(ەلىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى بايكەن ءاشىموۆتىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە 100 كۇن تولۋىنا وراي)
وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى. ول كەزدە ۇلكەن, ورتاق وتانىمىز – كەڭەس وداعى, كىشى وتانىمىز دەپ قازاقستاندى ۇعىناتىنبىز. سول جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا شارۋاشىلىق رەفورما باستالىپ, سونىڭ باسى-قاسىندا كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى الەكسەي نيكولاەۆيچ كوسىگين بولدى. شارۋاشىلىق رەفورمانىڭ ءساتتى جۇرگىزىلگەنى سونداي, ەل-جۇرتىمىزدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ, اجەپتاۋىر قوڭدانىپ قالدى. اسىرەسە اۋىلداعى اعايىنداردىڭ مال سانى ءوسىپ, ەلەۆاتورلار سالىنىپ, قالالاردا ونەركاسىپ جاندانىپ ەدى. كىشىگىرىم قالالار (كەنتاۋ, جاڭاتاس, رۋدنىي, ت.ب.) بوي تۇزەپ, كەيىن ولاردىڭ سانى 47-گە جەتتى. 70-ءشى جىلدارى دا ا.كوسىگين تاعى ءبىر رەفورمانى, ياعني شارۋاشىلىق دەربەستىكتى, جەكە مامان ادامدى ىنتالاندىرۋدى قولدايتىن ۇدەرىستى باستايىن دەپ ەدى, الايدا سول كەزدەگى ساياسي بيۋرودا بۇل باستامانى جاقتاماي, ءسويتىپ ودان ءارى 80-ءشى “توقىراۋ جىلدارى” دەگەنگە ۇلاستى.
مىنە, سوناۋ 60-شى, 70-ءشى مامىراجاي كەزەڭگە كەلەيىك. اعالارىمىز:
– حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارىپ, تويلار كوبەيىپ كەلەدى. كوڭىل-كۇيلەرى جاقسى, ءبارى دە دۇركىرەپ كوتەرىلۋدە, – دەپ ايتۋشى ەدى سول مەزەتتە.
ال قازاقستان ۇكىمەتىن وسىناۋ جىلدارى حالقىمىزدىڭ داناگوي ۇلى, ابىزى, ارداگەر ازامات, قاجىماس قايراتكەر بايكەن ءاشىم ۇلى ءاشىموۆ باسقارعان ەدى. ول مينيسترلەر كەڭەسىن باسقارۋعا 1970 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەلدى. الدىندا تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىن, ال ونىڭ الدىندا قاراعاندى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىن باسقاردى.
ول جاستايىنان ەڭبەككە, بەينەتكە شىڭدالعان جان. قان مايداندا قان توككەن جاۋىنگەر. ساليقالى ويلى, سارابدال مىنەزدى ازامات ەدى. ءوزى سۇلۋ كوكشە جەرىندە 1917 جىلدىڭ 10 تامىزىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل كۇن دانىشپان اقىن-ويشىلىمىز اباي اتامىزدىڭ دا تۋعان كۇنى.
بايكەن اعا بايتاق جەرىمىزدىڭ, سايداق ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بەس ساۋساقتاي ءبىلدى دەسەك, ارتىق بولماس. سول تۇستا قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى تۇڭعىش پروكات بولاتىن ءوندىرىپ, دۇنيە جۇزىنە پاش ەتتى. ەرماك جىلۋ ەلەكتر ستانساسى, قاپشاعاي سۋ ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلدى, كەيىنىرەك 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا وداققا ءماشھۇر اسا قۋاتتى ەكىباستۇز ەلەكتر ستانساسىنىڭ العاشقى بلوكتارىنىڭ گەنەراتورلارى توك بەرە باستادى. اقتوبە, اقسۋ فەرروقورىتپا, جاڭا جامبىل فوسفور زاۋىتتارى, پەتروپاۆل, ورال ءماشينە جاساۋ ونەركاسىپ ورىندارى ساپالى, تىڭ ونىمدەر ءوندىرىپ شىعاردى.
قازاقستان عىلىمى دا قارىشتاپ دامىدى. بيوتەحنولوگيا وركەندەپ, اكادەميك مۇرات ايتحوجين باستاعان عالىمدار لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى, مۇحتار وتەلباەۆ اتتى ماتەماتيك ءوز جاڭالىقتارىمەن تاڭ قالدىردى, عىلىم اكادەمياسىندا عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋ سەكتورى اشىلدى, ەسىك قورعانىندا “التىن ادام” كيىم-كەشەگىمەن, قارۋ-جاراعىمەن تابىلدى.
