تاپا-تال تۇستە تاپانشامەن ادام ءولتىرۋدى كينودان نەمەسە اقش جاقتان جەتكەن جاڭالىقتاردان كورۋشى ەدىك. قازىر ەلىمىزدە دە كوپتىڭ كوزىنشە قىسىلماي اۋىر قىلمىس جاسايتىندار جيىلەپ كەتتى. ماستىقپەن ءھام جاستىقپەن وت باستى دەپ «اقتايىن» دەسەڭ, وتكەندەگى ورالداعى وقيعانىڭ سيقى اناۋ...
ادام ءومىرى – قىمبات قازىنا
ورال قالاسىندا بولعان كاسىپكەردىڭ ءولىمى قوعامنىڭ كورىنىسىن ايقىنداپ بەرگەندەي. بەينەكامەرالاردان جاسىرىنباي, اينالاسىنداعى ادامداردان تىكسىنبەي ادامعا پىشاق سۇعا سالۋ دەگەن... سۇمدىق ەندى. بىلتىر ەكىباستۇز قالاسىندا كۋاگەرلەردىڭ كوزىنشە ەر ادامدى اتىپ ولتىرگەن قىلمىسكەردىڭ ارەكەتى دە كومىرلى شاھار تۇرعىندارىنىڭ ەسىنەن شىعا قويعان جوق. جولعا شىققان تاۋىقتى ابايسىزدا باسىپ كەتكەننىڭ وزىندە كوڭىلسىز كۇيگە تۇسەتىن ەدىك عوي. زامان العا جىلجىعان سايىن ادام ازعىنداپ بارا جاتىر ما؟ قوعامداعى وزگە دە اقىلعا سىيمايتىن جاعىمسىز جاعدايلاردى كورگەندە سونداي ويعا قالاسىڭ.
قوعام دەمەكشى, كەيبىر تۇرعىندار اۋىر قىلمىستىڭ تىركەلۋىنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن كىنالاپ جاتادى. «قىلمىسكەرلەر قورىقپايتىن بولدى. جارىقتا جالعىز ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ ناليدى جۇرتشىلىق. وسى رەتتە, وتستاۆكاداعى پوليتسيا پولكوۆنيگى ەلەۋجان سەرىموۆتىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسقان ەدىك.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى رەتىندە ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن تانيدى. ول تۋرالى دەكلاراتسيالىق تۇرعىدان عانا ايتىلىپ قويعان جوق, بۇل ەرەجەنى ءوز كونستيتۋتسياسىندا بەكىتتى. ادامنىڭ ءومىرىن, دەنساۋلىعىن, باسقا دا يگىلىكتەرى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قاۋىپتى قول سۇعۋشىلىقتاردان قورعاۋ قىلمىستىق قۇقىقتىق مىندەتى دەپ تانىلعان. بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا قىلمىستىق زاڭ ادامنىڭ ماڭىزدى دەگەن يگىلىكتەرىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ءىس-ارەكەتتەردى قىلمىس دەپ تانىپ, قىلمىسكەرلەرگە قاتاڭ جازا قولدانۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى.
ادامعا قارسى جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ ەڭ قاۋىپتىسى – ادام ءولتىرۋ. قىلمىستىق كودەكستىڭ العاشقى باپتارى ادام ولتىرۋدەن باستالۋى تەگىن ەمەس. بارلىق ەلدىڭ زاڭدارىندا ادام ءولتىرۋ اسا اۋىر قىلمىس بولىپ سانالادى. زاڭ سوزىمەن ايتقاندا, ادام ءولتىرۋ دەگەنىمىز – باسقا ادامعا قۇقىققا قارسى قاساقانا قازا كەلتىرۋ, – دەيدى ەلەۋجان سەرىموۆ.
اسىعىس ءھام اسقىنۋ
قىلمىس قاي حالىقتا دا بولعان, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ءتان الەۋمەتتىك قۇبىلىس. اسىرەسە بيلىكتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق تۇرعىداعى ء«ساتسىز» قابىلدانعان شەشىمدەرىنەن كەيىن بەلەڭ الاتىن ءبىر زاڭدىلىق بار. بۇل ءار كەز بولىپ تۇراتىن تابيعي فاكتور.
