ءبىز قوعام دامۋىنىڭ ايرىقشا كەزەڭىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاۋىمەن جاڭا ءارى ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋدىڭ جولىنا تۇستىك. حالىق تاراپىنان قولداۋ تاپقان كونستيتۋتسيالىق رەفورما بۇعان تولىق مۇمكىندىك بەردى. ادىلەتتى مەملەكەت – ادىلەتتى قوعام قۇرۋ ءىس جۇزىندە كورىنىس تاباتىن ناقتى يدەيا. بۇل يدەيا ساناعا تەرەڭ ورنىعىپ, ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىنىڭ وزەگىنە اينالۋى ءۇشىن مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ىرگەسىن قالاعان ەجەلگى تاريحي جانە مادەني قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتۋ باستى مىندەت ەكەنىن سەزىنگەنىمىز ءجون. وسى ماقساتتا ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا عاسىرلار قويناۋىندا ساقتالعان رۋحتى وياتىپ, جاڭا كەزەڭدە باستى باعدار ەتىپ الدىق. ويتكەنى التىن وردا پاراديگماسى نەگىزىندە از عانا ۋاقىت ىشىندە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قونىستانعان حالىقتاردى ءبىر ارناعا تۇسىرگەن بىرلىك پەن تۇتاستىق يدەياسى جاتىر. ۇلىتاۋدا جاڭعىرعان ۇلى رۋح مەملەكەتىمىزدى كەمەل كەلەشەككە باستايتىنى انىق. سوندىقتان ءبىز ۇلتتىق مۇددەگە عانا جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەت مودەلىن تەمىرقازىق ەتىپ, الدىمىزعا بيىك ماقسات قويىپ, زور ۇمىتپەن العا جىلجىدىق.
الداعى كەزەڭنىڭ بىزگە جۇكتەيتىن باستى مىندەتى – قۋاتتى ەلدىڭ يەسى جانە كەمەل حالىق بولۋ. مادەنيەتسىز قوعامنىڭ دامىمايتىنى, رۋحاني قازىناسىنان ايىرىلعان ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلمەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ەكونوميكا مەن ساياساتتى قاتار الىپ ءجۇرىپ دامىتۋ – ۋاقىت تالابى. وسى سەبەپتەن ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جانە قوعامدىق وي-سانانى جاڭعىرتۋ ءۇردىسىن جالعاستىرىپ, زامانا تالابىنا بەيىمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا رۋحاني بولمىسىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەت ەكەندىگى بەلگىلى.
التىن وردانىڭ اتاقتى امىرشىلەرى مەن قازاق ورداسىنىڭ داڭقتى حاندارىنىڭ ءىزى قالعان جەردە ۇرپاق ساباقتاستىعى جالعاسىن تاپسىن دەگەن ماقساتتا ۇلتتىق قۇرىلتاي ءوتتى. ۇلىتاۋدىڭ عاسىرلار بويعى ۇلى ميسسياسى قايتا جالعاسىن تاپتى. «ەلىڭە قاراپ, ەرتەڭىڭە قامدان» دەمەكشى, پرەزيدەنتىمىزدىڭ قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرۋ قاجەت ەكەنى, جاستاردىڭ بويىندا وتانشىلدىق قاسيەت قالىپتاستىرۋ كەرەك ەكەنى اتاپ ايتىلعان بولاتىن.
تەحنولوگيانىڭ ادام ءومىرىنىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگىنە اينالعانى ءمالىم. ونسىز ءومىردى ەلەستەتۋ مۇمكىن بولماي قالدى. الايدا جاڭا تەحنولوگيا دامىعانىمەن مادەنيەت پەن كوركەم مىنەزدىڭ, يماندىلىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ دەڭگەيى تومەندەپ, قۇلدىراپ بارادى. قاتىگەزدىك, نەمقۇرايدىلىق, زورلىق-زومبىلىق, ز ۇلىمدىق سىندى ادام بولمىسىنا جات مىنەز بەلەڭ الا باستادى.