ادەبيەت پەن مادەنيەتىمىز دە كەڭ قانات جايدى. 1974 جىلى حالىق ءارتىسى سەركە قوجامقۇلوۆ, 1976 جىلى حالىق جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى, كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلار, ونەر قايراتكەرلەرى كسرو, قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتتىعىنا, كسرو حالىق ءارتىسى اتاقتارىنا يە بولدى. ول كەزدە بۇل ۇلكەن ءدارەجە, ابىروي ەدى. كەيىن حالىق قاھارمانى اتانعان ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ قويىلىمىمەن “انا – جەر-انا”, “قان مەن تەر” سپەكتاكلدەرى ماسكەۋدە, شەت ەلدەردە انشلاگپەن كورسەتىلدى.
وسىنىڭ ءبارى ءبىر جاعىنان ەكونوميكاعا, الەۋمەتتىك-مادەني سالاعا بىلىكتىلىكپەن باسشىلىق جاساۋدىڭ ارقاسى ەدى. بايكەن ءاشىم ۇلى تابيعاتىنان مىنەزگە باي, پاراساتتى, اقىلعا كەنەن بولعاندىقتان ءار ماسەلەنى بايىپتى, بايسالدىلىقپەن شەشە ءبىلدى. جانىندا جاستاي قوسىلعان ادال جارى باقىت اسەتقىزى ءاماندا قايراتكەردىڭ قاسىنان تابىلىپ, وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, بالا-شاعاسىنىڭ قامقور جاناشىرى بولدى. ەكەۋى ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن قوسىلىپتى. سودان ساناساڭىز, 65 جىلداي بىرگە ءومىر ءسۇرىپتى, ءبىر ۇل مەن ەكى قىز تاربيەلەپ وسىرگەن. قوساعىمەن قوسا اعارعان, ۇلگىلى وتباسى دەگەن وسى دا. بايكەن اعا 50-ءشى جىلدارى كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى زەرەندى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى كەزىندە زەرەندىدە مەنىڭ قايىن جۇرتىم اسەنوۆتەر وتباسىمەن كورشى تۇرىپتى. سول كىسىلەردىڭ كەيىنگى ءبىر قىزى تۋعاندا, باقىت اسەتقىزىنىڭ ۇلگىلىگى سونداي, سونىڭ اتىنا وراي ەسىمىن باقىت دەپ قويىپتى. سول جىلدارى زەرەندىدە ءاشىموۆتىڭ ۇلى وڭداسىن دا تۋعان. قازىر ول پەتروپاۆلداعى م.قوزىباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى.
كەزىندە وڭداسىنمەن ءبىز قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت) ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتىندە (سوڭىنان الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ينستيتۋتى) ءبىر كۋرستا بىرگە وقىدىق. ءبىر عاجابى, وڭداسىن دا سالماقتى, سابىرلى, كەسكىنى اكەسىندەي. دوستىققا ادال بولدى, ساباقتى جاقسى وقىدى. العاش رەت ءبىز 1969 جىلى الماتىنىڭ ءتۇبىندەگى بورالداي كەنتىندە ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريادىندا تانىستىق. نۇرلان رامازانوۆپەن, كەنجەبەك اكىمقۇلوۆ اتتى بالالارمەن ءبارىمىز ۆولەيبول وينايتىنبىز. مەنىڭ ءازىل-قالجىڭى ارالاس “پروگرامما ماكسيمۋم-مينيمۋم” دەگەنىمدى ەكەۋى ءالى كۇنگە ەسكە الىپ كۇلەدى. مەنى “مولودوي” دەپ اتاپ كەتتى, بۇل لاقاپ اتتى مەن كۋرستاعى ەڭ جاسى بولعاندىقتان يەلەندىم.
