«اۋىلدا كىم اراق, سىرا ساتادى ەي؟ قارىزعا بەرە مە ەكەن؟». تۇنگى قىزىققا قۇمارتقان جاسوسپىرىمدەردىڭ اڭگىمەسى شامامەن وسىلاي باستالادى. ساتۋشىنىڭ تىلەگەنى دە سول. قارىزعا بەرسە دە, ىشىمدىكتىڭ باعاسىن قىمباتتاتىپ, كولەڭكەلى بيزنەس ارقىلى كوسەگەسىن كوگەرتىپ وتىر. بۇل بىلىقتى تۇرعىنداردىڭ جاريا ەتكىسى جوق. قىسىلعاندا باراتىن جەرى...
تۇنگى ساۋدانىڭ الەگى
ءيا, ۇلكەنى بار, كىشىسى بار «تۇنگى دۇكەننىڭ» تۇراقتى كليەنتتەرىنە اينالعان. اياق استىنان قوناق كەلە قالسا, «پەنسيادان بەرە قويامىن» دەپ جەڭگەلەر زىر جۇگىرىپ جۇرگەنى. جاسوسپىرىمدەر دە ء«ۇي ءىشى ءبىلىپ قويماسىن» دەپ ۇناتقانىن الادى. سالىقتان جالتارعان ساتۋشىلار ءاۋ باستا قۇر ىشىمدىك ساتۋمەن اينالىسسا, قازىر ءونىم تۇرلەرىن كوبەيتكەن. ءتىپتى بەنزين ساتاتىندار دا بار. قوسىمشا تابىس قالتانى تەسسىن بە؟ افريكادان بانان اكەلىپ ساتاسىڭ با, ءوزىڭ ءبىل. باستىسى تارتىپكە باعىنىپ, زاڭ جۇزىندە جۇمىس ىستەۋ قاجەت.
بيىل مامىر ايىندا پاۆلودار وبلىسىنا قاراستى ەرتىس اۋدانىنىڭ 7 تۇرعىنى مينەرالدى تىڭايتقىشتىڭ قۇتىسىنا قۇيىلعان ىشىمدىكتەن ۇرتتاپ, جان تاپسىرعان بولاتىن. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, سالىق تولەۋ بىلاي تۇرسىن, كولەڭكەلى بيزنەسپەن اينالىسىپ جۇرگەندەردىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميالىق تالاپتاردى ساقتاۋى ەكىتالاي. رەسمي تىركەلگەن ساتۋشىلاردىڭ ءوزى ىشىمدىكتى بەلگىلەنبەگەن ۋاقىتتا ساتۋعا قۇمار. بۇل رەتتە, ءتارتىپ ساقشىلارى ارنايى رەيدتەر ۇيىمداستىرىپ, زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدا.
ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىنىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جىل باسىنان بەرى قوعامدىق ورىنداردا ىشىمدىك ىشكەنى جانە ماس كۇيدە بولعانى ءۇشىن 6 973 فاكتىنى انىقتادى. سونىمەن قاتار 118 يەسى الكوگول ونىمدەرىن بەلگىلەنبەگەن ۋاقىتتا ساتقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. تۇنگى رەيد بارىسىندا پاۆلودار اۋدانىنىڭ پوليتسەيلەرى اۋىلداردىڭ بىرىندە الكوگولگە قارسى زاڭنامانى بۇزۋ فاكتىسىن انىقتادى. دۇكەننىڭ 39 جاستاعى ساتۋشىسى 29 جاستاعى اۋىل تۇرعىنىنا كولەمى 0,5 ليتر بولاتىن ءبىر بوتەلكە اراق ساتقان. وسىلايشا, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 200-بابىنىڭ 3-بولىگىندە كورسەتىلگەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتى جاسادى. ساۋدا ورنىنىڭ يەسىنە قاتىستى اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلدى. قىسقاسى, شاعىن عانا «چەكۋشكا» ءۇشىن دە ايىپپۇل ارقالايتىنىڭىزدى ۇمىتپاڭىز.
الكوگول ءونىمىنىڭ كولەڭكەلى اينالىمى مەملەكەتكە زيان كەلتىرىپ قانا قويماي, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ەلەۋلى زيان كەلتىرەتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. جۋىردا الماتى قالاسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنان جالپى كولەمى 13 484,5 ليتر الكوگول ونىمدەرىنىڭ (سىرا) زاڭسىز اكەلۋى جانە ساقتالۋى انىقتالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا سايكەس الكوگول ءونىمىنىڭ پلاستيكالىق ىدىستارداعى جانە رۇقسات قۇجاتتارىنسىز اينالىمىنا تىيىم سالىنادى. بۇدان بولەك, تەكسەرىلگەن وبەكتىدە كونترافاكتىلىك الكوگول ءونىمىن ءوندىرۋ بويىنشا جاسىرىن تسەح, اتاپ ايتقاندا الكوگول ءونىمىن ۆيسكي, بۋربون جانە ت.ب. تۇرىندە دايىنداۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ايشىقتى اپپارات جانە قۇرامىندا سپيرت بار سۇيىقتىقتار انىقتالدى.
