ويتكەنى ستۋدەنتتىك جاتاقحانالاردا ورىن تاپشى. مەگاپوليستەردەگى ستۋدەنتتەر قىمبات پاتەرلەردى جالعا الۋعا ءماجبۇر بولسا, وڭىردەگىلەر وندايدى دا تاپپاي الەك. كەي ۋنيۆەرسيتەتتەر بارلىق ستۋدەنتىن كەرەۋەت ورىنمەن قامتىعان. دەمەك ماسەلەنى شەشۋگە بولادى عوي دەپ ويلايسىز. بىراق جاتاقحانادان ورىن بەرە الماي وتىرعان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءوز ءۋاجى بار. ال پرەزيدەنت وسى ايدىڭ باسىندا عانا جاريالاعان جولداۋىندا مەملەكەتتەن قاراجات الۋ ءۇشىن جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاتاقحاناسى بولۋى شارت ەكەنىن ايتتى.
2022 جىلدىڭ ۋادەسى مەن مەجەسى
مەملەكەتتەن قارجى الاتىن جوو دەپ گرانت الىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەردى مەڭزەگەنى انىق. ويتكەنى ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار جوعارى وقۋ ورىندارى اكادەميالىق ەركىندىك الىپ, اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالعانى بەلگىلى. ءيا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارىداعى جاتاقحاناعا قاتىستى تالاپتى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن بىرتىندەپ تالاپ ەتۋ كەرەگىن جەتكىزگەن بولاتىن. وسىعان قوسا پرەزيدەنت: «بارلىق ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدى مەملەكەتتىڭ موينىنا ءىلۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانايمىن», دەدى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك وتكەن ايدىڭ 16 كۇنى بولعان ۇكىمەت وتىرىسىندا جاڭا وقۋ جىلى باستالعاندا جاتاقحاناعا مۇقتاج ستۋدەنتتەردىڭ سانى 89 مىڭنان اساتىنىن ايتقان ەدى. جانە ەلىمىزدەگى ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتەردە قانشا ورىنعا قاجەتتىلىك بار ەكەنىن: ء«ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 15 122 كەرەۋەت ورىن, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 4 500, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 4 000, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە – 3 000, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ – 5 000 كەرەۋەت ورىنعا دەگەن قاجەتتىلىك بار. سونىمەن بىرگە جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ قىمباتتاۋى دا جاتاقحانالارعا ستۋدەنتتەر اعىلۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن», دەگەن بولاتىن.
ال پرەمەر-ءمينيستردىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ ەكى اپتاداي ۋاقىت بۇرىن, انىعىراق ايتقاندا, تامىز ايىنىڭ 25-ىندە وتكەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم فورۋمىندا: «ستۋدەنتتەر ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى جاتاقحانا تاپشىلىعى جۇيەلى تۇردە شەشىلۋدە. سوڭعى 3 جىلدا 30 مىڭ ورىن بەرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 10 مىڭ ورىندىق 35 جاتاقحانا قولدانىسقا ەنگىزىلۋگە ءتيىس. بۇگىندە 28 جوعارى وقۋ ورنى ءبىلىم الۋشىلاردى 100% جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتە الادى. الايدا جەكەلەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ورىن تاپشىلىعى بار. اتاپ ايتقاندا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 12,5 مىڭ, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 4,5 مىڭ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 4 مىڭ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە – 3 مىڭ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 6,5 مىڭ ورىنعا قاجەتتىلىك بار. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, رەكتورلارمەن بىرگە باسقا قالالاردان كەلگەن ستۋدەنتتەردى جاتاقحانا ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن جۇيەلى شەشۋ بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرۋعا ءتيىس. بارلىق ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم الۋشىلاردىڭ 70%-ىن جاتاقحانا ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا زاڭ تالابىن ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت», دەدى.