1971 جىلى تاعى دا ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريادىندا بىرگە بولدىق. بۇل جولى قاپشاعايعا جاقىن “شەڭگەلدى” كەڭشارىندا تۇتاستاي ەنەرگەتيكتەر كوشەسىن سالدىق. وترياد كومانديرى – نۇرلان رامازانوۆ, كوميسسارىمىز – اسقاربەك قۇسايىنوۆ, اۋداندىق شتاب كومانديرى – وڭداسىن, كوميسسارى ءالىبەك سۇلتانعازين ەدى. وڭداسىن مەن نۇرلان ۇلكەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلدارى ەكەنىن بىلەتىنبىز. بۇل جەردە ءبىر وقيعا ەسكە ءتۇسىپ تۇر. ەكىنشى كۋرس باستالعاندا قاراساق, اۋديتوريادا ء(دارىسحانادا) ءبىر بوتەن بوزبالا وتىر. ءبىرىنشى كۋرستا وقىعاندا ونى مۇلدەم كورمەپپىز, بىراق بىزبەن بىرگە وقۋعا (كۇندىزگى ءبولىم) تۇسكەن ەكەن. سويتسەك ول دا ءبىر دوكەيدىڭ (قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى) ۇلى بولىپ شىقتى. كۋرستاعى ستاروستامىز دەكاناتقا بارىپ بۇگە-شىگەسىن بىلە جاڭاعى “وقىمىستىنىڭ” قىلىعىن اشكەرەلەپ بەردى, ءسويتىپ ول كەشكى نە سىرتتاي وقيتىن بولىمگە اۋىسىپ كەتتى. مەن مۇنى نەگە قوزعاپ وتىرمىن؟ سالىستىرۋ ءۇشىن. ماناعى “بلاتنويمەن” ءبىزدىڭ كۋرستاس وڭداسىندى. وڭدەكەڭ بولسا ساباقتى دا جاقسى وقۋمەن بىرگە قوعامدىق جۇمىستا دا بەلسەندى بولدى, ستۋدەنتتىك, مادەني-سپورتتىق شارالاردان قالىس قالعان جوق. مىنە, بۇل اكەسى بايكەن ءاشىم ۇلى مەن اناسى باقىت اسەتقىزىنىڭ ۇلگىلى تاربيەسىنىڭ جەمىسى ەدى.
بايكەن ءاشىموۆ ۇكىمەتىمىزدى ەڭ ۇزاق (14 جىل) باسقارعان باسشىلار ساناتىنان. 1984 جىلدان 1985 جىلعا دەيىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ توراعاسى بولىپ, سول لاۋازىم ورنىنان زەينەتكەرلىككە ءبىر-اق شىقتى. 1977 جىلى ەرەسەن ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستاننىڭ ميلليارد پۇت استىق تاپسىرعانىنا جانە ءوزىنىڭ 60 جىلدىعىنا وراي سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانىپ, كەۋدەسىنە التىن جۇلدىز تاعىلدى. زەينەتكەرلىك كەزىندە دە شيرەك عاسىر – 25 جىل بويى بايەكەڭ قوعامدىق جۇمىستاردان قول ۇزبەي, كەيىنگى تولقىن جاستارعا اقىلشى, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ, سان الۋان ۇلاعاتتى ۇيىمداردىڭ مۇشەسى بولىپ قىزمەت ىستەدى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن جانە 90 جىلدىق قۇرمەتىنە بايلانىستى ونىڭ كەۋدەسىنە ەلباسىنىڭ ءوزى 2007 جىلى جوعارى ماراپات – “وتان” وردەنىن تاقتى.
ءوزىنىڭ اسقان اقىلىمەن جانە كەڭپەيىلدىلىگىمەن بايكەن اعا ءبارىمىزدى باۋراپ الاتىن. ونداي كوزى دە, ءسوزى دە ويلى, سالماقتى, پاراساتتى جان كەمدە-كەم. ءار ءسوزىن بەزبەندەپ, لايىقتاپ ايتاتىن. بۇعان ءوزىمەن قىزمەتتەس, اعايىن-جۇراعاتتاس بولعان كوپتەگەن جاندار كۋا شىعار.