قازىرگى كەزدە الەم حالىقتارىنىڭ رۋحاني داعدارىس كەشىپ وتىرعانى ايان. بۇل داعدارىستان ەڭ ءبىرىنشى زارداپ شەگەتىن – جاستار. جاستار ادامزاتتىق جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان الىستاپ, جات دۇنيەلەرگە ساناسىز تۇردە كىرىپ كەتىپ جاتىر. تىرشىلىكتىڭ زاڭدىلىعى مەن قۇندىلىقتاردىڭ ورنى اۋىستى. سونىڭ سالدارىنان جاستار رۋحاني كۇيزەلىسكە, ىشىمدىك, ەسىرتكى سىندى جاعىمسىز ادەتكە, جىنىستىق بەيباستاقتىققا, وزگە دە مادەنيەتسىزدىككە بوي الدىرىپ ءجۇر. ءبىز بۇل ماسەلەنى اشىق ايتىپ, ەل بولىپ, جۇرت بولىپ تالقىلاۋىمىز كەرەك.
جاستاردىڭ وسىنداي قيىن جاعدايعا تۇسۋىنە سەبەپشى بولىپ وتىرعان باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى قوعامداعى ادىلەتسىزدىك پەن جۇمىسسىزدىق ەكەنى انىق. جاستار ساناسىندا «سەنىڭ اتىڭ تۇرا تۇرسىن, مەنىڭ اتىم جۇرە تۇرسىن» دەيتىن توعىشار, جامان پيعىل ورنىعا باستادى. ادىلەتتى مەملەكەت بولماي, بەرەكەلى قوعام قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ادىلەتسىزدىكتىڭ تۇبىندە جەكە باستىڭ مۇددەسىن ەلدىك مۇددەدەن جوعارى ۇستاۋ, جەرشىلدىك پەن توپشىلدىق جاتىر. سونىڭ سالدارى جەمقورلىق سىندى قوعامدى ىشتەي ىدىراتاتىن ىندەتكە جول اشادى. ال ودان شىعار جول – ادامنىڭ جانە قوعامنىڭ ساناسىن وزگەرتۋ, كوركەم مىنەز بەن مادەنيەتتى دامىتۋ. سوندىقتان جاستاردىڭ قارىم-قابىلەتىنە, ەڭبەككە دەگەن تالپىنىسى مەن ىسكەرلىگىنە ءمان بەرىلۋى قاجەت. «ەڭبەك – ەردىڭ كوركى, ەر – ەلدىڭ كوركى» دەيدى حالقىمىز. ناعىز دەر شاعىنداعى, نامىستى قىز-جىگىتتەردىڭ جىگەرىن جاسىتپاۋ امالدارىن جاساۋ – ءىس تۇتقاسىنداعى ازاماتتاردىڭ پارىزى. تاسقىنى تاۋ قوپاراتىن تالانتتى جاستار ونەرى مەن ءبىلىمىن ۇلتىنىڭ ۇپايىن تۇگەندەۋگە جۇمساعانى ابزال. وسى سەبەپتەن جاستارعا قاشاندا تاۋەكەلمەن, سەنىممەن قاراپ, ەرتەڭگى كەلەشەككە بۇگىن بەرەشەك بولماۋ ءۇشىن جالىندى جاس تولقىننىڭ باتىل قادامىنا جول اشۋ قاجەت!
جاستار – ۇلتتىڭ ۇلكەن كۇشى, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى. ۇلتتىڭ زامانعا لايىق مادەني كودى جاستاردىڭ جان تەرەڭىنە ءسىڭىرىلۋى كەرەك. وسى سەبەپتەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن بولاشاققا باعدار بولاتىن جاستار كونتسەپتسياسى دايىندالىپ جاتىر. بۇل قۇجات ارقىلى جاستار بويىنا سەنىم ۇيالايتىن بولادى, ەندەشە, جاستار دا بولاشاققا سەنىممەن قارايدى دەگەن ءسوز.
