قاراپايىم حالىقتىڭ ءتۇسىنىگىنشە وتباسىنداعى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ۇرپاقسىز وتۋىنە تەك ايەل عانا ايىپتى دەپ سانالىپ كەلگەنى شىندىق. بىراق, عىلىمي-زەرتتەۋدىڭ ءناتيجەسىندە ايەلدىڭ بالا كوتەرمەۋىنىڭ ۇشتەن بىرىنە ەركەك كىنالى ەكەنى انىقتالعان. سوندىقتان دا بەدەۋلىكتىڭ سەبەبىن ءبىلۋ ءۇشىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋىنىڭ دە دارىگەرگە تەكسەرىلگەندەرى ءجون. سوندا عانا بەدەۋلىكتىڭ كىمگە بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى بولماق. ال كەيدە, ءتىپتى ەرى مەن ايەلىن بىردەي ەمدەۋگە تۋرا كەلىپ جاتادى.
ايەل بەدەۋلىگىنىڭ سەبەپتەرىنە كەلسەك, ايەلدەردە بولاتىن بەدەۋلىك ەكى تۇردە كەزدەسەدى. ونىڭ ءبىرى – ومىرلىك بەدەۋلىك. بۇل ەشقانداي ەمدەۋگە كونبەيدى. ەكىنشىسى, ەمدەۋگە بولاتىن بەدەۋلىك. ەگەر تۇرمىسقا شىققان ايەل ءۇش جىلعا دەيىن سەبەپسىز بالا كوتەرمەسە, ونى “بەدەۋ ەمەس پە؟” دەپ كۇدىكتەنۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى, جاڭا تۇرمىسقا شىققان ايەلدەردىڭ ون پايىزى ءۇش جىلدان كەيىن عانا بالا كوتەرە باستايتىندىعىن عىلىم دالەلدەپ وتىر. ال, كەيبىر ايەل ءبىر بالا كوتەرگەننەن كەيىن قايتادان بوسانباي قالۋى مۇمكىن. بەدەۋلىكتىڭ ءبىرىنشى تۇرىنە ەم قونبايتىن سەبەبى – ايەلدەردىڭ جىنىس مۇشەلەرىنىڭ ءوسىپ, كەمەلىنە كەلمەۋى نەمەسە ولاردىڭ تۋعاننان كەمىس بولىپ جارالۋى. بىراق, بەدەۋلىكتىڭ بۇل ءتۇرى ءومىردە سيرەك كەزدەسەدى. كەيدە ايەلدىڭ جىنىس مۇشەسى ادەتتەگىدەي جەتىلىپ تۋعانىمەن دە ومىردە كەزدەسەتىن ءتۇرلى قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ اسەرىنەن ونى ساقتاۋ ءۇشىن ايەلدىڭ جاتىرىن, ياكي تۇتىگىن نەمەسە انالىق بەزىن وپەراتسيا جاساپ, الىپ تاستاۋعا تۋرا كەلەدى. ارينە, مۇنداي ايەل بالا كوتەرۋ مۇمكىنشىلىگىنەن ايرىلادى. ءسويتىپ, بەدەۋلىككە دۋشار بولادى. دەگەنمەن دە دارىگەرلىك تاجىريبەدە ەمگە كونبەيتىن ءۇمىتسىز بەدەۋلىك سيرەك ۇشىراسادى. بالا كوتەرمەۋدىڭ سەبەپتەرى از ەمەس. ءتىپتى, رەجىمسىز ىشكەن بىرىڭعاي تاعام, اسىرەسە وندا ا,س جانە ە ءتارىزدى قۇندى ۆيتاميندەردىڭ جەتىسپەۋىنەن جىنىستىق بەزدەرىنىڭ قابىلەتى بۇزىلادى...
تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان ايەلدىڭ دە بالا كوتەرۋ قابىلەتى بۇزىلادى. الايدا, ايەل نەگىزگى ناۋقاسىنان جازىلعاننان كەيىن بەدەۋلىگى جويىلىپ, بالا كوتەرەدى. سوندىقتان دا تۋبەركۋلەزدەن ابدەن ايىققانشا, ەمدەلۋدىڭ ماڭىزى زور.