– وتكەندى باجايلاساق, كەڭەس مەملەكەتىنىڭ ىرگەسى سوگىلگەننەن كەيىن قوعامىمىزدا قىلمىس پەن ۇيىمداسقان قىلمىس قارقىنى كۇرت ءوستى. سول ۋاقىتتاردا ەكپىنى مەن تەپكىنى قاتتى قىلمىستىلىقتان كەيىندەپ قالىپ قويماۋ ءۇشىن ەلىمىزدە سوتتىق قۇقىقتىق رەفورمالار تىم اسىعىس جۇرگىزىلدى. سالدارىنان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ دامۋ قارقىنى بىركەلكى دەڭگەيدە بولمادى. كەرىسىنشە, قىلمىس اتاۋلى «بىلىكتىلىكپەن» مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بۇكىل بۋىندارىنا جەگى قۇرتتاي دەندەپ ەنىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بۇكىل كۇش قۇرالدارىمەن, مۇمكىندىگىمەن سالىستىرعاندا كوپ ايىرماشىلىقتار تۋدىردى. بۇگىنگىنىڭ بيىگىنەن باعالاساق, كەشەگى كۇنى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇزدىكسىز ءوسۋ, دامۋ ۇستىندەگى قىلمىستىلىققا ۇزاق ۋاقىت بويىنا تىم ءالسىز, ماردىمسىز قارسى تۇرعانىن جاسىرماۋىمىز قاجەت. الجۋازدىق تانىتقانىمىز – تاريحي فاكت. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەگەن وتكىر ءسوز ءيىرىمى وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. قازىرگى ۋاقىت ناقىشىنا قاراي قايتا وزگەرتىلىپ, تولىقتىرىلىپ جاتقان قۇقىق سالاسىنداعى زاڭنامالار دەنى وسىعان جارقىن ايعاق بولا الادى. قازىرگى قىلمىس توڭىرەگىندەگى دەرەكتەر ادىلەتسىزدىك پەن ۇرلىق-قارلىقتىڭ اسقىنىپ بارا جاتقاندىعىن, اسىرەسە ەكونوميكاداعى, تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەگى الاياقتىقتىڭ بەلەڭ العاندىعىن ايعاقتايدى.
قىلمىستىڭ, اسىرەسە ادام ءولتىرۋ قىلمىستارىنىڭ كوبەيۋ سەبەبى نەدە دەسەك, ونىڭ ءبىر استارى سوڭعى كەزدەگى زاڭ سالاسىن جاپپاي رەفورمالاۋدا جاتىر ما دەپ ويلايمىن. ءبىز قىلمىستى تىم ىزگىلەندىرىپ جىبەردىك. سوڭعى ۋاقىتتا قابىلداعان زاڭنامامىزدى جاڭاشىلدىق پەن جاسامپازدىقتىڭ, ىزگىلىك پەن ادىلەتتىلىكتىڭ تۋى, جارشىسى ەتتىك. ىزگىلەندىرۋ ساياساتىن باسشىلىققا الدىق, – دەيدى ە.سەرىموۆ.
ء تارتىپ ساقشىسىنىڭ بەدەلى قانداي؟
باسى اشىق نارسە, ەشقانداي مەملەكەت قوعامداعى قاۋىپسىزدىكتى, قۇقىقتىق جانە باسقا ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان ارنايى باسقارۋ اپپاراتىنسىز ءومىر سۇرە المايدى. وسى تۇرعىدان العاندا قوعامدا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ماڭىزى جوعارى.
– قاسقىردىڭ اۋزى جەسە دە قان, جەمەسە دە قان. باق-تا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنە كۇيە جاعىپ, ورىنسىز كۇستانالاۋدان تايىنبايتىن ماتەريالدار جاۋىن قۇرتتاي قاپتاپ ءجۇر. مەيلى سولاي بولسىن! ايتسە دە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى مىندەتتەردىڭ ەڭ ءبىر اۋىرتپالىعى وسى پوليتسەيلەرگە جۇكتەلەدى. قىلمىسپەن كۇرەستە الدىڭعى قاتاردا. اشىلىپ جاتقان قىلمىستار قانشاما؟ بۇرىن قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن كۇرەستە بەدەلى بار ەدى. كاسىبي شەبەر, ساناسى بيىك, جەمقورلىقتان ادا, حالىقپەن جۇمىس ىستەي الاتىن, قاراپايىمدىلىق, ۇستامدىلىق پەن ۇنەمشىلدىك, ىشكى مادەنيەت باستى ورىندا تۇراتىن. قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن ارتتىرۋ قازاقستانمەن شەكتەلىپ قالماس ەدى. وعان ۇلكەن ءمان بەرىلىپ, ون بەس ەلدىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى ارالاساتىن ەدى. بۇل جوقتى اڭساۋ ەمەس, رەفورمالاۋدىڭ تاس ديىرمەنىنە ءتۇسىپ, ەڭسەسى بۇگىلگەن, ەلىنىڭ الدىندا بەدەلىن جوعالتقان, كۇندەلىكتى ەرلىگىن ەمەس, جانىن قيعاندا عانا باعالانىپ, مەملەكەتى ۇمىتقان, قىلپىلداعان ۇستارانىڭ جۇگىندە جۇرگەن بۇگىنگى پوليتسەيدى دە سول دەڭگەيدە كورۋدى اڭساۋ دەپ ۇققان ءلازىم. شىن مانىندە مەملەكەتتىك ىرگەسىنىڭ شايقالماۋىن دىتتەگەن بۇل قىزمەتكە وركەنيەتتى ەلدەردەي دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىراتىن كۇن جەتكەن سەكىلدى, – دەدى ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ ارداگەرى.
