تاياۋ كۇندەرى ەلوردادا وتەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءVىى سەزىنە جەر جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءدىنباسىلار جينالماق. سولاردىڭ قاتارىندا ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارعى يمامى مۇحامماد احماد ات-تايەب تە بار. وسى ورايدا, يسلام الەمىنىڭ ەڭ جوعارى ءپاتۋا شىعارۋشى ينستيتۋت سانالاتىن ءال-ازھار مەشىتى مەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسشىسى جونىندە از-كەم مالىمەت بەرۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
مۇحامماد احماد ات-تايەب 1946 جىلى 6 قاڭتاردا ءنىلدىڭ جوعارعى اعىسىندا ورنالاسقان لۋكسور مۋحافازاسىنداعى كۋرنا ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. ول 1969 جىلى ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىن يسلام ءىلىمى جانە فيلوسوفيا باعىتى بويىنشا تامامداعان. كەيىنىرەك 1971 جىلى اتالعان ءبىلىم ورداسىندا يسلام فيلوسوفياسى بويىنشا ماگيستر, 1977 جىلى PhD دارەجەسىن العان. سونداي-اق پاريج ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتالىم العان.
ات-تايەب 1999-2000 جىلدارى يسلامابادتاعى (پاكىستان) حالىقارالىق يسلام ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك ەتتى. ەكى جىلدان كەيىن مىسىردىڭ باس ءمۋفتيى بولىپ سايلاندى. احماد ات-تايەب بۇل قىزمەتتە ەكى جىلداي وتىردى. سودان كەيىن ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ تاعايىندالىپ, 2010 جىلعا دەيىن اتالعان مىندەتتى ابىرويمەن اتقاردى. سول جىلى مىساردىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى حوسني مۋباراك ءال-ازھاردىڭ جوعارعى يمامى مۇحاممەد سايد تانتاۋي قايتىس بولعان سوڭ احماد ات-تايەبتو وسى لاۋازىمعا تاعايىندادى.
ايتا كەتەرلىگى, كەيىننەن ءال-ازھاردىڭ جوعارعى يمامىن انىقتاۋ ءتارتىبى وزگەردى. قازىرگى تاڭدا ونى مىسىر پرەزيدەنتى تاعايىندامايدى. ونىڭ ورنىنا ينستيتۋتتىڭ كوميتەتى سايلايدى. جوعارعى يمام عۇلامالار اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك بولعان جاعدايدا ءدىني تۇرعىدان دۇنيەلىك ماسەلەلەرگە ءپاتۋا نەمەسە ۇكىم شىعارا الادى.
ءال-ازھاردىڭ جوعارعى يمامى اتانعانعا دەيىن ات-تايەب ۇلتتىق دەموكراتيالىق پارتيا قۇرامىندا بولعان ەدى. وسىلايشا, حوسني مۋباراكقا جاقىن ادامداردىڭ ءبىرى سانالاتىن. بىراق 2010 جىلى ول پارتيادان شىعاتىنىن مالىمدەدى. ات-تايەب قوعامنىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسپاسا دا, الەمدەگى جانە ەلدەگى ساياسي ماسەلەلەرگە قاتىستى ءجيى-ءجيى پىكىر ءبىلدىرىپ وتىرادى.
ماسەلەن, «مۇسىلمان باۋىرلار» اتاۋىمەن تانىلعان ءال-يحۋان ءال-مۋسليمين ۇيىمىنا قارسىلىق بىلدىرەدى. ءتىپتى ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەسىگى «مۇسىلمان باۋىرلار» ءۇشىن اشىق ەمەس ەكەنىن دە مالىمدەگەن-تۇعىن. سونداي-اق سيرياداعى باشار اساد رەجىمىن دە از سىناعان جوق. بۇدان بولەك, دايش-تىڭ (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان تەرروريستىك ۇيىم) ارەكەتى يسلامعا مۇلدەم جات ەكەنىن جۇرگەن جەرىنىڭ بارىندە ايتىپ, تاكفيريزم سەكىلدى باعىتتاردى سىنعا الدى.
«ادامدار اراسىندا ارازدىق تۋدىرىپ, ءدىن نەمەسە قۇداي اتىن جامىلىپ زورلىق-زومبىلىق ارەكەتىنە بارىپ, قانتوگىس جاساپ جاتقاندار كىمنىڭ اتىنان سويلەسە دە, كىمنىڭ تۋىن كوتەرسە دە, قاي ءدىندى ۇستانسا دا وتىرىكشى جانە ساتقىن ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
تاريحتا اللا تاعالانىڭ دىندەرى سوعىسقا سەبەپ بولدى دەۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى ءدىن اتىن جامىلعان قاقتىعىستار شىن مانىندە ساياسي ماسەلەگە بايلانىستى, اقيقي دىنمەن ەش بايلانىسى جوق, دۇنيە ءجۇزىن جاۋلاپ الۋدى ماقسات ەتكەن مۇددەلەرگە قاتىستى», دەيدى احماد ات-تايەب.
