اقاڭ جانە «عاليا» شاكىرتتەرى

ءبىر كۇنى بىزبەن بىرگە ارحيۆ اقتارىسىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى جۋر­ناليست-زەرتتەۋشى مۇرات كەنە­مولدين قالا­نىڭ تىنىباي مەشىتى ماڭىندا ەرتىستىڭ جاعالاۋىنا جاقىن ورنالاسقان كونە­توز جەر ۇيدە روزا يبراگيموۆا اتتى ­اپاي تۇراتىنىن, سول كىسىنىڭ قولىندا اكەسى­نەن قالعان الاش ارىستارىنا قاتىستى وتە قۇندى تۇپنۇسقا سۋرەتتەر بار ەكەنىن ايتتى.

ماڭىزدى حاباردى ەستىگەن سوڭ ەكەۋ­لەپ جولعا شىقتىق. باردىق. روزا اپامىز جەتپىسكە جەتەقابىل جاستاعى كەي­ۋانا ەكەن. قازاقشاعا تىم شورقاق. مۇرات مەنى تانىستىرىپ جاتىر. «وسىلاي دا, وسىلاي استانادان كەلگەن ءتىلشى ءارى زەرت­تەۋشى, ەڭ باستىسى, الاششىل ازامات. وسى كىسىگە اكەڭىزدەن قالعان قۇندى سۋرەتتەر­دى كورسەتسەڭىز؟» دەدى. اپامىز ءبالسىنىپ جاتپادى, قاق ورتاسىنان اق جىپ­پەن وراي بۋعان پاپكانى الىپ كەلدى. كوزىم بىردەن ءدال ورتاسىندا دا تاۋداي بولىپ اقاڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى وتىرعان ءبىر توپ ادامعا ءتۇستى.

مەنىڭ فوتوعا ۇمسىنا قاراعان ءتۇرىمدى اڭعارعان جولسەرىگىم مۇرات مۋفتي ۇلى سۋرەتتى قولىنا الىپ, ەكىنشى قاتاردا سول جاقتا شەتىندە وتىرعان قارا تاقيالى, قياق مۇرتتى ادامدى نۇسقاپ:

 – مىنا كىسىنىڭ اتى حايروللا يبرا­ھيموۆ, بۇل روزا اپامىزدىڭ تۋعان اكەسى ءارى سەمەيلىك ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ۇستازى. 1916 جىلدارى ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىعان. كەيىن الاشوردا ۇكiمەتi تۇسىندا ءوز ءۇيiنىڭ ىشىنەن باستاۋىش مەكتەپ اشىپ, بالالار­عا ساباق بەرگەن. 1937-38 جىلعى جاپپاي جازالاۋ­دان اللا ساقتاپ امان قالعان از ادامنىڭ ءبىرى, – دەدى.

جادىگەردىڭ ارتقى بەتىنە تو­تەشەمەن «1916 جىل. ءۇپى (ۋفا)» دەلىنگەن وشكىن جازۋ ءتۇسىپتى. دەرەۋ قالتامىزدا جۇرەتىن جينالمالى لەنتاسى بار سىرىل­داق فوتواپپاراتتى الىپ شىعىپ, وسى سۋرەتتى جانە بىرقانشا جەكە تۇلعالاردىڭ جان­سىز بەينەسىن باسىپ الدىق. استاناعا ورال­عان سوڭ ولاردى جۋدىرىپ, قاتتى قاعازعا تاڭبالاتىپ تاستادىق.

سودان بەرى روزا حايروللاقىزى­نان العان اتالمىش فوتوسۋرەتتەرگە قاتىستى دەرەك جيناي ءجۇرۋدى دە ۇمىتپادىق. ءبىزدىڭ ويعا تۇسكەن ءبىرىنشى ساۋال: «اقاڭ بۇل جەرگە, ياعني ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» مەدرەسەسىنە نە ءۇشىن باردى؟» ەكىنشى سا­ۋال «سۋرەتتە بەينەلەگەن ادامدار كىمدەر؟» اقاڭنان باسقا ادامنىڭ ءبارى «عاليا» مەدرەسەسى­نىڭ شاكىرتتەرى ەكەنى انىق.

