەك. وزىق, ەركىن سانالى ەلدە عانا ەكونوميكانى تالقىلاۋ ازايادى.