جىنىس ورگاندارىنىڭ قابىنۋى دا ايەلدەردى بەدەۋلىككە ءجيى ۇشىراتادى. ويتكەنى, قابىنعان اعزانىڭ تىندەرى قاتتى وزگەرەدى. ولار ءبىر-بىرىنە جانە كورشى اعزاعا جابىسىپ قالادى. مىنە, وسىنىڭ سالدارى ەركەك ۇرىعىنىڭ (سپەرماتازويد) ايەلدىڭ ۇرىعىمەن كەزدەسۋىنە ۇلكەن كەدەرگى جاسايدى. ەگەر جاتىر قاناتىنىڭ تۇتىگى قابىنسا, ونىق قۋىسى بىتەلەدى, ءسويتىپ ەركەكتىڭ ۇرىعى ايەلدىڭ ۇرىق كلەتكاسىنا وتە المايدى. سول سەكىلدى جاتىر موينىنىڭ سىلەكەي قابىعى قابىنعاندا دا (ەندوتسەرۆيت) ايەل بالا كوتەرمەۋى مۇمكىن. قابىنۋ ۇدەرىسىندە جىنىس مۇشەسى سۇيىق زاتىن كوبىرەك بولەدى. ول سۇيىق زات ۇرىقتىڭ جولىن بوگەيدى. ءتىپتى, ونىڭ قىشقىل قاسيەتى كۇشتى بولعاندىقتان, ەركەكتىڭ تۇقىم كلەتكالارىن جويىپ ءجىبەرەدى. بۇل سەكىلدى جاعداي جاتىر موينىنىڭ جالاعىندا دا (ەروزيا) ءجيى اڭعارىلادى. ويتكەنى, جالاعى بار قىناپقا جينالعان ءىرىڭ ەركەك ۇرىعىن ءولتىرىپ جىبەرەدى دە, ايەل بويىنا ۇرىق بىتىرمەيدى.
جاتىر ىشىندەگى سىلەكەي قابىعىنىڭ قابىنۋى (ەندومەتريت) ەركەك پەن ايەل ۇرىعىنىڭ قوسىلۋىنا كەدەرگى جاسامايدى. بىراق سول تۇقىمدىق ەكى كلەتكا قوسىلۋىنان پايدا بولعان ۇرىق-كلەتكا جاتىردىڭ اۋىرعان سىلەكەي قابىعىنا جابىسىپ, تابيعي جاعدايداعىداي وسە المايدى. ايەلدىڭ بالا كوتەرمەيتىندىگىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى وسى.
كەيدە دارىگەرسىز ءوز بەتىمەن بالا تۇسىرگەننەن كەيىن (ابورت) قابىنۋ ۇدەرىسى باستالادى. عىلىمي دەرەك بويىنشا, بەدەۋلىكتىڭ 70 پايىزى وسى ءوز بەتىمەن بالا تۇسىرگەنگە بايلانىستى. اسىرەسە, تۇڭعىش كوتەرگەن بالانى الدىرۋ وتە قاۋىپتى, سەبەبى – ونداي ايەل ءومىر بويى بەدەۋ بولىپ قالۋى ىقتيمال. سوندىقتان دا سەبەپسىز ابورتقا بارۋ, اسىرەسە, ونى دارىگەرلىك ماماندىعى جوق ادامعا جاساتۋ ايەلدىڭ ومىرىنە قاۋىپ تۋعىزادى.
ەركەك بەدەۋلىگىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ەركەكتىڭ ۇرىعى كلەتكالاردان تۇرادى. ولاردىڭ ءبىر ميليليترىندە 60 ميلليونداي ۇرىق بولۋعا ءتيىس. ەگەر ۇرىقتار سانى ودان كەم بولسا, ونداي ۇرىقتىڭ بالا جاساۋعا شاماسى كەلە بەرمەيدى. جىنىس كلەتكالارىنىڭ كەمدىگى, ياعني ونىڭ بولماۋى (ازووسپەرميا) كەيبىر ۇزىن بويلى, قىل مويىن, جاس جىگىتتەردە ءجيى كەزدەسەدى. بۇل سەكىلدى جاعداي ولارداعى ۋاقىتشا قۇبىلىستىڭ, بولماسا تۇراقتى بەدەۋلىكتىڭ بەلگىسى بولۋى مۇمكىن.
كەيبىر ادامداردىڭ جىنىس قاتىناسى مەن ىشىمدىككە قۇمارلىعى, دەنەدەگى قورەكتىك زاتتاردىڭ الماسۋىنىڭ بۇزىلۋى نەمەسە سۋلفاميدى سەكىلدى دارىلەردى دارىگەردىڭ باقىلاۋىنسىز ءوز بەتىمەن ۇزاق ءىشۋى دە ۇرىقتىڭ ساپاسىن كەمىتەدى, قاسيەتىن جويادى.