وسىدان ءتورت جىل بۇرىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن جاريالاعان-دى. جول 2018 جىلعى حالىققا ۇندەۋىنەن تۋعان باستامانىڭ ءبىرى ستۋدەنتتەردى جاتاقحانامەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان بولاتىن. وسىلايشا, ن.نازارباەۆ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى 2018 جىلعى 5 ناۋرىزداعى جولداۋىندا 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ كەمىندە 75 مىڭ ورىندىق جاتاقحانا سالۋدى تاپسىرعان ەدى. العاشقى جىلدارى قۇرىلىس قارقىندى ءجۇرىپ, ءبىراز جوعارى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەر ءۇيىن سالعىزدى. الايدا تاپسىرما تولىعىمەن ۋاقتىلى ورىندالماي, 2025 جىلعا شەگەرىلدى. ەندى قايتپەك كەرەك؟
ءومىردىڭ وزىنەن
جالدامالى پاتەرىمىز ەلورداداعى ەكى بىردەي جوعارى وقۋ ورنىنا جاقىن ورنالاسقان. قايبىر كۇنى جۇمىستان قايتىپ, سول پاتەرىمىزگە كىرگەلى تۇرساق, ەكى قىز كىرەبەرىستەگى حابارلاندىرۋ تاقتاسىنا قاعاز جاپسىرىپ جاتىر ەكەن. قاعازدا ۇلكەن ولشەمدى ارىپتەرمەن ء«سىزدىڭ ۇيدەن پاتەردى جالعا الامىز» دەگەن ءبىر سويلەم جازىلىپتى. ءارى تەلەفون ءنومىرى كورسەتىلگەن. قىزدار ەندى بۇرىلا بەرگەندە توقتاتىپ سوزگە تارتتىق. اتى-ءجونىن, ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اتاۋىن ايتقىسى كەلمەگەن ەكەۋى: ء«بىز 2-كۋرسقا وتتىك. بىلتىرعىداي باسقا قالادان, اۋىلدان كەلگەندەرگە جاتاقحانادان ورىن بولار دەپ ويلاپ ەدىك. ءۇمىتىمىز اقتالمادى. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اكىمشىلىگى جاتاقحانادان ورىن دامەتپەۋ كەرەگىن, ويتكەنى ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىدان شىقپاعانىمىزدى ايتتى. اكە-شەشەمىز جۇمىس ىستەگەنىمەن, وقۋ اقىمىزعا, تاماعىمىز بەن كيىمىمىزگە اقشانى ازەر تابادى. ەندى وعان پاتەراقى قوسىلسا, قالاي بولاتىنىن بىلمەيمىز. سول ءۇشىن 4 قىز بىرىگىپ جالعا الاتىن بولمە نەمەسە پاتەر ىزدەپ ءجۇرمىز. 1 اپتا بولدى, تابا الماي جاتىرمىز. سەبەبى وتە قىمبات, قالتامىز كوتەرمەيدى, ارزانىندا سۋ جوق, وت جاعۋ كەرەك. ءۇي يەلەرى وزىمەن بىرگە تۇرۋعا ارزانداۋ سۇرايدى ەكەن. سوندايعا جۇگىرسەك تە بولماي جاتىر. ستۋدەنت ەكەنىمىزدى بىلسە, ات-تونىن الا قاشادى», دەيدى. ستۋدەنتتەر قازىر تۋىستارى تۇراتىن قالا ىرگەسىندەگى اۋىلدان قاتىناپ ءجۇر ەكەن.
وسى وقيعادان سوڭ, جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىقپەن ماڭايداعى ەكى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جاتاقحاناسىنا تارتتىق. رەكتوردىڭ رۇقساتىنسىز كىرگىزبەيدى ەكەن. كىرىپ-شىعىپ جاتقان ستۋدەنتتەردەن سۇراساق, تۇرعىندارعا جاقسى جاعداي جاسالىپتى, تەك قول جەتكىزسە بولعانى.
