“توي دەسە قۋ باس دومالايدى” دەگەن سوزگە بۇرىندارى ونشا ءمان بەرمەيتىنمىن. قازىر ويلاپ قاراسام, بۇل ءسوزدىڭ استارىندا كوپ ءمان جاتىر ەكەن. ءيا, تويعا وسىنشاما ءمان بەرۋ, كوپپەن بولىسكەن قۋانىشتا ءبىر گاپ بولسا كەرەك-ءتى. كوپشىلىك دەمەكشى, ۇلىڭىزدى ۇيلەندىرىپ, قىزىڭىزدى ۇزاتساڭىز دا, ءدۇنيەگە ءسابي كەلسە دە, قۇدا شاقىرساڭىز دا ءسىز توي جاسايسىز. ءيا, تويسىز قازاقتى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.
قاراپ وتىرساڭىز ادەبيەتتە بولسىن, تاريحتا بولسىن, ەرتەگى, اڭىزداردا بولسىن توي-تومالاقتىڭ ءسان-سالتاناتى اسىرا دارىپتەلگەن. ءماسەلەن, كەيبىر ەرتەگىلەردەن “وتىز كۇن ويىن, قىرىق كۇن تويىن جاساپتى” دەگەن جولداردى كوزىمىز شالىپ قالادى. ايتالىق, “ەر توستىك” ەرتەگىسىندە ەرنازار دەگەن باي سەگىز ۇلىنىڭ جوعالىپ, تابىلۋ قۇرمەتىنە وراي ۇلان-اسىر توي جاسايدى. سونى وقىعاندا راسىندا توي وتىز-قىرىق كۇنگە سوزىلعان با ەكەن دەپ بالا كەزدە قاتتى تاڭىرقايتىن ەدىك. ونىمەن قويماي, سول تويعا قانشا مال سويىلدى ەكەن, قانشا كيىز ءۇي تىگىلىپ, قانشا قىمىز بەن قىمىران ءىشىلدى ەكەن, قانشا توي جورالعىسى شىعىن بولدى ەكەن دەپ ويلاناتىنمىن. ءجا, بۇل ارعى اۋىز ادەبيەتىنەن بۇگىنگە جەتكەن ەرتەگى مەن اڭىز عوي.
ال بۇگىنگىنىڭ بايلارى قالاي توي جاساپ ءجۇر؟ جانە توي ۇستىندە ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزگە كوڭىل بولە مە دەگەنگە كەلسەك, وسى كۇنى جاعدايى كەلىپ تۇرسا دا, كەلمەي تۇرسا دا, جۇرت قولدا بارىنا تارشىلىق جاساماي ۇلان-اسىر توي جاساپ كەلەدى. كەلىن ءتۇسىرۋ, قىز ۇزاتۋ, قۇدا شاقىرۋ, ءسۇندەت توي, تۋعان كۇن, قونىس تويى بار, ايتەۋىر بىرىنەن سوڭ ءبىرى مەيرامحانا مەن كافەلەردى بوس قويمايتىن بولدى. اسىرەسە, توي جاز بەن كۇز ايلارىندا قىزا تۇسەدى. ەگەر ءبىزدىڭ حالىقتى سىرتىنان بايقاستاپ ءجۇرگەن بىرەۋ بولسا, قازاقتىڭ كول-كوسىر پەيىلى مەن تويشىلدىعىنا تاڭ قالار ەدى.
ارينە, تويدىڭ قانداي ءتۇرى بولسىن تويلانسىن, قۋانىش كوپپەن اتالىپ ءوتسىن, وندا تۇرعان نە بار دەيسىز عوي. بۇل ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسى ەكەنىن كورسەتەتىن كورسەتكىش تە. دەگەنمەن, ىسىراپشىلدىققا جول بەرەتىن قازاقتىڭ داڭعويلىعى دا قاتارلاسىپ جاتاتىنى وكىنىشتى-اق.
