الەمدىك سەنىم مەن كەلىسىم

جەر جاھاننىڭ ءدىن باسشىلارى جينالعان العاشقى سەزد 2003 جىلدىڭ 23-24 قىركۇيەگىندە استانا قالاسىندا ءوتتى. ءى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزىندە قازاقستان ورىندالۋى نەعايبىل نارسەنى جۇزەگە اسىردى. دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا الەمدىك ءىرى كونفەسسيا وكىلدەرىن بەتپە-بەت جينادى. بۇل قالىپتان تىس, فورماتى مەن ءمانى جونىنەن بىرەگەي, شىنىندا دا عالامدىق دەڭگەيدەگى وقيعا بولدى.

جيىنعا يسلام, حريستيان, بۋدديزم, يۋدايزم, يندۋيزم, سينتويزم, داوسيزم جانە باس­قا كونفەسسيالاردىڭ جوعارى دەڭ­گەيدەگى وكىلدەرى قاتىستى. نەگىزگى الەمدىك دىندەر كوشباسشىلارى تاريحتا ءبىرىنشى رەت باس قوسىپ قانا قويماي, كون­فەسسياارالىق ديالوگ حالىقتار مەن ۇلتتار اراسىنداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلى­سىمدى قولداۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلاتىن دەكلاراتسيانى بىرلەسىپ قابىلدادى. سونداي-اق فورۋم بارىسىندا سەزدى تۇراقتى تۇردە, ءۇش جىلدا ءبىر رەت وتكىزىپ تۇرۋ كەلىسىلدى.

العاشقى سەزدە ديالوگتىڭ ماڭىزى جونىندە ءال-ازھار ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ سول كەزدەگى باس يمامى, شەيح مۇحامماد سايد تانتاۋي: «جاعىمدى ديالوگ, ايگىلەي ايتايىن, جاعىمدى جانە پايدالى ديالوگ اقيقاتقا سۇيەنىپ, وتىرىكتەن اۋلاق بولۋعا ءتيىس. ءبىز جاقتاستارىمىزبەن دە, ءتىپتى ءبىزدى جاقسى كورمەۋى مۇمكىن قارسى­لاس­تارىمىزبەن دە اڭگىمە جۇرگىزە الۋىمىز قاجەت», دەگەن ەدى.

2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە استا­­نادا, سەزد وتكىزۋگە ارنايى تۇر­عى­زىل­عان بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىن­دا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باس­شى­لارىنىڭ ءىى كەزدەسۋى ءوتتى. وعان الەمنىڭ 26 ەلىنەن 29 ءدىني دەلەگاتسيا قاتىستى. سەزدە «دىن­ارالىق ديالوگ ءپرينتسيپى» جانە قاقتىعىستاردى بول­دىرماۋعا شاقىرۋ دەكلاراتسياسى قابىل­داندى.

2009 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا استا­نادا الەمنىڭ 35 ەلىنەن كەلگەن 77 دەلە­گاتسيانىڭ قاتىسۋىمەن ءىىى الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شى­لارىنىڭ سەزى ءوتتى. الەمدىك قوعام­داس­تىقتى شىنايى دىنارالىق ديالوگ ورناتۋ ءۇشىن ءدىني كوش­باسشىلاردىڭ كۇش-جىگەرىن قولداۋعا ىقپال ەتۋگە شاقىرعان ۇندەۋ قابىلداندى.

الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوش­باس­­شىلارىنىڭ IV سەزى 2012 جىلى 30-31 مامىردا استانا قالاسىندا ءوتتى. سەزگە الەم­نىڭ 40 ەلىنەن 85 دەلەگاتسيا قا­تىستى. فورۋمنىڭ باستى تاقى­رىبى – «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – ادامزاتتىڭ تاڭداۋى». سەزد ءجۇرىپ جاتقان كەزدە وزگە دە گۋمانيتارلىق فورۋمدار مەن ىنتى­ماقتاستىققا باعىتتالعان ءدىن كوش­­باسشىلارىنىڭ كەڭەسى جۇمىسىن باستادى. IV سەزدىڭ قورىتىن­دىسى بو­يىنشا جا­ريا­لان­عان ۇندەۋدە ءدىن كوش­باسشى­لارى بۇكىل ادامزاتتى بولاشاق ءومىر ءۇشىن ءوزارا بىرلىككە, تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساق­تاۋعا, ادىلدىك پەن جاسامپازدىققا شا­قىردى.

سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى – ءيز­رايلدىڭ باس سەفارد ءراۆۆينى شلومو قازاقستاننىڭ كونفەسسيا­ارالىق تاتۋ­لىق پەن تولەرانت­تى­لىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى كۇش-جىگە­رىنە جوعارى باعا بەردى. ونىڭ سوزىنشە, بۇل – بۇكىل ادامزات ءۇشىن جار­قىن ۇلگى. وسى ورايدا, شلومو امار قازاقستاننىڭ بۇۇ-نىڭ جا­ڭا نۇسقاسىن قۇرعانىن, بۇل ۇيىم حالىقتاردى عانا بىرىكتىرىپ قوي­ماي, دىندەر مەن مادەنيەتتەردى دە توعىستىرعانىنا ەرەكشە ءمان بەردى.