اكتسيزدىك سالىقتىڭ اقىرى
ەلىمىزدە ءاربىر ءۇشىنشى شولمەك اراق كونترافاكتىلىك جولمەن وندىرىلەدى ەكەن. مۇنى الكوگول ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ماماندارى راستاپ وتىر. ولار ەلدە زاڭسىز دايىندالاتىن ونىمدەردىڭ ازايماي تۇرعانىن ايتادى. سالدارىنان ىشىمدىكتەن كوز جۇمعانداردىڭ سانى دا كوپ.
قازاقستاندا پاندەميا كەزىندە الكوگول ونىمدەرىن تۇتىنۋ ءبىرشاما ازايعان. ىندەت باستالعان العاشقى ەكى ايدا ىشىمدىكتى ساتۋ كولەمى 25-30 پايىزعا تومەندەپتى. دەي تۇرعانمەن ەلدە كونترافاكتىلىك ونىمدەر ازايماي تۇر. استىرتىن تسەحتاردا جاسالاتىن ارزان, ساپاسىز اراقتى ءىشىپ, ۋلانعان دەرەكتەر كۇرت ءوسىپتى. كولەڭكەلى ساۋداداعى اراقتىڭ كولەمى 2 ەسەگە ارتقان. مۇنى سالا ماماندارى اكتسيزدىك سالىقتىڭ ۇلعايۋىمەن بايلانىستىرادى.
«قازاقستاندا كولەڭكەدەگى اراقتىڭ كولەمى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلە جاتىر. 2010-2012 جىلعا قاراعاندا كولەڭكەدەگى اراقتىڭ كولەمى 2 ەسە كوبەيىپ كەتتى. نەگىزگى سەبەپ – جوعارى كولەمدى اكتسيزدىك سالىقتىڭ ءوسۋى. سوعان بايلانىستى باعاسى دا جوعارىلاپ, حالىق ونى ەڭبەكاقىسىنا ادال وندىرىلگەن اراقتى الۋعا شاماسى جەتپەي, كولەڭكەدەگى ارزان اراقتى ساتىپ الۋعا سۇرانىس كوبەيدى», دەدى قازاقستاننىڭ الكوگول جانە تەمەكى ونىمدەرىنىڭ ادال وندىرۋشىلەرى, يمپورتتاۋشىلارى مەن ساتۋشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ءامىرجان قاليەۆ.
وتاندىق دارىگەرلەر پلاستيك ىدىسقا قۇيىلعان اراقتى تۇتىنۋدىڭ دەنساۋلىققا اسا قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى. ونىڭ قانداي سۋمەن جاسالعانىن, ول تازا سۋ ما, تازا ەمەس پە, قانداي سپيرتتەن جاسالعانى بەلگىسىز. كەزىندە قىتايدان كەلگەن مەتيل سپيرتىنەن ادامدار ۋلانىپ, كوزى كورمەي قالعان كەزدەر بولعان. ول تەحنيكالىق سپيرت پە, ونى انىقتاۋ وتە قيىن. قازىرگى تاڭدا قولدان جاسالعان اراقتى ادامدار الىپ ىشەدى دەگەن ءبىر ويعا دا كەلمەيدى ەكەن. ويتكەنى دۇكەندەردە الكوگول ونىمدەرىنىڭ ءبارى جەتكىلىكتى.
«قازاقستاندا اراق-شاراپتى پلاستيكالىق قۇتىلارعا قۇيۋعا رۇقسات جوق. سەبەبى اراق قۇيىلعان پلاستيكالىق بوتەلكە اراقتىڭ قۇرامىنداعى سپيرت پەن پلاستيك رەاكتسياعا تۇسكەندە ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى ۋلى زاتتار بولەدى. ونىڭ ۇستىنە ەگەر پلاستيكالىق بوتەلكەدەگى اراق كۇننىڭ كوزىندە, ىستىق جەردە تۇرىپ قالسا, ونىڭ اسەرى 10-20 ەسە كۇشەيەدى», دەدى ءامىرجان قاليەۆ.
ۇرپاعىمىز ۋلانباسىن دەسەك...
