اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى دا دەپۋتاتتاردىڭ نازارىنان تىسقارى قالعان ەمەس. ءتىپتى وسى ماسەلەگە قاتىستى ارنايى زاڭ دا بار. الايدا, بۇل سالاداعى شەشىمىن كۇتكەن پروبلەمالار دا جوق ەمەس. سونىڭ ءبىر دالەلى ءماجىلىس دەپۋتاتى گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ اتىنا جولداعان ساۋالى.
دەپۋتات ءوزىنىڭ ساۋالىندا 2010 جىلى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن اعىمداعى ترانسفەرتتەردى يگەرۋ ەرەجەسىنىڭ جوباسى وبلىستارعا ۇسىنىس الۋ ءۇشىن جولدانعانىن جەتكىزىپتى. اتالعان ەرەجەدە اقشانى بۇرىنعىداي اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى سۋبەكتىسىنە ەمەس, ساتىپ الۋشىعا تولەۋ كوزدەلگەن. وسى رەتتە دەپۋتات ماماندار پىكىرىنە سۇيەنە وتىرىپ, قارجى كوزى وسى جولمەن بەرىلەتىن بولسا, وندا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا ءتيىمدى بولاتىنىنا قاۋىپ ايتىلىپ جاتقاندىعىن العا تارتادى. ءبىرىنشىدەن, قىمبات مال “اسىل” ەمەس, “التىن” بولسا دا نارىقتاعى باعادان قىمبات باعاعا ەشكىم ساتىپ المايدى. ال, اسىل تۇقىمدى مال باعاسى مالدى اسىلداندىرۋعا كەتكەن قوسىمشا شىعىندارىمەن قوسا ەسەپتەگەندە اسا قىمبات بولارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ياعني, ءوندىرۋشى ودان تومەن باعاعا ساتپايدى, ال ساتىپ الۋشى قىمباتقا الماق ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ساتىپ الۋشىعا “اۋەلى قىمبات باعاعا ساتىپ ال, ۇكىمەت ساعان كەيىن بەلگىلى ءبىر بولىگىن تولەيدى” دەپ سەندىرۋ قيىن, دەيدى دەپۋتات. ونىڭ كوزىن جەتكىزۋ ءۇشىن كەمىندە 3-4 جىل كەرەك ەكەن. ال, وعان سول سۋبسيديانى الۋ ءۇشىن جيناقتالعان قىرۋار قۇجاتتار جيىنتىعى مەن بيۋروكراتتىق كوزقاراستى تاعى قوسۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, جاڭا ەرەجە تالاپتارى بويىنشا, اسىل تۇقىمدى مالدى جەكە ءۇي قوجالىقتارى ساتىپ السا, ولارعا سۋبسيديا تولەنبەيدى. قازىر ەلىمىزدەگى مال باسىنىڭ 90 پايىزىنان استامى جەكە مەنشىكتە بولسا, بارلىق مالدىڭ 65-70 پايىزى دا جەكە ءۇي نەمەسە شارۋا قوجالىقتارىندا كورىنەدى. نەگىزگى ساتىپ الۋشىلار مەن ءونىم وندىرۋشىلەر دە وسىلار. سوندىقتان گۇلنار سۇلەيمەنقىزى ەرەجەنى قايتا جاساۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتا وتىرىپ, ونى مينيسترلىكتىڭ قولدايتىنىنا سەنىم ءبىلدىرىپتى.
ەگەر ساۋالدىڭ جاۋابىنا كوز جىبەرسەك, وندا جاۋاپتىڭ بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە قايتارىلعاندىعىن بايقاۋعا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.كۇرىشباەۆ ءوزىنىڭ جاۋابىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءو.شوكەەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن وتىرىستا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن قولداۋدى سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى قولداۋ تاپقاندىعىن جەتكىزىپتى. سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىن وزگەرتۋ كوپتەگەن سەبەپتەرگە بايلانىستى بولسا, سونىڭ باستى سەبەبى كۆوتا ارقىلى تاۋار باعالارىنا شەكتەۋ قويۋ نارىقتىق ەكونوميكا تالاپتارىنا قايشى كەلەدى, دەلىنىپتى مينيستر جاۋابىندا. ونىڭ ۇستىنە الدىڭعى قاتارلى اسىل تۇقىمدى زاۋىتتاردىڭ ونىمىنە سۇرانىستىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى شەكتەلگەن باعا دەڭگەيى نارىقتىق باعاعا ساي كەلمەۋى ءجيى ورىن الا باستاپتى. سول سەبەپتەن دە جوعارى سۇرانىسقا يە بولعان اسىل تۇقىمدى ءونىم نارىقتىق باعاعا, ياعني مەملەكەت شەكتەگەن مەجەدەن جوعارى باعاعا ساتىلىپ وتىرعان. بۇل ءوز كەزەگىندە سۋبسيديالاردىڭ يگەرىلمەۋىنە الىپ كەلگەن. ولاي بولسا, شارۋاشىلىقتار اراسىندا, ءتىپتى وبلىستار اراسىندا كۆوتانى قايتا ءبولۋ وقيعالارى جيىلەپ كەتكەن. سونداي-اق بيۋدجەت كودەكسى بويىنشا سۋبسيديالار تەك ساتىپ الۋشىلارعا بەرىلۋى ءتيىس. “وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, 2010 جىلدان باستاپ سۋبسيديالاۋدى تەك ساتىپ الۋشىلارعا عانا بەرۋ جانە دە ساتۋشى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارىنىڭ اسىل تۇقىمدى ونىمدەرىن نارىقتىق باعامەن ساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى”, دەيدى اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى. بۇل جاعدايدا ساتىپ الۋشىعا سۋبسيديا شىعىندارىن جارىم-جارتىلاي تولەۋ جانە نارىقتىق باعامەن بەكىتۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن. سونىمەن قاتار, ساتىپ الۋشىعا قوسىمشا جەڭىلدىك جاساۋ ماقساتىندا سۋبسيديانى الۋشىلار تىزىمىنە اسىل تۇقىمدى (ماتەريالدى) مالدىڭ 50 پايىزدىق قۇنىن تولەگەن تاۋار وندىرۋشىلەردى دە قوسۋعا بولاتىنى ايتىلىپتى.
“اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى” زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا سايكەس 2012 جىلدان باستاپ تاۋارلى شارۋاشىلىقتاردا اسىل تۇقىمدى انالىق مال باسىن ۇستاۋعا سۋبسيديا تولەۋدى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋىستىرۋ كوزدەلىپ وتىرعانى بەلگىلى بولدى. ونىڭ ۇستىنە سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىنە ەنگىزىلگەن جاڭا تالاپتارعا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارى قارسى بولماپتى. وسى رەتتە دەپۋتاتتىڭ ماسەلەگە ساتۋشىلار مۇددەسى ەمەس, سايلاۋشىلار مۇددەسى تۇرعىسىنان كەلگەندىگىن كورۋگە بولادى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.