جوعارىداعى ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ەكى ءتۇرلى دەرەك كەلتىرگەن ۇلتتىق دەڭگەيلى جوعارى وقۋ ورنىنا توقتالايىق. وتاندىق جانە حالىقارالىق رەيتينگتەردە ايتارلىقتاي جوعارى كورسەتكىشتەردى باعىندىرىپ جۇرگەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ە.توعجانوۆ ايتقانداي, جاتاقحانادا 6,5 مىڭ ەمەس, س.نۇربەك كەلتىرگەندەي, 5 مىڭ ورىنعا قاجەتتىلىك بار ەكەنىن راستاپ وتىر. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جۋرناليستىك سۇراۋىمىزعا بەرگەن رەسمي جاۋابىندا: «ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 4 مىڭنان استام ءبىلىم الۋشىنى قابىلداي الاتىن ءدالىز, سەكتسيالىق جانە پاتەرلىك تيپتەگى 8 ستۋدەنتتىك جاتاقحانا بار. 1-كۋرس ستۋدەنتتەرى جاتاقحانامەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلدى. بۇگىندە 2-5 كۋرستاردا وقيتىن الەۋمەتتىك توپتاعى ءبىلىم الۋشىلار جاتاقحانالارعا جايعاستىرىلىپ جاتىر. ودان كەيىن قالعان ورىندار 2-5 كۋرستىڭ قالعان ستۋدەنتتەرىنە بەرىلەدى. قازىر ۋنيۆەرسيتەت باسقا جاتاقحانالارمەن جانە حوستەلدەرمەن شارت جاساسۋ ارقىلى ستۋدەنتتەردى قوسىمشا ورىندارمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا جوو جاتاقحانالاردى قارجىلاندىراتىن «قارجى ورتالىعى» اق جانە حوستەلدارمەن قوسىمشا 500-دەن استام ورىنعا كەلىسىمشارتتار جاساستى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسادى. جالپى قاجەتتىلىك – 5 مىڭ ورىن», – دەدى.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى
اۋىلداعى, شالعايداعى, باسقا قالالارداعى جاستاردىڭ ارمان قۋىپ ۇلكەن قالالارعا, سونىڭ ىشىندە استاناعا اعىلاتىنى بەلگىلى. باس قالادا وقۋ ورنى كوپ, سوعان ساي سۇرانىس تا جەتىپ ارتىلادى. البەتتە مۇنى ءبارىمىز دە بىلەمىز, سوندىقتان ەلورداداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وسىعان ساياتىن ءۋاجىن دە قابىلدايمىز. بىراق ارەكەت ەتكەننىڭ عانا ىسىندە بەرەكە بولماي ما؟ قازاقستاندا جاتاقحاناعا مۇقتاج ستۋدەنتتەرىن 100 پايىز ورىنمەن قامتىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. مۇنداي وقۋ ورىندارى قالاي ارەكەت ەتىپ جاتىر؟ قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى جاندوس نۇرتاي ۇلى وزەكتى ماسەلەنى تولىق شەشۋگە جەكە كاسىپكەرلەردىڭ تارتىلعانىن اتاپ ءوتتى.
«ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ بالانسىندا ءتورت جاتاقحانا بار. دەسە دە ستۋدەنتتەر سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. مىسالى, 2020 جىلى 6 مىڭ, بىلتىر 8 مىڭ ستۋدەنت بولسا, بيىل 9 مىڭعا جەتىپ وتىرمىز. ىزدەنۋشىلەر سانى ارتقان سايىن سۇرانىس تا كوبەيىپ كەلەدى. سەبەبى وڭىرىمىزدەگى كوپ جىلدىق تاريحى بار ۋنيۆەرسيتەت بولعاندىقتان, وبلىستاعى تالاپكەرلەردىڭ باسىم بولىگى ءبىزدىڭ وقۋ ورنىن تاڭدايدى. وسىعان قوسا 25 شەتەلدىك, 50-دەن اسا باسقا وڭىرلەردەن, 3 مىڭعا تارتا شالعاي اۋىل-اۋدانداردان كەلگەن ستۋدەنت بار. ولارعا جاتاقحانا ماسەلەسى گرانتپەن بىردەي ماڭىزدى. شىنى كەرەك, جاتاقحانانى سالۋ, ونى ۇستاۋ – شىعىنى كوپ پروتسەسس. سوعان قاراماستان, ەلىمىزدەگى ەڭ ارزان جاتاقحانانىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىكى, ايىنا بار بولعانى – 5 مىڭ تەڭگە. 