ءححى عاسىرداعى اقپاراتتار تاسقىنى, جاڭا تەحنولوگيانىڭ قارقىنمەن دامۋى, قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرۋى تۇتاس قوعامعا, ونىڭ ىشىندە جاستارعا اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ جاستارعا تانىسۋعا, ارالاسۋعا, اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن, جاعىمسىز مىنەزگە دە جەتەلەيتىنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. ۆيرتۋالدى الەمدە مىڭداعان اداممەن ارالاسىپ جۇرگەن كەيبىر جاستاردىڭ وتباسىنان باستاپ, تۋىسقاندارىنان, جاقىن دوستارىنان, ەلىنەن الىستاپ, تۋعان جەرىندە ءوز-ءوزىن جات ساناپ, ۇلتتىق بولمىستى بىلاي قويعاندا, ادامدىق تابيعاتىنان اجىراپ بارا جاتقانى بايقالادى. وسىنىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ قوعامدا دا انوميا جانە گەدونيزم ورىن الىپ, قوعامنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جايىلىپ جاتىر.
ءوز ۋاقىتىندا ۇلتتىڭ بويىندا جيناقتالعان تاجىريبە مەن رۋحاني قۇندىلىقتارعا ءتيىستى دەڭگەيدە ءمان بەرىلمەگەندىكتەن ادامنىڭ كوركەم مىنەزى مەن قوعامدىق مادەنيەتتىڭ دامۋى كەيىنگە ىسىرىلدى. سونىڭ سالدارىنان كوشەدەگى ءجۇرىس وزگەردى. ۇلكەن مەن كىشى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءۇزىلدى. ءوزارا قۇرمەت ازايدى. قوعامنىڭ رۋحاني الەمىندە بوس كەڭىستىك (ۆاكۋم) پايدا بولدى. ءبىز «كەزەنگەننىڭ كەزىنەن ساقتان, سويقاندىنىڭ سوزىنەن ساقتان» دەگەن حالىق دانالىعىن ۇمىتا باستادىق. ەندى وزىمىزگە جات كوزقاراستار مەن سەنىمدەر, بولمىسىمىزعا بوتەن مىنەزدەر مەن ءىس-ارەكەتتەر سول بوس الاڭنىڭ ورنىن تولتىرعىسى كەلەدى. ال بۇگىندە باتىس پەن شىعىستى جايلاعان مۇنداي «ورتاق مادەنيەتتى» قالىپتاستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن الەمدىك تاجىريبەدەن انىق بايقاپ وتىرمىز.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «وتكەن – ءوتتى, وتكەندى قۋعاندى قويىپ, وسى كۇيىڭدى تۇزەۋگە ءجون ىزدەۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن. ءيا, ءبىز قازىرگى جاعدايدا وسى كۇيىمىزدى تۇزەپ, وزىمىزدەگى ۇلتتىق قۇندىلىقتى, سالت-ءداستۇردى, ادەت-عۇرىپتى قايتا جانداندىرىپ, دالا دانالىعىن, بابالار ءسوزىن نەگىزگە الىپ, قوعامدىق وزگەرىسكە بەت بۇرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءبىز ماقسات ەتكەن باستى ساياسي ۇستانىم – جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋ, ۇلتتىق رۋحتى كۇشەيتۋ.
بۇل رەتتە الەمدىك قۇندىلىقتارمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولارى ءسوزسىز. جاھاندىق مادەنيەتتىڭ ىقپالىندا تۇرعان ۆيرتۋالدى الەمدە جانە الەۋمەتتىك جەلىدە كۇندەلىكتى التىن ۋاقىتىن سارپ ەتىپ جاتقان «قازىرگى تسيفرلى ادام» ۇلتتىق مادەنيەت پەن جاھاندىق مادەنيەتتى ءبولىپ قاراستىرعىسى كەلمەيدى. وسى سەبەپتەن ەكى مادەنيەت اراسىندا بايلانىس قۇرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ەگەر ءبىز قازىردەن باستاپ جاستارىمىزدىڭ ءبىلىمىن جانە ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن كوتەرمەسەك, ءارتۇرلى رۋحاني داعدارىسقا قارسى توتەپ بەرە الاتىن مىنەز قالىپتاستىرماساق, مادەنيەتىن دامىتپاساق, قوعامدىق يممۋنيتەت السىرەي ءتۇسىپ, جاستارىمىز ءتۇرلى يدەولوگيانىڭ جەتەگىمەن كەتە بەرەتىن بولادى. بۇل ماسەلە دەر ۋاعىندا شەشىلمەسە, بولاشاقتا قاتەر بولىپ الدىمىزدان شىعارى اقيقات.