قازاقستاندا ىشىمدىككە سالىنعانداردىڭ سانى ءجۇز مىڭنان اسادى. ايەلدەر مەن ەرلەر ءۇشىن ىشىمدىككە سالىنۋدىڭ ەڭ كوپ كەزدەسەتىن جاسى 30-44 بوپ ەسەپتەلەدى. ىشىمدىكتىڭ زيانى جايلى ءبارى بىلەدى. بىراق...
بريتاندىق پسيحياتر جانە فارماكولوگ دەۆيد ناتتىڭ زەرتتەۋىنە كوز جۇگىرتەر بولساق, الكوگول ادام دەنساۋلىعىنا ەڭ قاۋىپ توندىرەر زياندى نارسەنىڭ ءبىرى. ياعني ونىڭ گەروين, كوكاين, LSD جانە تاعى باسقالارمەن سالىستىرعاندا دا قاۋپى جوعارى.
الكوگوليزممەن كۇرەس جونىندە امەريكا ينستيتۋتىنىڭ ستاتيستيكاسىندا ادامداردىڭ 87 پايىزى ون سەگىز جاستان باستاپ بارلىق ومىرىندە ىشىمدىكتى پايدالانسا, 71 پايىزى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى شاراپقا اۋىز سالعان. ال 56%-ى دۇنيە سالارىنىڭ سوڭعى ايلارىندا اششى سۋسىنعا اۋەستەنگەن. الكوگولدىڭ زيانى كەيبىر ەسىرتكىلەردەن دە جوعارى. وعان بىردەن ءبىر سەبەپ – ىشىمدىكتىڭ كەز كەلگەن ادامعا قولجەتىمدى بولۋى.
ناركولوگ باقىتجان اشىربەكوۆ الكوگوليزمنەن ارىلۋدىڭ جولدارىن بىلاي كورسەتەدى: «الكوگول پايدالانۋ ەموتسيونالدى بوساڭسۋدىڭ, ەركىنسۋدىڭ العىشارتى ىسپەتتى. جالپى العاندا, ول جايلى, ىڭعايلى سەزىمدەرگە بولەيدى. ونى ءجيى پايدالانۋ ادامنىڭ ساناسىندا جايلى جاعداي مەن ىشىمدىكتى پايدالانۋ اراسىندا بايلانىس ورناتىپ تاستايدى. كەلە-كەلە ادام بوساڭسۋدى, جان راحاتىن الكوگولدەن الۋعا كوشەدى, ۇيرەنەدى. تەك اششى سۋسىن ونىڭ جانىن جايلاندىرۋشى قۇرالعا اينالىپ شىعا كەلەدى. ودان كەيىنگى نارسەلەر الكوگول سياقتى كوڭىلىنەن شىقپاي جاتادى. ىشپەيتىن دوستارى قىزىقسىز بولا باستايدى. شاتتانۋ, قۋانۋ, كوڭىل كوتەرۋدىڭ بارلىعى شاراپتىڭ اينالاسىنا ۇيىرىلەدى. ادام تەك شاراپ ارقىلى الگى جاقسى سەزىمدەردى باستان وتكەرەمىن دەپ ويلايتىنى راس. ىشپەگەن كۇندەر ونىڭ جانىن جابىرقاتىپ, زەرىكتىرمەك. الدىمەن, «كەرەمەت» كوڭىل كۇيگە جەتكىزۋشى الكوگول تەك دەمالىس كۇندەرى پايدالانىلسا, بىرتىندەپ اپتا ورتاسىنا قاراي كوشە باستايدى. ادامنىڭ سەنبى-جەكسەنبىنى كۇتۋگە شىدامى جەتپەيدى. سول سەبەپتى الكوگوليزمنەن قۇتقاراتىن ەڭ دۇرىس پروفيلاكتيكا – ءوزىنىڭ جانى قالايتىن حوببيمەن شۇعىلدانۋ. ەگەر سىزدە ىشىمدىككە دەگەن اۋەستىك ارتىپ بارا جاتسا, جۇرەگىڭىزگە جاقىن قىزىقتى ىسپەن شۇعىلدانىڭىز. ول مۇمكىن مۋزىكا, ءتۇرلى اسپاپتار, سۋرەت سالۋ, باسقا دا ءتۇرلى ونەر تۇرلەرى».
ساتۋشىلارعا اراقتىڭ پايداسى بار شىعار. بىراق قوعامعا زيانى كوپ. اۋىر قىلمىستاردىڭ بارلىعى دەرلىك ىشىمدىكتىڭ اسەرىمەن جاسالاتىنى بەلگىلى. ءبىر قۋانتارلىعى, قازىر جاستاردىڭ كوبى اراقتان اۋلاق جۇرەدى. دەسە دە سىرا ءىشىپ, سىرىن ايتادى. اينالىپ كەلگەندە, ءبارى – ءبىر ىشىمدىك. ۇرپاعىمىز ۋلانباسىن!