القيسسا, وتكەن عاسىردىڭ توي-تومالاقتارى, ءسان-سالتاناتتارى سول كەزدىڭ تالاپ-تۇرعىسىنا ساي تويلانسا, بۇگىنگى تويلار مەيرامحانالاردا وتەدى. سونداي-اق, تويدىڭ قازاقى قالىپتان اۋىتقىپ كەتپەگەنى دە بارشامىزعا بەلگىلى. ايتالىق, بەتاشار, قىز ۇزاتۋ, كەلىن ءتۇسىرۋ, سۇندەت توي تاعى باسقا دا جورالعىلار اتا-بابا داستۇرىنەن الشاق كەتپەي, قايتا قازىرگى زامانعا ساي ءۇردىسپەن كوركەيىپ, جاڭاشا تەندەنتسيا بولىپ قالىپتاستى. وعان تاعى ءبىر وقىستان كەلىپ قوسىلعان سونى تارماق – مەرەيتوي. وندا مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ, ساياساتتا, عىلىمدا, باسقا دا سالادا اتى شىققانداردىڭ مارتەبەسى ۇلىقتالادى. ياعني, قازاقتىڭ تويى ەسەلەنە ءتۇستى. توي تويلاۋدىڭ بۇل ءتۇرى – وزىمىزدەگى بار ازاماتتاردىڭ ءوز سالاسىنا قوسقان سۇبەلى ەڭبەگىن ايالاپ, قۇرمەتتەۋ, ەلەپ ەسكەرۋ بولىپ تابىلماق. جۇرتشىلىقتىڭ دا ارداقتى ازاماتتارىنىڭ باعىنا كوز الارتپاي, ەل بولىپ تويلاۋعا اتسالىسۋىندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. بۇل ارادا ايتپاعىمىز, كەيبىر توي يەلەرىنىڭ تىم اسىرا ماقتانعا سالىنىپ, ىسىراپقا بوي الدىرۋىندا جاتىر.
سونىمەن, قازاق قانداي تەپەرىشتى باستان كەشسە دە, قانداي قيىنشىلىق كورسە دە, سالت-ءداستۇرى مەن توي تويلاۋدان جاڭىلا قويعان جوق. قايتا توي تويلاۋدىڭ سان ءتۇرىن قۇبىلتىپ, دامىتىپ, جاڭارتا ءتۇستى. بۇل دا بولسا ءبىزدىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدىڭ ءتۇبىرىنىڭ مىزعىماس قۋاتتىلىعىنان بولسا كەرەك.
راس, قازىرگى تويحانالاردىڭ سۇرانىس پەن تاپسىرىسقا ساي ارنايى بەكىتكەن باعالارى بار. قاي تويحانا بولماسىن باسەكەگە دە, تويىڭىزدىڭ كورىگىن قىزدىرۋعا دا دايىن. قالتاڭىز كوتەرسە, حان سارايىنان كەم ەمەس مەيرامحانادا ۇلان-اسىر توي جاسايسىز. ءسويتىپ, ءوز اعايىن جۇرتىڭىزبەن, تۋعان-تۋىستارىڭىزبەن قۋانىشىڭىزدى بولىسەسىز. داستارقاندى دا نەشەمە تاعامدارمەن, شاراپ پەن سۋسىن, تاتتىلەرگە تولتىرىپ, بارىڭىزدى سالۋعا تىرىساسىز. كوز سۇرىندىرەتىن داستارقاننان كەيىن, تويدى ناعىز دۋمانعا اينالدىراتىن اسابا مەن ءانشى-ءبيشى, كۇيشىلەر شاقىرۋدى دا ۇمىت قالدىرمايسىز. وسى زاماننىڭ اۋقاتتىلارى تويىنا شەتەلدىك تانىمال جۇلدىزداردى شاقىرىپ, تىپتەن ەستەن كەتپەس كەشكە اينالدىرىپ ءجىبەرەتىنىن دە كوزىمىز كورىپ ءجۇر. وندا تويعا جيىلعان كوپشىلىك تەك قانا ەكى جاستىڭ باقىتى ءۇشىن ايتىلعان اقجارما تىلەكتەردى عانا ەمەس, نەشە ءتۇرلى ساۋىق-سايران مەن ءان-كۇيلەردى دە تىڭداپ قايتادى. وسىلايشا قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن تويشىل قاسيەتىن مىنا داعدارىستىڭ ءوزى دە سايابىرسىتا الماي تۇر. ويتكەنى, كوپشىل دە باۋىرمال حالىقتىڭ توي-دۋمانسىز وتىرعانىن ەلەستەتۋ تاعى دا مۇمكىن ەمەس.