ۇرىقتىڭ تىرشىلىگىن, ونىڭ سانىن جانە قابىلەتتىلىگىن تەك لابوراتوريالىق زەرتتەۋ ارقىلى عانا انىقتاۋعا بولادى. ايتالىق, ميكروسكوپپەن قاراعاندا, جىنىس كلەتكالارى شابان قوزعالىپ جۇرسە, ولاردىڭ بالا بولۋعا شاماسى كەلمەيتىندىگىن اڭعارتادى.
ايەلدەردەگىدەي ەركەك بەدەۋلىگىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, جىنىس ورگاندارىنىڭ قابىنىپ اۋرۋىنا بايلانىستى. اسىرەسە, دۇرىس ەمدەلمەگەن جانە اسقىنعان سوز اۋرۋى ەركەكتى بەدەۋلىككە ءجيى ۇشىراتادى. كەيدە بالا كەزدە بولعان جىنىس ورگانىنىڭ جاراقاتتانۋى دا ءتىپتى ول اسقىنباسا دا, ۇرىق شىعاراتىن جىنىس بەزدەرىنىڭ قابىلەتىن ناشارلاتادى. مۇنداي ەركەكتىڭ جىنىس قاتىناسىندا وزگەرىس بولماسا دا ايەلىنىڭ بالا كوتەرمەۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان جاستاردى توبەلەستەن جانە جىنىس مۇشەسىنە زيان كەلتىرەتىن قيمىلداردان ساقتاي ءبىلۋ قاجەت بولادى.
بەدەۋلىكتى ەمدەۋ مەديتسيناداعى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى.
بەدەۋلىكتى ەمدەپ جازۋ وڭاي ەمەس. كەيدە وعان ۇزاق جىلدار كەرەك. سوندىقتان ءبىزدىڭ ايتار كەڭەسىمىز, دارىگەردىڭ بەلگىلەگەن ەمىن ورىنداۋ, ەمنىڭ اقىرىنا شىداۋ ماقساتقا ءسوزسىز جەتكىزەدى.
مارجان جاقىپوۆا, جانات انەتوۆ, دارىگەر-گينەكولوگتار.
مەكتەپ ينسپەكتورى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندە ءتارتىپ كۇزەتىندە جۇرگەن 303 ايەل بار. ءبىز بۇگىن پەتروپاۆل قالالىق ءىىب كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى, پوليتسيا اعا لەيتەنانتى باشەنوۆا روزا جايلى اڭگىمەلەسەك دەپ وتىرمىز.
روزانىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەتتە جۇرگەنىنە التى جىل بولدى. ول قىزمەتتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى پەتروپاۆلداعى بەنزوستروي اۋدانىندا ورنالاسقان №24 قالالىق مەكتەپتە مەكتەپ ينسپەكتورى بولىپ باستادى. بەس جىل وسى مەكتەپتە قىزمەت اتقارعان روزانىڭ جۇمىسىنا ۇستازدار قاۋىمى ۇلكەن باعا بەرىپ وتىر. “مەكتەبىمىزدە تاربيەسى تومەن بالالار از بولعان جوق. روزا بولسا بۇل بالالارمەن كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ, ولاردى دۇرىس جولعا قويۋعا تىرىستى. كۇندىز مەكتەپ قابىرعاسىندا ولاردى باقىلاۋدا ۇستاسا, كەشكە قاراي مەكەن-جايلارى بويىنشا ارالاپ, نەمەن اينالىسىپ جاتقاندارىن تەكسەرىپ وتەتىن. تۇندە كوشە قاڭعىرىپ جۇرگەن بالالاردى ۇيلەرىنە اپارىپ, اتا-انالارىنىڭ قولدارىنا تاپسىرادى, بالا تاربيەسىنە دۇرىس كوڭىل اۋدارمايتىن اتا-انالارمەن الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, بالالارىنىڭ بولاشاقتارىن ويلاۋعا شاقىراتىن, – دەيدى مەكتەپتىڭ الەۋمەتتىك ۇستازى – روزانىڭ ءبىزدىڭ مەكتەپتەن باسقا مەكتەپكە ينسپەكتور بولىپ اۋىسىپ كەتكەنىنە ءبىر جىلدان استى. ال ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ونى مەكتەپكە شاقىرتىپ, كومەك كورسەتۋدى سۇرايمىز”.