9 اي وقۋعا جاتاقحانا ءۇشىن سوندا 45 مىڭ تەڭگە عانا تولەيدى. شىعىنى كوپ جۇمىستا ءبىز مەملەكەتتىڭ ساياساتىن ءتيىمدى پايدالانۋدى كوزدەدىك. ۇكىمەت سوڭعى 3 جىلدا جەكە كاسىپكەرلەرگە سۋبسيديالار ارقىلى جاتاقحانالار سالۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بالانسىنداعى ءتورت جاتاقحاناعا قوسىمشا جەكە كاسىپكەرلەرمەن كەلىسىپ تاعى ەكى ستۋدەنتتەر ءۇيىن بەرىپ وتىرمىز. قازىر ەكى كاسىپكەر قالانىڭ ورتالىعىندا 465 ورىندى ەكى جاتاقحانا بەرىپ وتىر. بىزگە دە, ولارعا دا ءتيىمدى. ستۋدەنتتەر بۇل جاتاقحاناعا دا ايىنا 5 مىڭ تەڭگە تولەيدى, قالعانىن كاسىپكەرلەر سۋبسيديا رەتىندە ادام باسىنا ۇكىمەتتەن الادى», دەيدى ج.نۇرتاي ۇلى.
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى پرورەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, تاعى 112 ورىندى رەزەرۆتە ۇستاپ وتىر, بۇل ورىندار جاتاقحاناعا الداعى ۋاقىتتا ستۋدەنتتەردەن ءوتىنىش ءتۇسىپ قالسا, ۇسىنىلماق. وسىنىڭ وزىندە قازىر اتالعان جوو-نىڭ ءبىر جاتاقحاناسىنا جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن, ال 60 ورىندىق ءبىر جاتاقحانا جاس عالىمدارعا بەرىلگەن.
وڭىرلەردە جاتاقحانالارعا ءدال مەگاپوليستەردەگىدەي قاجەتتىلىك بولماعاندىقتان 100 پايىز قامتىپ وتىرعان شىعار دەيمىز عوي. سويتسەك, ولاي ەمەس ەكەن. وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبارى بىردەي جاقسى ناتيجە كورسەتىپ تۇرعان جوق. جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندە 2-كۋرس وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ جاتار ورىن تاپپاي جۇرگەنى جونىندە جازبا تارادى. ءبىز اتالعان جوو-نىڭ مەدياعا جاۋاپتى مامانىمەن, پرورەكتورىمەن بايلانىسقا شىعىپ, سۇراعىمىزدى قويدىق. تەلەفونمەن تىلدەسكەندە ازىرگە 1-كۋرس ستۋدەنتتەرىنە عانا جاتاقحانادان ورىن بەرىلگەنىن, تاپشىلىقتىڭ بار ەكەنىن جەتكىزدى. بىراق ماقالاعا تەك رەسمي جاۋاپتى قولدانۋىمىزدى سۇرادى. جاۋاپتى كۇتكەنىمىزبەن, كەلمەدى. جارايدى, ۋنيۆەرسيتەت جاعدايدى الداعى ۋاقىتتا قالاي جاقسارتاتىنىن حابارلاپ, جاۋابىن بەرە جاتار. ماسەلە – وڭىرلىك جوو-دا دا تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تۇبەگەيلى تارقاتىلماعانىندا.
بەت قاتتالىپ جاتقاندا... مينيسترلىك جاقىندا 2025 جىلعا دەيىن جاتاقحانا ماسەلەسى تولىق شەشىلەتىنىن حابارلادى. وسىنداي ۋادە بەرىپ وتىرعان ۆەدومستۆو كەلەسى ءبىر دەرەكتى كەلتىرەدى: 2026 جىلعا قاراي ستۋدەنتتەردىڭ سانى 1 ملن-عا جەتۋى مۇمكىن. ياعني قازىرگىدەن شامامەن ەكى ەسەگە ارتادى. سوندا قايتەمىز؟..