تەك ءبىر وكىنىشتى ءجايت, پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.ۋ) ءۇمبەتتەرىنە “ىسىراپشىل بولماڭدار” دەسە دە, كوپ جاعدايدا قازەكەم بۇل ەسكەرتپەنى ۇمىت قالدىرىپ كەتە بەرەدى. نەگە دەسەڭىز, وزگەلەردىڭ دۋمانداتىپ جاتقانىن كورگەن اعايىن وزگەلەردەن قالىسپاس ءۇشىن, نەسيە الىپ توي جاسايتىن ادەت تاپتى. بۇل نامىسقا تىرىسۋشىلىق پا, جوق جالعان دابىرامەن “ۇيات بولماسىندى” بۇركەنىش ەتۋ مە, ول اراسى بىزگە بەيمالىم. كوزگە بادىرايىپ كورىنىپ تۇراتىنى, سوڭعى كەزدەرى كوپتەگەن وتباسىلار شىعىنعا كوزسىز باتسا دا بىرىنەن ءبىرى اسىرىپ توي جاساۋعا قۇمارتىپ الدى. جيناقى بولۋدىڭ ساراڭدىق ەمەسىن ءتىپتى ۇعىنعىسى كەلمەيدى. قازىر قاراڭىزشى, اينالامىزدا قانشاما ۇيلەنبەي, تۇرمىسقا شىقپاي سەندەلىپ جۇرگەن جاستار كوپ. سەبەبى, الدىمەن ۇيلەنۋ ءۇشىن دۇركىرەتىپ توي جاساۋ كەرەك. ال تويعا قانشاما قاراجات كەتەدى. كەيدە تويدى مەيرامحانادا ءدۇركىرەتىپ اتاپ وتكەنشە, ەكى جاستىڭ باس قوسقانىن نەگە شاعىن باس قوسۋ رەتىندە وتكىزۋدى ويلامايتىنىمىز تاڭعالدىرادى. ءيا, تويعا ءوزىنىڭ ەت جاقىندارىن عانا شاقىرىپ, شاعىن توي جاساسا كىم ولاردى جازعىرعالى تۇر دەيسىڭ؟ ەگەر ءسىزدىڭ وسىلاي كىشىگىرىم توي جاساعانىڭىزدى كورسە, وزگەلەر دە ء“پالەنشە بالاسىن سولاي اياقتاندىرىپتى. مەن دە كورپەمە قاراي كوسىلەيىن دەپ ءىلىپ الىپ كەتسە, نەسى ايىپ؟ راس-اۋ, شىعىنعا بەلشەدەن باتپايتىنداي توي جاساسا, كىم ونى كۇستانالايدى؟ قالاي ايتقاندا دا, داڭعازالىقتان گورى بىزگە توي جاساۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى كەرەك-اق. سەبەبى, جالعان نامىسقا تىرىسام دەپ جاعدايىن تۇرالاتىپ العاندار سوڭعى جىلدارى كوبەيىپ كەتتى. ەگەر شىعىنعا ۇرىنباي توي جاساسا, قازاق كوپ نارسەدەن ۇتىلماس ەدى. بالاڭىزدى ۇيلەندىرگەلى جۇرگەن بولساڭىز, تويدى شاعىن وتىرىس تۇرىندە جاساساڭىز ءسىزدى كورگەن كورشىڭىز دە سولاي ەتۋى ابدەن مۇمكىن. ءسويتىپ, قوعامدى ىنساپ پەن ىجداعاتتىلىققا, جيناقىلىققا شاقىرۋدىڭ جولىن ءوزىڭىز باستاپ بەرسەڭىز, وزگەلەر نەگە قوشتاماسقا؟!
نارىق زامانى ءبىزدىڭ قوعامدى ساۋداعا دا, باسەكەگە دە تەز ۇيرەتتى. ەندەشە, استا-توك تويدى جيناپ قويىپ, ونى جيناقى وتكىزۋدى ۇيرەنۋ سونشالىقتى ءبىر قيىن شارۋا ەمەس. بەلشەڭىزدەن شىعىنعا باتىپ, قانشاما اس پەن تاعامدى ءراسۋا ەتۋدىڭ دە وبالى بار ەمەس پە؟!
جان-جاعىمىزعا قاراساق, باسقا حالىقتار دا توي تويلاپ جاتادى. الىسقا بارماي-اق مىنا تۇرعان كورشى وزبەك پەن ورىستىڭ تويىنا قاراساڭىز, شاعىن عانا وتىرىس جاساۋمەن شەكتەلەتىنىن كورەمىز. ساناۋلى, باسى ارتىق ەشكىم جوق. ياعني, قۋانىشىنا شىن ورتاقتاستاردى عانا توپتاستىرعان. ارينە, ءسىز وسى ورايدا ء“بىر جىرعالتىپ توي جاساۋدا تۇرعان نە بار؟ بار كەزدە شاشىلۋ كەرەك. “توي – قۇدايدىڭ قازىناسى, قۇدايدان قايتادى” دەگەن ءۋاجدى العا تارتقىڭىز كەلىپ وتىرعان بولار. دۇرىس, بىراق قازىرگى ورتاعا, قازىرگى تالعامعا سالىپ بەزبەندەسەك, ونىڭ اتى داراقىلىق دەمەسكە لاج جوق.
جانسايا سىدىقباي.