روزا قازىر قالانىڭ باسقا اۋدانىندا ورنالاسقان قازاق مەكتەپ گيمنازياسىندا جۇمىس ءىستەيدى. بۇل مەكتەپتىڭ اشىلعانىنا ءۇش جىلداي عانا ۋاقىت بولدى, سول سەبەپتى جاڭا مەكتەپكە تاجىريبەسى مول ينسپەكتوردى جىبەرۋگە شەشىم قابىلدانىپ, روزا وسىندا جىبەرىلدى. روزانىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكتەپتە 903 بالا وقيدى. مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا كەرى قىلىقتارى ءۇشىن تىركەۋدە تۇرعان جاسوسپىرىمدەر جوق.
“جۇمىس بارىسىندا ءبىز بالالارعا بايلانىستى ءار ءتۇرلى جاعدايلارمەن كەزدەسەمىز, – دەيدى روزا. – بالانىڭ دۇرىس ءوسۋى, بولاشاقتا جاقسى ازامات بولۋى, ونى قورشاعان ورتاعا بايلانىستى. اتا-انالارى سپيرتتىك ىشىمدىكتەر ىشسە, قاسىنداعى قۇربىلارى جاستايىنان ءارتۇرلى ناشار ىسكە اۋەس بولسا, وندا بۇل بالانىڭ بولاشاعى قانداي بولماق. كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار ءىسى جونىندەگى ينسپەكتور بولعاسىن, ءبىز كوبىنە وسىنداي بالالارمەن جۇمىس ىستەيمىز. ارينە, بالانىڭ اتى بالا, وكىنىشكە قاراي كەيبىر اتا-انالار بالا ءتاربيەسىمەن مۇلدەم اينالىسپايدى, ولارعا دۇرىس كوڭىل بولمەيدى. سوندىقتان بۇنداي بالالار باقىلاۋسىز قالىپ, ويلارىنا كەلگەندەرىن ىستەپ جاتادى. جامان ادەتكە تەز ۇيرەنىپ, كەيدە ءتىپتى قىلمىسكەرلەر قاتارىن تولىقتىرادى. ال بالا ءۇشىن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعى وتە ماڭىزدى. سول سەبەپتى ءبىز اتا-انالارمەن دە ۇدايى جۇمىس جۇرگىزەمىز. ولارمەن الدىن الۋ اڭگىمەلەرىن وتكىزىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە دە تارتامىز. اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ بۇل ەڭ سوڭعى شارا. بالاعا اكە-شەشەسىنەن ارتىق ادام جوق ەكەنىن ايتىپ تا كەرەگى جوق. بىراق, بالالارىنىڭ مەكتەپكە بارمايتىنىنا كوڭىل بولمەي ءجۇرگەندەرىن قويا تۇرا, ولاردى دۇرىس كيىندىرمەي, دۇرىس تاماق بەرمەي, وزدەرى ازعىنداپ بارا جاتقان اتا-انالار دا كەزدەسەدى. بۇل جاعدايدا, ارينە, بالالاردىن ومىرلەرىنە, بولاشاقتارىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعاسىن, ولاردىن اكە-شەشەلەرىنە قاتىستى اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ شاراسىن قولدانۋعا تۋرا كەلەدى.
بالانىڭ جاقسى ءوسىپ-جەتىلۋىن ۇيدە اتا-انا, ال مەكتەپتە ۇستازى, مەكتەپ ينسپەكتورلارى قادالاعان ءجون. سونداي-اق, بالانىڭ كۇندەلىكتى مىنەز-قۇلقىن باقىلاپ, دوستارىنا دا قاراۋ كەرەك. سول سەبەپتى مەكتەپ ينسپەكتورلارىنىڭ قىزمەتى وتە ماڭىزدى, ول ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى”.
قىزمەتتەن بوس ۋاقىتتى روزا ۇيىندە كۇيەۋى دوسانمەن جانە بالاسى داميرمەن وتكىزگەندى جاقسى كورەدى. جانە دە گۇل ءوسىرىپ, ولاردى كۇتۋمەن شۇعىلدانادى. ونىڭ ءۇيىنەن ءارتۇرلى گۇلدەردى كورۋگە بولادى. بالا كەزىمنەن گۇلدەردى جاقسى كورەمىن, جۇمىستان شارشاپ كەلگەندە وسى گۇلدەر مەنىڭ كوڭىلىمدى كوتەرەدى, ولارعا ءوز سىرلارىمدى دا ايتىپ وتىرامىن, – دەيدى روزا.
روزانىڭ ويىنشا, انا قانداي جاعدايدا بولماسا دا, جۇمىس بارىسىندا بولسىن, ءۇي شارۋاسىندا بولسىن ءوزىن ايەل رەتىندە ساناۋى كەرەك. راس-اۋ, بالاعا انادان جاقىن ادام بار ما؟!
قانات قاسەنوۆ, سقو ءىىد-ءنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.