وسى ورايدا, ات-تايەبتىڭ كوزقاراسى زاماناۋي ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. مىسالى, ول بىرنەشە رەت ريم پاپاسىمەن كەزدەستى. 2021 جىلى كاتوليك شىركەۋىنىڭ باسشىسى ەكەۋى ادامزاتتىڭ باۋىرلاستىعى تۋرالى قۇجاتقا قول قويدى. ول سونداي-اق كوپتەگەن شەتەلدىك ءدىني جەتەكشىلەرمەن جانە مەملەكەت باسشىلارىمەن كەزدەستى. ولاردىڭ قاتارىندا ەليزاۆەتا II سەكىلدى لاۋازىمدى تۇلعالار بار.
شەيح ات-تايەب جوعارعى يمام مىندەتىنە كىرىسكەلى ءداستۇرلى يسلامدى ناسيحاتتاۋعا دەن قويعان. ءال-ازھار تۇلەكتەرىن يسلامنىڭ الەمدەگى ەلشىلەرى دەپ ساناي وتىرىپ, ستۋدەنتتەرگە يسلام مۇراسىن ۇيرەتۋدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. ول سۇنيتتىك جاماعاتتى يمام ءابۋل-حاسان ءال-اشعاري مەن يمام ءابۋ مانسۋر ءال-ماتۋريديگە جانە حانافي, ماليكي جانە شافيعي مەكتەبىنە ىلەسەتىندەر دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق حانبالي مەكتەبىن دە وسى باعىتقا ەنگىزەدى.
جوعارعى يمامنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ول قازىرگى زاماناۋي ماسەلەلەرگە قاتىستى زاماناۋي كوزقاراس بىلدىرەدى. ول ءوزى بەرگەن از سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە دايش سەكىلدى تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ تارالۋىن مۇسىلمانداردىڭ بىلىمسىزدىگى, جۇمىسسىزدىعى, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ەكەندىگىمەن بايلانىستىرادى.
بۇدان بولەك, شەيح ات-تايەب ايەلدەرگە قاتىستى دا تالاي مارتە پىكىر بىلدىرگەن. Facebook-تەگى پاراقشاسىندا يسلامنىڭ ايەلدەرگە جۇمىسقا ورنالاسۋ سەكىلدى ءتۇرلى سالالاردا قۇقىقتار مەن تاۋەلسىزدىگى بار ەكەنىن جازدى. «ايەلدەرگە جالپى العاندا, سوت سالاسىندا جانە يفتادا ماڭىزدى لاۋازىمداردى اتقارۋعا رۇقسات ەتىلگەن», دەيدى احماد ات-تايەب.
سونداي-اق ول ايەلدەر «ماحرەمسىز» ساپارعا شىعۋعا رۇقسات ەتىلەتىنىن العا تارتىپ, كوپ ايەل الۋعا, كۇيەۋىنىڭ ايەلىن ۇرۋىنا, اجىراسۋعا قاتىستى تىڭ پىكىرلەر بىلدىرگەن. ءبىر ەرەكشەلىگى ات-تايەب الەۋمەتتىك جەلىدە بەلسەندى. سوندىقتان شىعار ونىڭ جازعان جازبالارى قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرادى.
«كوپ ايەل الۋ مىندەتتى دەيتىندەردىڭ ءبارى قاتەلەسەدى», دەيدى ول پوليگامياعا قاتىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, يسلامدا كوپ ايەل الۋ شەكتەلگەن جانە ادىلدىكتى تالاپ ەتەدى. كۇيەۋى ءادىل بولا الماسا, بىرنەشە ايەل الۋعا تىيىم سالىناتىنىن العا تارتادى. سونداي-اق كوپ ايەل الۋ «قۇران مەن پايعامبار ءداستۇرىن تۇسىنبەۋدەن» تۋىندايتىنىن دا تالاي مارتە ەسكەرتكەن.
قورىتا ايتقاندا, مۇحامماد احماد ات-تايەب يسلام ءدىنىن زاماناۋي تۇرعىدا تۇسىندىرەتىن, اسىل ءدىنىمىزدىڭ بەتكە ۇستار تۇلعاسى دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز. وسىنداي دەڭگەيدەگى الەمدىك ءدىنباسىنىڭ توعىزىنشى تەرريتورياعا ات باسىن بۇرۋى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىنە قاتىسۋى جيىننىڭ دا, قازاقستاننىڭ دا ابىرويى.