“نۇر وتان” حدپ ورتالىق اپپاراتىنىڭ قوعامدىق قابىلداۋ بولىمىنە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان كوشىپ كەلگەن 96 ورالماننىڭ اتىنان استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى دۇيسەك قابىلداۋعا كەلىپ, ولاردى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرگە كەڭىنەن توقتالدى. اتاپ ايتساق, ءبۇگىنگى تاڭدا قىتايدا تۇراتىن قازاقتارعا, جالپى از ۇلتتارعا جەڭىلدىك جاساۋ ارقىلى قىتايلاندىرۋ ساياساتى كەڭىنەن جۇرگىزىلىپ كەلەدى ەكەن. ماسەلەن, قازاق ءجيى قونىستانعان اۋىل-اۋداندارداعى قازاقتاردى قىتاي ۇلتى شوعىرلانعان اۋىل-اۋداندارعا كوشىرىپ اپارىپ, بىرتىندەپ ءسىڭىرىپ, تەگىن ەگىستىك جەر, باسپانا سالىپ بەرىپ, ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر جاساۋ ارقىلى ولاردى بايىتۋعا كۇش سالىپ جاتىر, بۇل ساياسات ءناتيجەسىن دە بەرە باستادى. سونىمەن قاتار, تۇرمىسى تومەن وتباسىلارىنىڭ بالالارىن قازاق كوپ قونىستانعان شۇار-دان ورتالىقتاعى قالالاردىڭ جوو-لارىنا تەگىن وقىتىپ, ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر رەتىندە جۇمىسقا الۋدا. جوو-لارعا از ۇلت جاستارىن قابىلداۋدا قىتايلىقتارعا قاراعاندا كوبىرەك قىزىقتىرۋ ءۇشىن 30%-40% جەڭىلدىك جاسالعان.
سوڭعى جىلدارى قازاق مەكتەپتەرىن جاۋىپ, بالالار قىتاي تىلىندە وقىتىلا باستادى, مۇنى “قوستىلدىلىك” دەپ اتاپ وتىر. ءىس جۇزىندە قازاق تىلىنەن باسقا ءپان قىتاي تىلىندە جۇرگىزىلەدى. وتكەن جىلدان باستاپ قالالاردا جاتاقحاناسى بار مەكتەپتەر اشىپ, قازاق بالالارى قىتاي تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتىر, بالالار اتا-اناسىن توقساندىق دەمالىستا عانا كورە الادى, 12 جىل اتا-انا تاربيەسىن كورمەيدى, تەك قىتاي تاربيەسىنەن ءتالىم العان قازاق بالالارىنىڭ بەتى قاي جاققا بۇرىلاتىنى بەلگىلى بولسا كەرەك. اتالعان جىمىسقى ساياساتتىڭ كەسىرىنەن بولار, كەيىنگى كەزدە قىتايدان ۇدەرە كوشكەن قازاقتار سانى كۇرت ازايعانى انىق, دەيدى ءدۇيسەك.
ەلباسى قىتايداعى قازاقتاردى كوشىرىپ اكەلىپ, ولارعا جان-جاقتى كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر جاساپ, كومەك كورسەتۋدە. ايتسە دە قازاق ەلىنە كەلگەننەن كەيىن كوپتەگەن ازاماتتار ءوز ورنىن تابا المايدى. سونىمەن قاتار, تاريحي وتانىنا ورالعاننان كەيىن ورىس ءتىلىن بىلمەۋ, ورتاعا بەيىمدەلە الماۋ سياقتى كوپتەگەن سەبەپتەر دە قيىندىقتار تۋىنداتادى. ماسەلەن, جۇمىسسىز بولۋدىڭ ءتومەندەگىدەي ءتورت ءماسەلەسى بار:
بىرىنشىدەن, ورالمانداردىڭ ماماندىعىنا قاراي جۇمىس بەرۋ قازاق ەلىنىڭ زاڭدارىندا قاراستىرىلماعان. ورىس ءتىلىن ءتۇسىنبەيتىن قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىز قازاقستان ازاماتى بولعانىمەن, سۇرانىسى بار ماماندىق يەلەرى بولا تۇرا, مەيلى جوعارى ماماندىق نەمەسە ءجاي ماماندىقتار بولسا دا, ءوز ورنىن تابا المايدى. ولاردى باۋىرىنا تارتىپ, جۇمىس بەرىپ, بەيىمدەسە, ورىس ءتىلى قىتاي تىلىنەن قيىن ەمەس, ۇزاسا ءبىر جىلدان كەيىن ۇيرەنىپ كەتكەن بولار ەدى.