1916 جىلى بۇل وقۋ ورنىنا 10 جىل تولىپ, وسى داتالى وقيعاعا قازاقتىڭ ­احمەتى شاقىرىلعان. ناتيجەسىندە, «قازاق» گا­زەتiنiڭ 1916 جىلعى 23 جەلتوقسان كۇنگى 210-سانىنا «مەدرەسەنiڭ 10 جىل­دىق تويى» اتتى ماقالا جاريالانىپ, بۇل مەدرەسەدەن جىل سايىن از دەگەندە 30-40 قازاق بالاسى وقۋ بiتiرەتiندىگى, وسىندا ءبىلىم العان شاكiرتتەر «ۇلتىم», «ۇلتىم» دەپ, جۇرتىن اۋزىنان تاستامايتىندىعى تۋرالى ايتىلا كەلiپ, «جاساسىن, «عاليا»! جاساسىن, «عاليانى» اشىپ, تاربيە­لەپ, رۋحتى جاستار شىعارۋشىلار!» دەپ اياقتالىپتى. اقاڭ وسى ساپارىندا مەد­رەسە شاكىرتتەرىمەن بىرگە فوتوعا تۇسكەن. ايتپاقشى, بۇل فوتونىڭ باسقا نۇسقالارى دا بار. ولار سوڭعى جىلدارى ءار جەردە جاريالانىپ ءجۇر. سولاردىڭ ىشىندە ساپالىسى وسى سۋرەت.

ال «سۋرەتتە بەينەلەگەن ادامدار كىم­دەر؟» دەگەنگە كەلسەك, ەڭ اۋەلى بۇل فوتو­نى روزا اپايعا اناسى ماعىريفا تاپ­سىرىپ كەتكەن ەكەن. بەرتىندە, توقى­راۋ­دىڭ توڭى ءجىبىپ, كوبەسى سوگىلگەن تۇس­تا فوتوسۋرەت مۇراگەرلەرى قالاداعى الاش­­­تىقتاردىڭ كوزىن كورگەن وقىمىستى ءارى حايروللا ۇستازدىڭ شاكىرتى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنا كوز شالدىرادى. قايىم اعا دەرەۋ قولىنا قالامىن الىپ, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1989 جىلى ­ 13 قازان كۇنگى سانىنا وسى فوتو­سۋرەتتى جاريالاپ, ءوزى تانىعان ادام­داردىڭ اتى-ءجونىن جازىپ شىعادى.

قايىم اعانىڭ ايتۋىنشا, سۋرەتتە: ەكىنشى قاتاردا سول جاق­تان ءبىرىنشى وتىرعان ۇستازى حاي­روللا يبراھيموۆ, ءۇشىنشى قا­تاردا: بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءدال سىر­تىندا تۇرعان 1919-1928 جىلدارى سەمەيدە جارىق كورگەن «قا­زاق ءتىلى» گازەتىنىڭ العاشقى رەداك­تورى, جۋرناليست, پەداگوگ ءماننان تۇرعانباەۆ (1886-1937). ءمانناننىڭ سول جاعىندا يىق تى­رەسىپ تۇرعان – ابزال جيەنعاليەۆ. بۇل كىسى سەمەي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنا ابىكەي ساتباەۆتان كە­يىن ديرەكتور بولعان ادام. ەكىنشى قاتاردا, وڭنان سولعا قاراي ەكىنشى رەتتە وتىرعان تۇلعا – ماعىريفا يبراھيموۆانىڭ ايتۋى بويىنشا ابىلعازى يمانوۆ دەگەن كىسى. ال ەكىنشى قاتاردا وڭ جاقتان ءبىرىنشى وتىرعان – دارىگەر ءارى اقىن, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇكتىڭ اكەسى احمەت مامەتوۆ.

ودان كەيىن اتالمىش سۋرەتتىڭ تاعى ءبىر ەسكىرگەن نۇسقاسىن پورت­رەتتانۋشى مارات ابدەشوۆ وسى سۋرەتتە ءۇشىنشى قاتاردا تۇرعان زاكىر سەراليننىڭ (العاشقى قازاق ءجۋرناليسى مۇحامەدجان سەرا­لين­نىڭ ءىنىسى) بالاسى فايز دەگەن كىسى­نىڭ قولىنان العان ەكەن. ماكەڭ ول سۋرەتتى 2008 جىلى «الماتىكى­تاپ» باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازاق پورترەتتەرىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبە­گىندە جاريالاپ, فوتوداعى ادامدار جايلى ءبىرشاما تولىق اقپار بەرگەن.

م.ابدەشوۆتىڭ نۇسقاسى بو­يىن­شا: سۋرەتتە (سولدان وڭعا قا­­راي) ءبىرىنشى قا­تاردا ەدەندە وتىر­­عان بەس ادامنىڭ اتى-ءجونى بەل­گى­سىز. ەكىنشى قاتارداعىلار: ­1. حايروللا يبراھيموۆ, 2.3.4 (بەل­­گىسىز). 5. احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى, 6. ومار الماسوۆ, 7. ابىل­عازى يمانوۆ, 8. احمەت مامە­توۆ. ءۇشىنشى قاتاردا تۇرعاندار: 1. ارميا ەشەەۆ, 2 (؟). 3. زاكىر سەرالين, 4 (؟), 5. اب­زال­ جيەن­عا­ليەۆ, 6. ماننەن تۇرعانباەۆ, 7. 8. 9 (بەلگىسىز). ءتورتىنشى قاتاردا تۇر­عاندار: 1. نۇرحان ەلەنوۆ, 2 (؟), 3. ءابدىراحمان مۇستافين ­(بار­ماعىن شىعارىپ قولىن قاۋ­سىرىپ تۇر), 4. يشانعالي اراباەۆ, 5-11 (بەلگىسىز). سونداي-اق سوڭعى جىلدارى ءتورتىنشى قاتاردا وڭ شەتتە تۇرعان ادامدى (ابدە­شوۆ­تىڭ تاڭ­بالاۋى بويىنشا 11-ءشى) ­ع.قارا­بالين دەپ جازىپتى اتىراۋلىق دەرەككوزى. قىسقاسى, سۋرەتتەگى 34 ادامنىڭ 15-16-سى انىق­تالىپ وتىر.

