عانيدىڭ عاجايىپ اۋىلىندامىز

بۇگىنگى جازبامىزعا وسىلاي ات قوي­ىپ, ايدار تاعۋىمىزدىڭ وزىندىك ءبىر سە­بەبى بار. “نەگە؟” دەيسىز عوي. ايتالىق. بۇكىل ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جاستارىنىڭ جەتەكشىسى عاني مۇراتباەۆ كەزىندەگى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قاراستى قازالى ۋەزىندە دۇنيەگە كەلگەن. بۇگىندە عانيدىڭ تۋعان توپىراعى ءوز ەسىمىمەن اتالاتىنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. جالىنداپ وتكەن جاس عۇمىردىڭ اۋىلىنا ات ءىزىن سالما­عان­دار دا بارشىلىق. ءسوز ورايى كەل­گەندە ايتا كەتەيىك, قازالى قالا­سىنداعى عاني مۇراتباەۆتىڭ ەس­كەرتكىشى مەن تاريحي-مەموريال­دىق مۋزەيى 1968 جىلى اشىلىپ, 3 كورمە زالىنا 650 عانا ەكسپونات قوي­ىلسا, بۇگىندە مۋزەيدەگى 9 ەكس­پو­زيتسيالىق, 1 كورمە زالىنداعى ەكس­پوناتتار سانى 5419-عا جەتىپ وتىر. 1986 جىلى عانيدىڭ بيىكتىگى 2,2 مەتر ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. ەسكەرتكىش اۆتورى بەلگىلى ءساۋ­لەتشى, رەسەيلىك ر.ستەپانوۆ بول­سا, ال ەسكەرتكىش ماسكەۋ سكۋلپ­تۋرالىق كومبيناتىندا جاسالعان. اشىعىن ايتار بولساق, جىل سايىن ومىردەن جالىنداپ وتكەن جاس عۇمىردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە باس يە, ءتاۋ ەتىپ, قورىمىنا ءبىر ۋىس تو­پى­راق سالۋ مويىنىمىزعا جۇك­تەل­گەن قارىز بەن پارىز بولىپ قالعان. سونىمەن, عانيدىڭ عاجايىپ اۋىلىندا بولماعاندار ازىن-اۋلاق بولسا دا دەرەك الىپ, كوز جىبەرسىن دە­گەن نيەتپەن قولىمىزعا قالام الدىق. اجارلى دا بازارلى عاني اۋىلى قازالى اۋدانى ورتالىعى ايتەكە بي كەنتىنەن بارى-جوعى 6 شاقىرىم قاشىقتىققا قونىس تەپكەن. جىل وتكەن سايىن جاسارىپ, جايناپ كەلە جاتقان اۋىلدا 1350 تۇرعىنى بار 238 وتباسى شاڭى­راق­تا­رىنان شىققان تۇتىندەر ۇزىلمەي, قايتا تىكتەلىپ-اق كەلەدى. ءبىر ەرەك­شەلىگى, عاني اۋىلىن كورگەندە كوز سۇيسىنەدى. اۋىلداعى تۇرعىن ۇيلەر مەن مادەني-كوپشىلىك عيماراتتار جاڭا ۇلگىمەن جارىسا بوي كوتەرۋدە ەكەن. عاني اۋىلىندا قوس قاباتتى مەكتەپ ءۇيى, مادەنيەت ءۇيى, كىتاپ­حا­نا, ەمحانا, “بالدىرعان” بالا­باق­شاسى, بايلانىس بولىمشەسى, ساۋدا ورىندارى اۋىل تۇرعىندارىنا قالت­قىسىز قىزمەت كورسەتۋدە. سوڭ­عى جىلدارى اۋىل اقساقالدارىنىڭ باستاماسىمەن قارجى جيناقتالىپ, جاڭا مەشىت ءۇيى بوي كوتەرگەن. ءبۇ­گىندە مەشىتتە 70-كە جۋىق ءشا­كىرتتەر مۇسىلمانشا ءدارىس الىپ, ساۋاتتارىن اشۋدا. عاني اۋىلىنا جاقىنداعاندا تاس جولدىڭ قوس قاپتالىندا نىعىز بەكىتىلگەن قورشاۋلار كورىنەدى. بۇل – 2,7 گەكتار القاپتى الىپ جاتقان جاسىل بەلدەۋ, ياعني عاني باعى. “اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن” دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانعان اۋىل تۇرعىندارى عاني باعىن جىل سايىن