جاڭا بۋىندى جات دۇنيەلەردەن ارىلتۋ جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان ءبىلىم مەن عىلىمعا, ونەر مەن مادەنيەتكە ءمان بەرۋ – باستى مىندەت. ال قۇندىلىقتى قالىپتاستىراتىن – ادام. ۇلتقا ادال قىزمەت ەتكەن, قوعامدىق دامۋدىڭ ءاربىر سالاسىندا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەر مەن تالانتتى تۇلعالاردى تانىتۋ باعىتىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ جۇمىس ىستەسەك, جاستار سىرتتان ءپىر, باسقا دۇنيەدەن تۇلعا ىزدەمەيدى. ال ءبىزدىڭ تاريحىمىز تۇعىرلى تۇلعالارعا باي ەكەنى انىق.
بۇل رەتتە ۇلى ابايدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسىنا ارقا سۇيەۋىمىز كەرەك. «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك» دەپ اباي تولىق ادام سيپاتىن اتاپ كورسەتەدى. وسى ءۇش ۇعىمنان تۋىندايتىن ادىلەت, راحىم, مەيىرىم, ار-ۇيات, تالاپ, ەڭبەك, ونەر سياقتى قاسيەتتەرگە ەرەكشە ءمان بەرەدى.
ءبىزدىڭ يدەولوگيا «مايدانىنىڭ» الدىندا ءوز تۇلعامىزدى تاربيەلەۋ مىندەتى تۇر. ابىز قالامگەر شەرحان مۇرتازا: «ساپاعا اينالماعان سان جەمە-جەمگە كەلگەندە سان بولۋدان قالادى» دەگەن. بولاشاق تۇلعالارىمىزدى جوعارى مادەنيەتتىڭ, ياعني وزگەرىسكە, جاڭارۋعا جانە وزگە مادەنيەتتەرمەن ىقپالداسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اشىق مادەنيەتتىڭ نەگىزىندە قالىپتاستىرعان ءجون دەپ سانايمىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, تۇلعا – وزگە مادەنيەتتىڭ وكىلىمەن ەمىن-ەركىن ارالاساتىن جانە ءوزىنىڭ قۇندىلىعىنان الىستاپ كەتپەي, وزگەمەن بايلانىسىن جالعاستىرا الاتىن ادام بولۋ كەرەك.
ول ءۇشىن قاراپايىم ۇستازدان باستاپ, بيىك مىنبەرلەردەن ءسوز الاتىن لاۋازىم يەلەرى مىنا مىندەتتەردى نازارعا العانى ءجون دەپ ويلايمىز.
بىرىنشىدەن, قوعامدا ناقتى يدەيا مەن يدەولوگيانى جۇيەلەپ قالىپتاستىرۋ.
ەكىنشىدەن, قوعامدىق مادەنيەت پەن كوركەم مىنەزدى دامىتۋ.
ۇشىنشىدەن, ۇنەمى ۇيرەنۋگە جانە جەتىلدىرۋگە داعدىلانۋ جۇيەسىن جاساقتاۋ.
تورتىنشىدەن, جاڭالىققا ۇمتىلاتىن سانانى دامىتۋ.
بەسىنشىدەن, ساپالى جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرۋ جانە ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى ۇيرەتۋ.
وسىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق قۇندىلىققا نەگىزدەلگەن ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ويتكەنى الاش زيالىلارى ايتقانداي, «قازاق ىسىندەگى نەشە ءتۇرلى كەمشىلىكتىڭ كوبى تۇزەلگەندە وقۋمەن تۇزەلەدى». باسقا جول جوق. سوندىقتان جاستاردى مادەنيەتكە, وتانسۇيگىشتىككە, ەڭبەكقورلىققا وتباسىنان, ءبىلىم الىپ جۇرگەن كەزىنەن باستاپ باۋلۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ەڭبەكسۇيگىشتىك, ءتارتىپ, ۇقىپتىلىق, وزگەنى قۇرمەتتەۋ سىندى قاسيەتكە ۇيرەتۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز. ول ءۇشىن ناسيحات ايتىپ كەرەگى جوق, ناقتى باعدارلاما مەن ۇلگى بولاتىن مودەل كەرەك. قازىرگى تاڭدا سكانديناۆيا مەملەكەتتەرى مەن وڭتۇستىك كورەيا سىندى ەلدەر بۇل مودەلدى قالىپتاستىرىپ ۇلگەردى.