2015 جىلعى 10-11 ماۋسىمدا وت­كەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوش­باس­شى­لارىنىڭ V سەزىنە ءمۇيىزى قاراعايداي كوشباسشىلار جينال­دى. استانادا بۇۇ-نىڭ باس حات­شىسى پان گي مۋن, يور­دانيا كورولى ابداللا II, فينليانديا پرە­زي­­دەنتى ساۋلي نينيستە, ەقىۇ باس حات­­شىسى لامبەرتو زانەر, يىۇ باس حات­­شىسى ياد بەن امين ماداني جانە وز­گە دە ساياساتكەرلەر, ءدىن جانە قوعام قاي­­­رات­كەرلەرى جينالدى. سەزگە بار­لى­عى 42 ەلدەن 80-گە جۋىق دەلەگاتسيا كەلدى.

فورۋم جۇمىسىنا حالىق­ارا­لىق قو­عام­داستىق ەرەكشە ءمان بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. وتپە­لى كەزەڭدە ءدىنباسىلاردىڭ ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋى» اسا ماڭىزدى ەدى. «بەيبىتشىلىك جانە دامۋ جولىنداعى ءدىني جانە ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ديالوگى» سەزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا اينالدى.

سەزد دەكلاراتسياسى اسكەري قاق­تىعىستاردى توقتاتۋ, ساياسي قاي­شىلىقتاردى كۇشپەن شەشۋدەن باس تارتۋ, دەرجاۆالار اراسىنداعى سەنىمسىز­دىكتى جويۋ, كون­فەسسياارالىق الاۋىزدىق وتىن تۇتاتۋعا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­­دارىن پايدالانۋعا جول بەرمەۋ ماسەلەلەرىندە, سول سياقتى اشتىق, جۇقپالى ىندەت, جۇمىس­سىز­دىقپەن كۇرەستە ءدىني جانە ساياسي قايراتكەرلەردى كۇش بى­رىكتىرۋگە شاقىردى.

كەزەكتى سەزد 2018 جىلى 10-11 قازان كۇندەرى استانا قالا­سىندا ءوتتى. ء«دىني ليدەرلەر قاۋىپ­سىز الەم ءۇشىن» تاقى­رىبىندا ۇيىمداس­تىرىلعان جيىنعا ساياسي قايرات­كەر­لەر مەن حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرىنەن قۇرالعان 46 ەلدەن كەلگەن 82 دەلەگاتسيا قاتىستى.

سەزد قورىتىندىسى بويىنشا قا­بىلدانعان دەكلاراتسيادا فورۋم قا­تىسۋشىلارى ۇزاق مەرزىمدى تۇراق­­تى­لىققا قول جەتكىزۋ جانە وشپەن­دىلىك پەن توزىمسىزدىكتەن تۋىنداعان كۇشتەپ جاسالاتىن ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ جونىندە كۇش-جىگەر قوسۋعا الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر كوش­باسشىلارىن بارىنشا تارتۋعا ءازىر ەكەنىن جەتكىزدى.

قورىتىندى قۇجات الەمدىك باق وكىلدەرىن تەرروريزم مەن ءدىندى تەڭ­دەستىرۋدەن باس تارتۋ­عا ۇندەيدى. دەكلاراتسيادا بەيبى­ت­شىلىكتىڭ قۇن­دى­لىعىن, بۇقارالىق اقپارات قۇرال­­دارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن قو­عام­دىق جيىنداردا ءوزارا تۇسىنىس­تىك پەن سىي­لاستىقتى ىلگەرى­لەتۋ, سونداي-اق بارلىق ءدىننىڭ قۇل­شى­لىق جاساۋ ورىندارى مەن كيەلى جەر­لەرىندە ارانداتۋشىلىق پەن زورلىقتى بولدىرماۋعا كۇش سالۋعا ۇندەۋى قامتىلادى.

بيىلعى جيىن «پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدە ادامزاتتىڭ رۋحاني جانە الەۋمەتتىك دامۋىنداعى الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەر­لەرىنىڭ ءرولى» تاقىرىبىنا ارنال­عان. سەزد بارىسىندا ءدىن ليدەر­لەرىنىڭ ءارتۇرلى كەزدەسۋلەرى, سەز­دىڭ سالتاناتتى اشىلۋى مەن جابى­لۋىندا پلەنارلىق وتى­رىس­تار وتەدى. سونداي-اق ءتورت سەكتسيالىق وتى­رىس, قازاقستان پرەزي­دەنتىنىڭ, سەزد حات­شىلىعى باسشىسىنىڭ دەلەگا­تسيا باسشى­لارىمەن جانە سەزدىڭ بە­دەل­دى قاتىسۋشىلارىمەن ەكىجاق­تى كەز­دەسۋلەردى وتەدى دەپ جوسپار­لان­عان.

جالپى العاندا, ەلوردادا ۇيىم­داستىرىلعان سەزدەر دىن­ارالىق قاقتىعىستار قاۋپىن ارتتا قالدىرۋ جانە جاھاندىق رۋحاني كەلىسىمدى نى­عايتۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ شىنايى ۇلەسىمىز بولعانى انىق. ءتۇر­لى دىندەردىڭ بەيبىت, قاتار ءومىر سۇرۋى­نە جانە ولاردىڭ ديالوگىنا جاع­داي تۋعىزعان قازاقستان وسى فورۋم­عا ەرەكشە لايىق الاڭ بولا ءبىلدى. ەلىمىزدە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باس­شىلارىنىڭ باسقوسۋى الەمدىك سەنىم مەن كەلىسىمنىڭ ءبىر تىرەگى ەكەنى بەلگىلى.