بايكەن اعا ۇلاعاتتى ۇستازداي ادام ەدى. ءجۇرىس-تۇرىسىمەن, ىستەگەن ىسىمەن, ايتقان سوزىمەن بارشا قاۋىمعا تەمىرقازىق جۇلدىزىنداي جول سىلتەدى. ول كىسىنىڭ باتاسىن الۋ قانداي عانيبەت. مارقۇم جامبىل كوكەمىز ۇلكەندەرگە اسقان كىشىپەيىل, جانى جومارت, داستارقانى كەڭ ەدى عوي. قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتان كەيىن عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان اكادەميك شاپىق شوكيننىڭ “حالىق قاھارمانى” اتاعىن يەلەنگەنىنە وراي 1996 جىلى جاكەڭنىڭ ۇيىندە ءشاكەڭ اقساقال, بايكەن اعا, كاكىمبەك اعا, دوستارى سوۆەتحان نۇرپەيىسوۆ (جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ حاتشىسى, كەيىن ەنەرگەتيكا مينيسترىنىڭ ورىنباسارى), انۋاربەك تىلەۋلەسوۆ ء(“داۋىر” باسپاسىنىڭ ديرەكتورى), راحىمجان ەلەشەۆ (اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ اكادەميگى) جۇبايلارىمەن بىرگە باس قوستى. وي, سوندا جاكەڭ اعامىزدىڭ كوڭىلىنىڭ كول-كوسىر ءبىر اسىپ-تاسىپ, شالقىعانى-اي! اعالارىنىڭ باتاسىن الا وتىرىپ ءوزىنىڭ تۇجىرىم سوزىندە ول بىلايشا تولقىپ تەبىرەنە ايتتى:
– قاراڭدار, جاراندار, مەنىڭ شاڭىراعىمدا قانداي ۇلاعاتتى, ءبىرتۋار جاندار وتىر دەپ قازىر شاتتىقتان دالاعا شىعىپ بار داۋىسىممەن ايعايلاعىم كەلەدى. باقىتتان باسىم اينالعانداي!
اعامىز وزىمەن ارالاس-قۇرالاسقان ەل-جۇرتتىڭ پايىمداۋىنشا, ەشكىمدى ۇلتىنا, رۋىنا بولە الالاپ ءبولمەگەن. تەك ازاماتتىڭ بىلىكتىلىگى مەن بىلىمىنە, ءىس-تاجىريبەسىنە, ادامگەرشىلىگىنە قارايتىن. الايدا سول كەزدە بىرەن-ساران وزىمشىلدىك, ءوركوكىرەكتىك, تورەشىلدىك ۇردىستەر بايقالاتىن. ماسەلەن, ايتۋلى اكادەميكتەر ەبىنەي بوكەتوۆتىڭ, شاھماردان ەسەنوۆتىڭ, تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ ناقاقتان, سەبەپسىز قۋدالانۋى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعانى شىندىق ەدى. قازاقتىڭ اۋرۋى – وسىنداي كورەالماۋشىلىق پەن قىزعانشاقتىق, ىشتارلىق, ەتەكتەن تارتۋشىلىق. بايەكەڭ مۇنداي قىلىقتاردان ادا بولدى. ال 90-شى جىلداردا بىلىكتىلىككە, ەڭبەك جولىنا قاراماي جوعارى لاۋازىم ورىنتاقتارىنا تاجىريبەسىز, موجانتوپاي جاس, ءتيىستى سالانى بىلمەيتىن, مۇلدەم باسقا سالانىڭ ادامدارىن قونجيتۋ ەتەك الدى. مۇنى ەلباسى دا كەيىنگى كەزدەرى سىنادى. بىلىكسىزدىگىنە, مەملەكەتتىڭ تىلدەن ماقرۇم بولعانىنا قاراماي, بەسىكتەن بەلى شىقپاعان ولاردىڭ كلانشىلدىعىنا, توپشىلدىعىنا نە جورىق دەسەڭىزشى؟! مىنە, جاستار الدىڭعى بۋىن اعالاردان ءتالىم السىن دەيتىنىمىز دە سوندىقتان.
ءوزى 93 جىل عۇمىر ءسۇرىپ, جان جارىمەن 64 جىل وتاۋ تىگىپ, ونەگەلى ۇرپاقتار تاربيەلەپ, جاس كەزىندە تولارساقتان ساز, توبىعىنان سۋ كەشىپ, رەسپۋبليكانىڭ حالىق شارۋاشىلىعىن دارگەيلى بيىككە دەيىن ءوركەندەتۋگە بار قاجىر-قايراتىن اياماي جۇمساپ, تەكتىلەرمەن تەڭ بولىپ, كەكتىلەرگە كەڭ بولىپ, ارتىندا وشپەيتىن اتىن, كوشپەيتىن داڭقىن قالدىرعان ابىز اقساقال بايكەن ءاشىم ۇلىنىڭ كۇن ديدارلى مەيىرىمدى ءجۇزى, ءاماندا تىك جۇرەتىن تۇلعاسى, سابىرمەن, باپپەن ايتقان ءسوزى ءبىزدىڭ ماڭگى ەسىمىزدە قالا بەرمەك...
باقىتجان توباياقوۆ,
قر ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قازاقستان
جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.