«قايماعى بۇزىلماعان قايران ءدىنىم...» دەپ مۇقاعالي اقىن جىرلاعانداي, اتەيستىك قوعامدا ءومىر سۇرسەك تە يماندىلىق پەن ادامگەرشىلىكتەن باز كەشكەن جوقپىز. حالىقتىڭ سانى از بولسا دا, ۇلتىمىزدىڭ مادەني كودى ءبىزدى ساقتاپ كەلدى. كىتاپ وقيتىن, كىتاپتى قۇرمەتتەيتىن, قالامگەرلەر قاۋىمىن سىيلايتىن جانە قولدايتىن ەل ەدىك. كوركەم ادەبيەتتى وقىپ مادەنيەتىمىز دامىدى, ونەرىمىز ورگە شىقتى. ءتىلىمىز ادەبيەت ارقىلى باي ءتۇستى, اياسى كەڭەيدى. ءداستۇرلى ونەر, مۋزىكا, تەاتر, كينو سىندى ونەر سالالارى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا رۋحىمىز ساقتالدى. دەمەك بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى مادەني ەكسپانسيالارعا توتەپ بەرۋ ءۇشىن بەرىك ۇلتتىق ۇستانىم كەرەك. بارلىق رۋحاني سالانى دامىتۋدىڭ جاڭا جولىنا كوشۋ – ۋاقىت تالابى.
سوڭعى شيرەك عاسىردا ءبىز كىتاپ شىعارۋمەن عانا اينالىستىق, بىراق كوركەم ادەبيەتتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دامىتۋعا تولىققاندى قولداۋ جاسامادىق. قازىرگى جاستار وتكەن عاسىردا, تاۋەلسىزدىكتەن بۇرىن جازىلعان شىعارمالارعا ۇڭىلەدى, ءالى كۇنگە دەيىن سول كىتاپتاردى ىزدەپ وقيدى.تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جازىلعان شىعارمالار, ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن تۋىندىلار ساۋساقپەن سانارلىقتاي. وسى سەبەپتى ءبىز ۇلتتىق ادەبيەتتى, مادەنيەت پەن ونەردى دامىتاتىن جانە تىڭ تۋىندىلار شىعاراتىن ۇلتتىق قور قۇرىپ, تالانتتى تۇلعالارعا قولداۋ كورسەتۋىمىز قاجەت دەگەن ۇسىنىستى ورتاعا سالامىز.
دامىعان ەلدىڭ ەشقايسىسى كىتاپ پەن گازەتتەن باس تارتقان ەمەس. كەرىسىنشە جاڭا تەحنولوگيا دامىعان سايىن باسپا ءونىمى مەن باسپاسوزگە دەگەن تالاپ ارتىپ وتىر. ال ءبىز جاپپاي تسيفرلاندىرۋعا كوشەمىز دەپ قاعاز ونىمدەرىنە ءمان بەرمەي كەتتىك. بۇل – تەرەڭ ويلاناتىن ماسەلە. قازىر ەڭ ءىرى قالا ورتالىقتارىنىڭ وزىندە كىتاپ دۇكەنىن تابۋ قيىنعا سوعادى. ءبىزدىڭ حالىق كىتاپ وقيتىن, ونەرگە قىزىعاتىن ۇلتقا اينالۋى كەرەك.