ۇرپاق تاربيەسىن ۇمىتپايىق!
سوڭعى ۋاقىتتا قىلمىستىق ىسكە مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ بارىپ جاتقانى جيىلەپ كەتتى. پىشاق كەزەنۋدەن قورىقپايتىن جاستار ۇرەي تۋدىرادى. ماماندار بۇعان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تىكەلەي اسەرى بار دەپ ەسەپتەيدى. اۋىر قىلمىسقا اسەر ەتۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى دە وسى. سەبەبى الەمجەلىدە قازىر ءبارى بار. كەرەك دەسەڭىز, ادام ءولتىرۋ جولدارىنا دەيىن. ايتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. اۋىر قىلمىستارعا باراتىنداردىڭ دەنى تۇرمىستىق قيىندىققا تاپ بولعان اۋىل بالالارى ەكەن. كەيدە اۋىلدان جاقسى تاربيەلەنىپ شىقسا دا قالاعا كەلىپ, باسقا ورتاعا تاپ بولىپ وزگەرىپ جاتاتىندارى جەتەرلىك. ستاتيستيكا سولاي دەيدى.
ادامدار نەگە قاتىگەز بولىپ بارادى؟ بۇل سۇراقتى پسيحولوگ ماماندارعا قويدىق. نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى №11 ەمحانانىڭ پسيحولوگى گۇلنار كۇرمانعوجينا قازىرگى ۋاقىتتا ادامداردا مەيىرىم ازايىپ بارا جاتقانىن جاسىرمايدى.
– الەۋمەتتىك جەلىنى, تەلەديداردى قوسقان سايىن كۇندەلىكتى كورەتىنىمىز: سوعىسۋ, ءولتىرۋ, جول اپاتى, كارى ادامداردى توناۋ, بالالاردى ۇرلاۋ, زورلاۋ سياقتى جاعىمسىز اقپاراتتار. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ وسكەن جاستار بار جاۋىزدىقتى بويلارىنا ءسىڭىرىپ وسەتىنىنە ەشكىم ءمان بەرىپ جاتقان جوق. بۇدان مۇلدەم قورعانۋ, وقشاۋلانىپ, تۇمشالانۋدىڭ ءوزى قيىن ەكەنى دە تۇسىنىكتى. بىراق الەمدى قاتىگەزدىكسىز ورناتۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. ءاربىر وتباسى بالالارىن كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ مەيىرىمگە, سۇيىسپەنشىلىككە, ماحابباتقا بولەپ وسىرسە, اينالاداعى ادامدارعا تەك جاقسىلىق جاساپ, جاماندىققا جولاماۋعا باعىتتاسا, سوندا عانا قاتىگەزدىك جويىلادى دەپ ويلايمىن, – دەيدى گۇلنار كۇرمانعوجينا.
قىلمىستاردىڭ كوپشىلىگى ماس كۇيىندە جاسالاتىنى انىق. بۇگىن اراق ءىشىپ, بولماشى نارسەنى سىلتاۋ ەتىپ, كىسى ولتىرگەن ادام ەرتەسىنە وكىنىشتەن بارماعىن تىستەپ وتىرادى. قىلمىسكەرلەردىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ, جاسوسپىرىمدەردىڭ كەزدەسۋى تاڭسىق ەمەس. ەجەلدەن قوعام مەن قىلمىس قاتار ۇعىمعا اينالعان. تەرىس ارەكەتتەرى ءۇشىن جىلدان-جىلعا ءتۇرلى ايلا-ءتاسىل تاۋىپ, ارىنا قىلاۋ جۇقتىرماي جۇرگەن قىلمىسكەرلەر جەتەرلىك. ال وعان قارسى تۇراتىن بىزدەگى جۇيەنىڭ قاباعىن قىراۋ شالعان. اسىرەسە كىسى ءولتىرۋ قىلمىستارىن دەر كەزىندە اشىپ, قىلمىسكەردى جاۋاپقا تارتۋ باياۋلاپ تۇر. ءتىپتى بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا قوزعاعان ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, زاڭ ۇستەمدىگى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتپەيىنشە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىردە-ءبىر اسپەكتىسىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. قىسقاسى, ادامنىڭ ءومىرى ويىنشىق ەمەس! اۋىر قىلمىستى ازايتۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا ۇلكەن رەفورما قاجەت. ۇرپاق تاربيەسىن دە ۇمىت قالدىرماعانىمىز ابزال. قوعامنىڭ پىكىرى دە وسىعان سايادى.