وسىنداعى بەينەسى انىق­تال­عان ادام­دار تۇگەلدەي دەرلىك قۋ­عىن-سۇرگىن جىل­دارى اتىلىپ كەت­­كەن. مىسالى, الاشتانۋ­­شى عا­لىم قايىم اعا انىقتاعان 5 ادام­­­نىڭ 4-ءى اتىلعان. ال مارات اب­­دە­شوۆ انىقتاعان ادامداردىڭ ءبىرى – ومار الماسوۆ بولسا, 1917 جىلى جەل­توق­سان ايىنىڭ 5-13 ارالىعىندا ورىن­بور­دا وتكەن جالپى, قازاق سەزىنە قاتى­سىپ, الاشوردا ۇكىمەتىنە مۇشەلىككە ساي­لانعان. 1920 جىلى كەزدەيسوق جاعدايدا قايتىس بولعان. ءتورتىنشى قاتاردا سول جاقتان ءبى­رىنشى بولىپ تۇرعان نۇرحان ەلەنوۆ تۋرالى قوستانايلىق قالامگەر عۇمار احمەتچين 2015 جىلى قازان ايىن­دا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جا­رىق كورگەن ەستەلىگىندە, بۇل كىسى 1914 جىلى مۇحامەتجان سەراليننىڭ بالاسى سالىممەن بىرگە ترويتسك قالاسىندا باس­تاۋىش ورىس مەكتەپتە وقىعان جۇماش ەلە­نوۆتىڭ ءىنىسى دەپ جازسا, ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارى جايىندا اشىق تىزىم­دە: نۇرحان ەلەنوۆ 1893 جىلى قوس­تانايدىڭ قارابالىق اۋدانى 18-اۋىلىندا تۋعان, 1937 جىلى 30 قاراشا كۇنى تۇتقىندالىپ, 1938 جىلى 31 قاڭتاردا ۇكىم ەتىلگەن دەپتى.

كەلەسى اتى اتالعان تۇلعا ءابدىراح­مان مۇستافين مەدرەسەگە قازاق جازۋشى­سى بەيىمبەت ءمايليننىڭ ىقپالىمەن 20 جا­سىندا كەلىپ وقىعان. كەيىن بۇل كىسىنى مايلين گازەت ىسىنە تارتىپ, جۋر­نا­ليست اتاندىرعانى تۋرالى دەرەك­تى كەز­دەستىردىك. سونداي-اق بۇل كىسىنى ۇلكەن عا­لىم تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى ءوزى­نىڭ «ساداق» ەسسە-كىتابىندا تەبىرەنىس­پەن ەسكە الىپتى. ال سۋرەتتەگى جالعىز قىر­عىز اعايىن يشان­عالي اراباەۆ – بىشكەكتە الاش پار­تياسىنىڭ بولىمشەسىن اشقان شوڭ تۇلعا. 1933 جىلى بەلگىسىز جاعدايدا كوز جۇمعان.

سونداي-اق سۋرەتتە اتتارى اتال­عان سە­مەيلىك زيالىلار ءمان­نان تۇرعان­باەۆ تۋرالى ايتار بولساق, جەرگىلىكتى قالام­­گەر مۇرات كەنەمولديننىڭ ««عاليا» مەد­رەسەسىنىڭ سەمەيلىك شاكىرتتەرى» اتتى ماقالاسىندا: ء«ماننان تۇرعانباەۆ 1886 جىلى تۋعان. 1910 جىلى «عاليا» مەد­رەسەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1915 جىلى ءبى­تىرىپ شىعادى. ودان كەيىن ورىنبوردا احمەت بايتۇرسىن ۇلى شىعارعان «قا­زاق» گازەتىنە شاقىرىلىپ جۇ­مىس ىستەگەن. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانمەن بىر­گە تۇركياعا سا­پارلاپ قايتقان كورنەكتى الاش ارىسى» دەپ جازىپتى. جارىق­تىق, 1937 جىلى 20 تامىزدا اتۋ جازا­سىنا ۇكىم ەتىلگەن ەكەن.