ەكىنشىدەن, ەگىن ەگۋگە, مال باعۋعا جانە باسقالاي كاسىپپەن اينالىسۋعا جەر تەلىمىن تەگىن بەرۋ زاڭ جۇزىندە قاراستىرىلماعاندىقتان, ءىس جۇزىندە ەشقانداي مەنشىككە يە بولا المايدى. جەردى جالعا الۋعا, ساتىپ الۋعا, ونى ءارى قاراي يگەرۋگە, تەحنيكا جانە مال ساتىپ الۋعا قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى, شامالارى جوق.
ۇشىنشىدەن, كاسىپپەن اينالىسۋعا ەشقانداي مەنشىگى جوق كاسىپكەرلەر بانكتەن نەسيە الا المايدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك دامىعان قىتايدان كەلگەندەر ىشىندە ارناۋلى وقىعان, تاجىريبەدەن وتكەن ماماندار ءارى قاراي كاسىبىن جالعاستىرۋعا قاۋقارسىز, بۇعان كوپتەگەن سەبەپتەر بار. ال ولاردى شەشۋگە قۇزىرلى ورگاندار ق ۇلىقسىز.
تورتىنشىدەن, باسقالاي ءومىر ءسۇرۋ جولىن تاپپاعان قىتايدان كەلگەندەر قىتايدان تاۋار تاسىپ, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ ءجۇرگەندەردىڭ باسىم بولىگىن قۇرايدى. بۇلاردىڭ اراسىندا عالىمدار, بەلگىلى ماماندىعى بارلار, قىتايدا بەلگىلى دارەجەدە مەملەكەت جۇمىسىن اتقارعان ازاماتتار دا جوق ەمەس. بىراق, ولار ورىس ءتىلىن ءبىلمەگەندىكتەن, قىرعىز, وزبەك ازاماتتارىمەن باسەكەلەسە الماي ءجۇر.
اۋىل شارۋاشىلىعىمەن نەمەسە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا بەيىمدەۋ ءۇشىن قازىرگى كوشى-قون كوميتەتەتىنىڭ قۇزىرەتى جەتپەيدى, اتاپ ايتقاندا, قازاقستاندا قانداستارىمىز ءارى قاراي ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قاجەتتى جەر ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋ تەتىگى دۇرىس جولعا قويىلماعاندىقتان, قانداستارىمىزدىڭ قيىن جاعدايدا قالىپ وتىرعانى بارىمىزگە ايان.
كەلەسى ءبىر كۇردەلى پروبلەما – باسپانا. ءبىلىم الۋ ماسەلەسىندە دە قيىندىقتار بار.
ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەننەن كەيىن ءدارىس ورىس تىلىندە كوبىرەك بەرىلەدى, قازاق تىلىندە بەرىلەدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە ەكى ەل اراسىنداعى عىلىمي تىلدەردىڭ ايىرماشىلىعى كوپ. ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن, قازاق ءتىلىن تولىق تۇسىنبەيتىن ستۋدەنتتەر وقۋىن اياقتاي الماي, جول ورتادان شىعىپ قالادى. زەينەتاقى ماسەلەسى دە بولاشاقتا ءتيىستى شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى ماسەلە قاتارىندا قالىپ وتىر. بۇعان كوپ جاعدايدا قۇجاتتاردىڭ سايكەسپەيتىنىن دە قوسۋعا بولادى. ويتكەنى, تەگى, اكەسىنىڭ اتى جازىلماعان جەكە كۋالىك پەن تولقۇجاتتى كومپيۋتەر قابىلدامايدى. ماسەلەن, 78 جاستاعى 10 بالانىڭ اناسىنىڭ ۇلكەنى 50-ءشى جىلدىڭ الدىندا تۋعان, ول كەزدە تۋ كۋالىگى بولماعان, قىتايدان قۇجاتتاردى جيناپ كەلۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق بىزدە بۇل قاپەرگە الىنبايدى جانە جەڭىلدىك جاسالمايدى. كەيۋانا قازىر ايىنا 7400 تەڭگە زەينەتاقى الادى ەكەن.
ورالعانداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جاۋاپ بەرەتىن قۇزىرەتتى ورگاننىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتۋ كەرەك جانە ونىڭ ىشىندە وزدەرىنىڭ ۋاكىلى بولعانى ءجون دەپ ەسەپتەيدى قانداستارىمىز.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى سول, ەل ۇكىمەتى جوعارىداعى ءماسەلەلەرگە نازار اۋدارىپ, شەشىلۋىنە ناقتى ىقپال جاساۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز.
قۇرمانعالي ءۋالي, ءماجىلىس دەپۋتاتى.