قايتا جانداندىرىپ, كوك كىلەم­دە­رىن كوسىلتە توسەۋمەن كەلەدى. ايت­قانداي, وسى اۋىلداعى اۋليە باعى دا جىل وتكەن سايىن جاسىل جە­لەك­كە بولەنىپ, جايقالا وسۋمەن بارادى. وتكەن جىلى اۋىل ايماعىنداعى 3,7 گەكتار جەرگە 2300 ءتۇپ كوشەت, 3700 ءتۇپ قالامشا وتىرعىزىلسا, اعىم­داعى جىلى دا مىڭداعان ءتۇپ سايالى اعاشتار وتىرعىزۋعا اۋىل تۇر­عىن­دارى قۇلشىنا كىرىسۋدە ەكەن. – 2012 جىلى شىعىس جاس­تا­رى­نىڭ جارىق جۇلدىزى اتانعان, ءبىز­دىڭ اۋىلدىڭ توپىراعىندا تۋىپ, ءنار العان عاني مۇراتباەۆتىڭ تۋ­عا­نىنا 110 جىل تولادى. عاني باعى وسى ءبىر ايتۋلى مەرەيتويعا تار­تۋى­مىز بولماق, – دەيدى اۋىل اكىمى بەرىك بيسەمباەۆ. “ەرتەڭىن ويلاعان ەل ازبايدى, كوگەرگەن جەر توزبايدى” دەپ اتام قازاق ايتقانداي, بەرىك بيسەمباەۆ سياقتى سوزىنە دە, ىسىنە دە مىعىم ەل ازاماتتارى كوبەيسە, ەلدىڭ دە, جەر­دىڭ دە جاسىلداندىرا, كوركەيە ءتۇ­سەتىنى انىق. وسى ورايدا اۋىل عانا ەمەس, اۋدان حالقىنىڭ قۇر­مە­تىنە بولەنىپ, اق العىستار ارقالاۋ­مەن جۇرگەن بەرىك جايلى ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاسقا بولماس. سەبەبى, ول ءجۇر­گەن جەرىن كوگەرتىپ جۇرەدى. سو­ناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ تو­قى­راۋ زامانىندا وسى كۇنگى جانقوجا باتىر اۋىلىندا ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقارعان كەزەڭدە دە اۋىل اجارى كىرىپ قالعان. شىڭىراۋ قۇ­دىق­تان سۋ ايداپ, كوك وسىرگەن بە­رىك­تىڭ بەرەكەلى ءىسىنىڭ ءبىرى – بۇگىنگى اۋليە باعى. بەرىك بيسەمباەۆتىڭ ءومىر دەرە­گىنە ءسال-ءپال شەگىنىس جاسار بولساق, اق جولدان اداسپاي, اۋىل تۇرعىن­دارى­نىڭ العىسىنا كەنەلىپ كەلە جات­قانىن اڭعاراسىڭ. الماتىداعى زو­وتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋت پەن رەسپۋبليكالىق باس­شى كادرلاردى دايارلايتىن ارنايى كۋرستان ءدارىس العان ونىڭ ەڭبەك جولى بالىقشىلىق كاسىپتەن باستاۋ الادى. بەرتىن كەلە باسشىلىق, ياعني باس زووتەحنيك, پارتكوم حاتشىسى, كەڭشار ديرەكتورى اۋدان اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى, اۋداندىق اۋىل شارۋا­شىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءتارىزدى قىزمەتتەردى اتقارىپ, حالىقتىڭ سۇرانىسىمەن اۋىل اكىمى كرەسلوسىنا وتىرادى. – مەن, دەيدى اڭگىمە ۇستىندە بەرىك, – ءوز-ءوزىمدى ماراپاتتاۋ, بول­ماسا دارىپتەۋدەن بويىمدى اۋلاق ۇستايمىن. ودان دا ەلىم ءۇشىن, حال­قىم ءۇشىن ەتكەن ەڭبە­گىم­دى ماق­تانىش تۇتامىن. اكىم ايتسا ايت­قان­داي, ەلباسى جولداۋىنا ناقتى جاۋاپ بەرۋدى مۇ­رات تۇتقان اۋىل تۇر­عىن­دارى تا­را­پىنان قازىر­گى­دەي الەمدى جاي­لا­عان داع­دارىستى كەزەڭنەن قينالىس­سىز شىعۋ ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىنە بايلانىستى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەسىز. مۇندا 