بىردە ءۇرىمجى قالاسىندا شىعاتىن “ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو” جۋرنالىنىڭ رەداكتسياسىنا ءورىمتالداي ءبىر جىگىت كەلدى. ونىڭ كۇرەڭىتكەن جