«مەنى ادەبيەت اسپانىنا كوتەرگەن كوسمودروم»

ء«ازىلحان نۇرشايىقوۆ رەداكتور بولعان گازەت» دەگەن انىقتاما دەرەكتى ەستىگەندە, كوكىرەگى وياۋ ءاربىر قازاقتىڭ ەلەڭ ەتپەۋى مۇمكىن ەمەس. ءدۇيىم قازاققا قادىرلى, قابىرعالى قالامگەردىڭ ەڭبەك ءىزى قالعان رەداكتسيانىڭ قاسيەتتى ورىن ەكەنىن وسىدان بىلۋگە بولادى. ءا.نۇرشايىقوۆ پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنە 1953 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە رەداكتور بولىپ تاعايىندالعان. سودان بەرگى ءۇش جىلدا قالامگەردىڭ پاۆلودار وڭىرىندە ءومىرىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق, ادەبي شىعارماشىلىققا تولى ەرەكشە ءبىر كەزەڭىن باستان وتكەرگەنىن كورەمىز. وبلىستىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە بۇل تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر بار. ارحيۆتە رەداكتوردىڭ تاعايىندالۋىنان باستاپ قىزمەتتەن بوساتۋعا دەيىنگى قىزمەتتىك دەرەكتەرى, ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانى, باسقارۋشى كادر رەتىندەگى جەكە ءىس پاراق­شاسى, سۋرەتى ساقتالعان.

1953 جىل تىڭ جانە تىڭايعان جەر­لەردى يگەرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار قولعا الىنعان ۋاقىت بولاتىن. مۇنىڭ بارلىعى وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ بەتتەرىندە جارقىراپ جازىلۋعا ءتيىس ەدى. باسىلىم ارقىلى جاسامپاز ىستەر جو­نىندە وبلىس تۇرعىندارى حاباردار بولىپ جاتتى. ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ ءوزى اۋداندارداعى ەڭبەككەرلەر تۋرالى وچەرك­تەردى بۇرقىراتىپ جازىپ, وڭىرلىك پۋبلي­تسيستيكانىڭ دامۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. كەيىن وسى جازبالارىنىڭ باسىن قوسىپ, «الىستاعى اۋداندا» اتتى كىتابىن شى­عاردى. بۇل گازەت رەداكتورىنىڭ بولا­شاقتا جازۋشىلىققا كوشۋىنىڭ باسى ەدى.

وتىز جاسقا ەندى تولعان ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ موينىندا زور ىزدە­نىستەر, كۇن-ءتۇن دەمەي كوز مايىن تاۋى­سا, تالماي ەڭبەك ەتۋ, گازەتتىڭ تاۋدىڭ ءوزىن ەڭكەيتەتىن ماشاقاتتى جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مىندەتتەرى تۇرعان بولاتىن. رەداكتور رەتىندە سوڭىنان قابىرعالى قالامگەرلەردىڭ ۇيىتىپ باستاي بىلەتىن قابىلەتىن تانىتۋ كەرەك بولدى.

گازەت تاريحىنا ۇڭىلسەك, 50-جىلداردىڭ باسىندا رەداكتسيا ۇجىمى شاعىن بولعان. پارتيا-ناسيحات, اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ جانە حات بولىمدەرىندە ءۇش ادەبي قىزمەتكەر, رەداكتور, ورىنباسار, جاۋاپتى حاتشى قىزمەت ەتكەن. ەكى بەتتىك گازەت اپتاسىنا 5 رەت شىعىپ تۇرعان. 1954 جىلى تىڭ يگەرۋگە بايلانىستى گازەت ءتورت بەتتىك بولىپ شىعىپ, شتات سانى ارتا­دى. جاڭادان بولىمدەر اشىلىپ, رەداك­تسياعا جاڭا قىزمەتكەرلەر, جۋرناليستەر قابىلدانا باستادى. 1953-1956 جىلدارى «قىزىل تۋ» گازەتىندە ءازىلحان نۇرشايىقوۆ رەداكتورلىق ەتكەن كەزەڭدە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى سادىق باپيەۆ, جاۋاپتى حاتشى حاسانات ىسقاقوۆ, رەداكتسيانىڭ حات بولىمىندە عابباس ءامى­روۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىندە كارمۇقان بەكبەرگەنوۆ, ناسيحات جانە ۇگىت بولىمىندە تۇرسىنعالي جۇماگەلدين, مادەنيەت بولىمىندە اقىن ابدىكارىم احمەتوۆ, سونداي-اق ادەبي قىزمەتكەر بولىپ اقىن تولەۋجان ىسمايىلوۆ, كوكەش ءامىرجانوۆ, زەينەلقابيدەن ءايتىموۆ قىزمەت ەتكەن. جۋرناليست كادرلارىنىڭ تاپشى كەزىندە وسى كىسىلەر گازەت شىعارۋدا كۇنى-ءتۇنى ايانباي قىزمەت ەتكەن. «ولاردىڭ ءبارى دە گازەتتىڭ جۇمىسىنا جان-تانىمەن بەرىلگەن ادال ازاماتتار بولاتىن» دەپ ەسكە الادى ءا.نۇرشايىقوۆ رەداكتسيانىڭ ىستىق-سۋىعىن بىرگە كورگەن ارىپتەستەرى جايىندا.

ول تەك شەبەر گازەت ۇيىمداستىرۋشى عانا ەمەس, شىعارماشىلىق ادامداردىڭ قولداۋشىسىنا, رۋحتاندىرۋشى ۇستا­زىنا اينالا ءبىلدى. سول سەبەپتى بۇگىندە گازەتتىڭ تاريحى تۋرالى ايتقاندا ءازىل­حان نۇر­شايىقوۆتىڭ ەسىمى بولە-جارا كورسەتىلەدى. اعا بۋىن جۋرناليستەر ءا.نۇر­­شايىقوۆتىڭ تۇسىندا دارىندى اقىن تولەۋجان ىسمايىلوۆتىڭ ارنايى جۇ­مىسقا شاقىرتىلىپ, رەداكتور تاراپىنان ەرەكشە قامقورلىق كورگەنىن ءجيى ايتادى.

تانىمال جۋرناليست تولەۋبەك قوڭىر 1955 جىلى بوزبالا شاعىندا ءدال وسى ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ رەداكتورلىعى تۇ­سىندا العاش رەداكتسيانىڭ تابالدى­رىعىن اتتاپ, كۋرەرلىك, كوررەكتورلىق قىزمەتتەرگە قابىلدانعان. كەيىن ءتىپتى ال­ماتىعا قازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋل­تەتىنە وقۋعا جىبەرۋگە قولداۋ كورسەتكەن. بۇل تۋرالى مارقۇم ت.قوڭىر اعامىز «مەنىڭ رەداكتورلارىم» اتتى جازباسىندا اتاپ وتەدى.

«مەن وسىنداي مول تاريحى بار باسىلىم ۇجىمىنا ون التى جاسىمدا كەلدىم. جات جازۋ جازدىرىپ, سىناقتان وتكىزىپ بارىپ, جاۋاپتى حاتشى حاسانات ىسقاقوۆ مەنى رەداكتور ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ الدىنا الىپ باردى.

– حاسەكە, مىنا بالادان ەمتيحان العانسىز با؟ جازۋى مارجانداي, ادەمى. ءارى ساۋاتتى ەكەن. ورتا مەكتەپتى قاشان بىتىرگەنسىڭ؟ – دەپ قاعازدان باسىن كوتەرىپ, ماعان قارادى رەداكتور.

– بيىل بىتىرگەنمىن. ۋنيۆەرسيتەتكە قۇجاتتارىمدى جىبەرىپ ەدىم, قايتىپ كەلدى. «جاسىڭ جەتپەيدى. كەلەسى جىلى كەلەرسىڭ» دەگەن حات الدىم. سودان سوڭ «وك­تيابر» زاۆودىنا جۇكشى بولىپ ورنالاستىم...

رەداكتور: – حاسەكە, مىنا بالانى قايدا جىبەرۋگە بولادى؟ – دەپ سۇرادى جاۋاپتى حاتشىدان.

– حات تاسۋشى, كوررەكتوردىڭ كومەك­شىسى. ەكەۋىن بىردەي اتقارسا, ءتىپتى جاقسى.

– وندا, جارايدى. قابىلداڭىز. – ءازىلحان نۇرشايىقوۆ رۇقساتىن بەردى دە, الدىنداعى قاعازعا قايتا باس قويدى.

ءسويتىپ, 1955 جىلى 7 قىركۇيەكتە حات تاسۋشى (كۋرەر) ءارى كوررەكتوردىڭ كو­مەكشىسى بولىپ شىعا كەلدىم. ەرتەڭىندە جۇمىسقا كىرىستىم. رەداكتسياعا حات تاسيمىن. رەداكتور كەيدە كەزدەسىپ قالادى. كەيدە ارنايى شاقىرادى. 1956 جىلدىڭ جازى كەلدى. ء«ا.نۇرشايىقوۆ شاقىرىپ جاتىر» دەگەن حابارمەن رەداكتورعا جەت­تىم. ول بىردەن ماعان: «سەن بالا بىلتىر مەنىڭ ماي اۋداندىق پارتيا كونفەرەنتسياسىنا جازعان سەريالى وچەركتەرىمدى مۇقيات وقىپ قانا قويعان جوقسىڭ, ءتىپتى تۇزەتۋلەر جاسادىڭ. جەتى تاراۋدى گازەت بەتىندە تۇزەتتىڭ دە. راحمەت. ەندى سەنى وقۋعا اتتاندىرايىق... جينال ۋنيۆەرسيتەتكە. قۇجاتتاردى جىبەر. مەن جاقسىلاپ تۇرىپ مىنەزدەمە بەرەيىن, جاقسىلاپ تۇرىپ جولداما بەرەيىن. كوپ ۇزاماي اتتانىپ كەت», دەدى. وسىدان كەيىن كوپ بوگەلمەدىم. 1956 جىلدىڭ 13 شىلدەسىندە, «الماتى, قايداسىڭ؟» دەپ اتتانىپ كەت­تىم. جولىم بولدى. جەتى ەمتيحاندى ۇزدىك تاپسىرىپ, ستۋدەنت اتاندىم... 1961 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى (جۋرناليست-اۋدارماشى توبىن, ءبىر جىل اسكەري مىندەتتى وتەپ كەلگەن سوڭ) بىتىرگەن مەن «قىزىل تۋعا» ورالدىم. ءازىلحان نۇرشايىقوۆ «سو­تسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ پاۆ­لودار وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپتى», دەپ جازادى تولەۋبەك قوڭىر.

ءا.نۇرشايىقوۆ 1953-1956 جىلدار ارالىعىندا وبلىستىق گازەتكە رەداكتور بولعان جىلدارى ءارتۇرلى وچەرك جازىپ, شىعارماشىلىق تۇرعىدا تولىسادى. ونىڭ سوڭى كوركەم ادەبي تۇرعىداعى اڭگىمەلەردى جازۋىنا الىپ كەلگەنگە ۇقسايدى. بۇل رەتتە حالىق جازۋشىسى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە «پاۆلودار مەنىڭ ادەبيەت اسپانىنا كوتەرگەن كوسمودرومىم بولدى» دەپ ايتىپ كەتكەنى دالەل.

كوزى قاراقتى وقىرمان بىلەدى, ءا.نۇر­شايىقوۆ ءوزىنىڭ «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار», «اقيقات پەن اڭىز» سە­كىلدى ايگىلى روماندارىنىڭ قالاي جا­زىلعانى تۋرالى جەكە-جەكە اڭگىمەلەر جا­ريالاعان. وسىنداي ءبىر سۇحباتتاردا ءا.نۇر­شايىقوۆ «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» رومانىنىڭ العاشقى سيۋجەتتەرى پاۆلودار جەرىندە جۇرگەنىندە ويعا كەلگەنىن اشىپ ايتادى. ء«تىپتى كوشەدە كەلە جاتىپ, ويعا تۇسكەن نارسەمدى ۇمىتىپ قالارمىن دەگەن ويمەن ورتا جولدا توق­تاي قالىپ, قوينىمداعى بلوكنوتقا ءتۇرتىپ قوياتىنمىن. سىرتتاي قاراعان ادامعا بۇل قيمىل-ارەكەتىم ەسى ساۋ ەمەس ادامدى ەلەستەتكەن دە شىعار. بىر­اق شىعارماشىلىقپەن اۋىرۋ دەگەن ءبىر بولەك اڭگىمە عوي», دەيدى. بولاشاق جازۋشى كەيىننەن ءبىر ەڭبەك دەمالىسىندا جازىپ ۇلگەرمەگەن ويلارىن, ىلە ەكىنشى ەڭبەك دەمالىسىن الىپ ء(بىرى جىل اياعىندا بولعان, ەكىنشىسى جاڭا جىل باسىندا), كوڭىلىندەگى شارۋاسىن تىندىرماي قويماعان كورىنەدى. مۇنىڭ بارلىعى نۇرشايىقوۆ شىعارمالارىن ىزدەپ وقىعان وقىرماندارعا بەلگىلى. ارينە, قازاق ەلىنە ايگىلى بولعان روماننىڭ ال­عاش­قى تاراۋلارى پاۆلودار جەرىندە تۋعانى – وسىنداعى تۇرعىندار ءۇشىن ەرەكشە ماقتانىش.

1956 جىلدىڭ 6 تامىزىندا ءا.نۇر­شايىقوۆ باسقا قىزمەتكە اۋىسۋىنا بايلانىستى پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى قىزمەتىنەن بوساتىلادى. ونىڭ ورنىنا ومارعالي قۇدىشەۆ بەكىتىلگەن. وبلىستىق گازەتتەن ۇزاعانمەن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ءبىراز ۋاقىت «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى.

ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ وسى كەزەڭدە ءبىر ەرەكشە ءساتتى باستان وتكەرگەنىن دا­لەلدەيتىن ۋاقىت بولدى. پاۆلودار جە­رىندە جۇرگەندە وعان ۇلى جازۋشى مۇح­تار اۋەزوۆتى قارسى الۋشى دەلەگا­تسيانىڭ قۇرامىندا بولۋ باقىتى بۇيىرادى. بۇل 1958 جىلى ەدى. 24 ماۋسىم كۇنى وبلىسقا مۇحتار اۋەزوۆ پاۆلودار قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن كەلەدى. بۇل زاڭعار تۇلعانىڭ پاۆلودار جەرىنە العاش جانە سوڭعى مارتە اياق باسۋى ەدى. قارسى الۋشىلار قۇرامىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى زەينوللا قابدولوۆ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى ءا.نۇرشايىقوۆ, «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى ومارعالي قۇدى­شەۆ جانە وزگە دە پارتيا كوميتەتىنىڭ باسشىلارى بولادى. «مەن باياناۋىل جەرىن بۇرىن كورمەگەن ەدىم. مۇنداي تاماشا, وسىنشاما عالامات جەردە تۋعان ادامدار اقىن بولماۋى, الىپ بولماۋى مۇمكىن ەمەس. سۇلتانماحمۇت سياقتى ۇلى اقىن, قانىش سياقتى ۇلى عالىم, تاعى دا تولىپ جاتقان كورنەكتى, اتاقتى ۇلدار تۋعىزعان توپىراعىنان اينالايىن, باياناۋىل! دەگىم كەلەدى مەنىڭ» دەپ م.اۋەزوۆتىڭ تولعاناتىن ساپارى وسى.

كەيىن م.اۋەزوۆتىڭ كەرەكۋ وڭىرىنە ساپارى ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ «اۋەزوۆ­پەن بولعان بەس كۇن» اتتى ەستەلىگى رەسپۋب­ليكالىق گازەتكە جاريالاندى, سوسىن وڭدەلىپ «ەكى ەستەلىك» كىتابىندا تاعى شىقتى. ايتىپ وتەيىك, وسى «ەكى ەستەلىك» كىتابىنىڭ ءبىر داناسىن جازۋشىنىڭ ءوزى 1988 جىلى 28 قاراشا كۇنى «قىزىل تۋ» (قازىرگى «سارىارقا سامالى») گازەتىنىڭ رەداكتسيا ۇجىمىنا قولتاڭباسىمەن سىيعا تارتقان بولاتىن. بۇگىندە بۇل قىمبات مۇرا رەداكتسيادا ساقتاۋلى.

جالپى, بەلگىلى پۋبليتسيست, حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ءومىرىنىڭ قاي كەزەڭىندە بولسىن ءوزى ەڭبەك ەتكەن پاۆلودار ءوڭىرىن, ءتول گازەتىن ۇمىتپاي, حات جازىپ تۇردى. سونىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسى 2002 جىلى جازۋشى ەندى عانا جازىپ بىتىرگەن «حاليما» اتتى عاشىقتار حيكاياسىن ءبىزدىڭ گازەتكە جولدادى. گازەت رەداكتورى مۇحيت وماروۆ «حاليما» اتتى ماڭگىلىك عاشىقتار جىرىن گازەتتىڭ بىرنەشە نومىرىنە جارىققا شىعاردى. سول كەزدەگى ستۋدەنت, بىزدەر, گازەتتەگى اڭگىمەنى باس الماي وقىپ, ماڭگىلىك ولمەس ماحاببات وقيعاسىنا تامسانىپ ەدىك.

ءا.نۇرشايىقوۆ زور جۋرناليستىك ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە كەلە, كوركەم ادە­بيەتتىڭ بەدەلدى وكىلىنە اينالعان, جالپى حالىقتىڭ ماحابباتىنا بولەنگەن تۇلعا. بۇل جولدا جازۋشىعا پاۆلودار وبلىستىق گازەتىندەگى قىزمەت ىستەگەن جىلدارى زور ەكپىن بەرگەنىن ءوزى دە ايتادى. بۇل وقيعا بۇگىندە وسى رەداكتسيادا قىزمەت ەتۋشى جاستاردىڭ بويىندا زور ماقتانىش تۋعىزادى.

نۇربول جايىقباەۆ,

جۋرناليست

پاۆلودار