مادەنيەت پەن ونەر دامىماي, ادامدىق كوركەم مىنەز دە, قوعامدىق مادەنيەت تە دامىمايدى. ال ونى دامىتاتىن ءار سالانىڭ وكىلدەرى – زيالى دا, ونەر ادامى دا, كاسىپكەر دە. مەملەكەت كاسىپكەرلەر قاۋىمىن ۇنەمى قولداپ وتىرادى. بۇگىندە مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك ارقىلى مەكتەپ, بالاباقشا سالعان كاسىپكەرلەر بار. ءوزىنىڭ تاپقان تابىسىمەن مەشىت, مەكتەپ, بالاباقشا سالىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە سىيعا تارتقان مەتسەناتتارىمىز دا از ەمەس. ەندىگى كەزەكتە اۋىل مەن اۋدانداردا, وبلىس پەن قالا ورتالىقتارىندا كىتاپحانا, مادەنيەت ءۇيى, تەاتر مەن فيلارمونيا, سول سياقتى جاستار ورتالىعىن سالىپ بەرەتىن مەتسەناتتاردىڭ سانى كوبەيسە دەپ ارماندايمىز. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءاربىر كاسىپكەر ازامات باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, «ەلىم دەپ ەزىلىپ, جۇرتىم دەپ جۇمىلىپ حالىققا قىزمەت ەتۋ كەرەك». سونىڭ ىشىندە ۇلتتىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋدى دە ەستەن شىعارماعانى ءجون. ول ءۇشىن ءتيىستى ورگاندار دا مەتسەنات كاسىپكەرلەردى قىزىقتىراتىن جانە ىنتالاندىراتىن جۇيە جاساقتاي السا, قانە؟!
سونىمەن قاتار اۋىل مەن اۋدانداعى, قالا مەن وبلىستاعى حالىقتىڭ سانىنا قاراي مادەنيەت ۇيىمدارى جەلىسىنىڭ ەڭ تومەن مەملەكەتتىك نورماتيۆتەرىن قايتا قاراپ, جۇمىس ىستەيتىن جاڭا نورماتيۆتەردى بەكىتكەن ءجون. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ويتكەنى حالىقتىڭ سانى دا, مادەنيەتكە دەگەن سۇرانىس تا ارتىپ كەلەدى. بىراق وعان جاۋاپ بەرەتىن ۇيىمدار از.
اقپارات سالاسىندا مەملەكەتتىك تىلدەگى ينتەرنەت-كونتەنتتى دامىتۋ – باستى ماسەلە. قازاق تىلىندەگى ۇلتتىق مۋلتيپليكاتسيا مەن كومپيۋتەرلىك ويىنداردى ينتەرنەت جەلىسىندە كوبەيتۋ قاجەت. بۇل ىسكە ءاۋ باستان-اق جۇيەلەپ كىرىسۋىمىز كەرەك ەدى. بالالارعا ارنالعان «بالاپان» تەلەارناسى جۇمىس ىستەيدى. ەندىگى كەزەك – جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان تەلەارنا. رەيتينگ قۋاتىن, جاستارىمىزدى اداستىراتىن بەيادەپ توك-شوۋلارعا شەكتەۋ قويىلاتىن ۋاقىت جەتتى. توقسان جىلدىق تاريحى بار رەسپۋبليكالىق «بالدىرعان» بالالار جۋرنالى, «ۇلان» گازەتى سياقتى باسىلىمداردى جاڭا ساپاعا كوتەرۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارا.
جاڭا قازاقستان يدەياسى – ەلىمىزدىڭ كەلەشەك دامۋىنىڭ باعدارى. وسى دامۋ جولىندا بىزدەگى ەتنوستاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن – ءتىل ساياساتى. بۇل – كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە. قازاق ءتىلى بۇعان دەيىن دە ۇلتارالىق ءتىل بولعان. كەشەگى قازاق ورداسى, ونىڭ ارعى جاعىنداعى اق وردا, ودان ارعى ايگىلى التىن وردا مەملەكەتتەرىنىڭ ءتىلى قازاق ءتىلى (قىپشاق ءتىلى) بولعان. ال التىن وردانىڭ ەۋرازيا دالاسىنداعى ونداعان ەتنوستىڭ وتانى رەتىندەگى ۇلى دەرجاۆا بولعانى تاريحتان بەلگىلى. التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى الەمدەگى ەڭ ۇلى ءتىلدىڭ ءبىرى رەتىندە حالىقارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەنىن سول زاماننان جەتكەن جىلنامالار مەن وزگە دە جادىگەرلەر تولىق ايعاقتايدى.