2004 جىلدىڭ قا­را­شا ايىنان “رزا-اگرو” جاۋاپ­كەر­شىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ءوز جۇمىسىن باستاپ, حالىقتىڭ ساۋلەتى مەن داۋلەتىن كوتەرۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسۋدا. بۇل سەرىكتەستىك 150-گە جۋىق اۋىل تۇرعىندارىن تۇراقتى جۇمىس­پەن قامتاماسىز ەتىپ, 1500 گەكتار ەگىستىك جەرگە ءداندى داقىلدار, ياعني كۇرىش, ارپا, جۇگەرى, جوڭىشقا دا­قىل­دارىن ەگىپ, التىن كۇزدە اۋىل قامباسىنا قۇيىپ بەرەدى. سونداي-اق, اۋىلدا ەگىنشىلىكتى كاسىپ ەتكەن 10-نان استام شارۋا قوجالىقتارى تاعى بار. بۇلاردا 190 ادام ەڭسەلى ەڭ­بەك ەتسە, 15 ادام جەكە كاسىپ­كەر­لىكپەن اينالىسادى. وكرۋگ كولە­مىندە جۇمىسسىزدىق جوق, بۇعان قالايشا ريزا بولماسسىڭ. اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىك­تەرىنىڭ جىل وتكەن سايىن تۇزەلە ءتۇ­سۋىنە “رزا” اق پرەزيدەنتى, وب­لىس­تىق ءماسليحات دەپۋتاتى س.يمان­دوسوۆ, جەكە كاسىپكەرلەر ق.ءساتباي, س.سۇلەيمەنوۆا جانە باسقالار قامقور قولدارىن سوزۋمەن كەلەدى. اجارلى دا بازارلى عاني اۋىلى تۋرالى قالام تەربەپ وتىرعاندا مىنا ءبىر دەرەكتەردى دە ايتا كەتۋدى ءجون دەپ ويلادىق. وتكەن وقۋ جى­لىندا مەكتەپ ءبىتىرۋشى 14 تۇلەك ءتۇ­گەلىمەن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە قاتىسىپ, ورتاشا 75,4 بالل جي­نا­عان. سونداي-اق, قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ورازالى اي­نۇر اۋداندىق “جىل مۇعالىمى-2009” سايىسىندا 1-ءشى ورىندى يەلەندى. ال, مەكتەپ وقۋشىسى تۇرسىناي شالقىمباەۆا حالىقارالىق “بوز­تور­عاي” سايىسىنا وبلىس اتىنان قاتىسىپ, باس جۇلدەگە يە بولادى. اۋداندا تۇڭعىش رەت وتكىزىلگەن كوك­پار سايىسىندا عاني اۋىلىنىڭ جىگىتتەرى كوش باسىنا شىعادى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى سول, عاني اۋىلى عاجايىپ­تانىپ-اق كەلەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن, ۇلى وتان سوعى­سىن­داعى جەڭىسىنىڭ 65 جىلدىعىن جانە ع.مۇراتباەۆتىڭ 110 جىلدىعىن تولاعاي تابىستارمەن قارسى الۋدى مۇرات تۇتقان اۋىل اكى­م­دىگى مەن “رزا” اق-ى اۋىلدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى ءارىپ­تەستىك مەموران­دۋمىنا بايلانىستى اتقارىلار ىسكە بەل شەشە, بىلەك تۇرە كىرىسىپ-اق كەت­كەن. اللا جازسا, اكىم باستاماسىنا وراي عاني اۋىلى وبلىس كولە­مىن­دەگى ۇلگىلى اۋىل قاتارىنا ەنگى­زىل­مەكشى. “ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى” دەپ ەلباسى ايتقانداي, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا ەڭبەك ەتىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتقان عاني اۋى­لى­نىڭ كەلەشەگى كەمەلدەنە بەرمەك. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا وبلىسى, قازالى اۋدانى, ع.مۇراتباەۆ اۋىلى.