ۇلى اباي: «ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق» دەگەن. پايعامباردىڭ ءوزى: «مەن كوركەم مىنەزدى تولىقتىرۋ ءۇشىن كەلدىم» دەگەن ەكەن. ەندەشە, مىنانداي ەكى فاكتور ءبىزدىڭ قوعامداعى مادەنيەتتىڭ ءتۇيىندى پروبلەمالارىن شەشەتىن نەگىزدەمە بولار ەدى. ولار:
بىرىنشىدەن, ار-ۇجدان.
ەكىنشىدەن, كوركەم مىنەز.
ار-ۇيات پەن كوركەم مىنەز ىشكى مادەنيەتكە نەگىزدەلەدى. كوركەم مىنەز بەن مادەنيەتتىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق مادەنيەت, ءدىن, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ سالت-ءداستۇر اتا-بابا ۇستانعان ءدىن مەن دالا دانالىعىنان تۋىندايدى. ارينە, ءبىز كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ بارلىعى ۇلتتىق تاربيەگە نەگىزدەلەدى. «تاربيە باسى – تال بەسىك» دەگەن ءسوز تەگىن ايتىلماعان. ال ۇلتتىق تاربيەنىڭ قاينار كوزى – فولكلور, ادەبيەت, سالت-ءداستۇر, تۋعان توپىراعىمىزدا دۇنيەگە كەلگەن, ويشىل عۇلامالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىندەگى تاربيە قاعيدالارى. وتباسى تاربيەسىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى, تۋىستىق قارىم-قاتىناس, جەتى اتا تۋرالى تۇسىنىك, پەرزەنتتىك پارىز بەن قارىز, ار-نامىس, سانا-سەزىم جانە ادامگەرشىلىك, وتانسۇيگىشتىك, ەڭبەكسۇيگىشتىك قاسيەتتەرى.
بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق-ساياسي ومىرىمىزدەگى ءدىننىڭ ماڭىزى وزەكتىلىگىن جويعان جوق. ءدىن ءححى عاسىردىڭ «مەگاترەندىنە» اينالىپ وتىر. كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامعا نەگىزدەلگەن جانە كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن ءدىن ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسپەسە, كەمىمەيتىنى بەلگىلى. ءبىز «الميساقتان مۇسىلمانبىز» دەپ تاربيە كورگەن, «ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاما» دەپ وسيەت تىڭداعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. ازۋى التى قارىس كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءوزى اتەيزمدى باستى قارۋى ەتىپ, جاس ۇرپاقتى دىننەن الشاقتاتۋعا يدەولوگيانىڭ بار تەتىگىن قولدانعان كەزەڭدە دە قۇدايسىزدىق قۇرساۋىنا ىلىككەن جوقپىز.
بارشامىزعا بەلگىلى ءدىن جولى دەگەنىمىز – مەيىرىم مەن سۇيىسپەنشىلىك جولى. ءوزىڭدى شەكسىز عالامنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە سەزىنە وتىرىپ, ۇلى قۇدىرەتپەن ساناسۋ. ەندەشە, سوڭعى جىلدارى ءتۇرلى جولمەن ءار سالادا تامىر جايۋعا قارەكەت جاساپ جاتقان جات ءدىني اعىمدارعا قاتاڭ توسقاۋىل قويىپ, حالقىمىزدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن ساقتاۋعا ايانباي ۇلەس قوسۋ ەل پاتريوتى رەتىندە ءار ازاماتقا پارىز. بۇل ورايدا يمامدار مەن ءدىن قىزمەتكەرلەرىنە ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەت اسا اۋقىمدى.
ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاساق, تسيفرلى تەحنولوگيا داۋىرىندە جاس ۇرپاققا ادامگەرشىلىك تاربيەسىن بەرۋگە, ۇلتتىق تاربيە بەرۋگە ەل ەرتەڭى ءۇشىن جانىمىز اۋىرادى دەپ ەسەپتەيتىن بارشامىز جۇمىلا كىرىسۋىمىز كەرەك.
مالىك وتارباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى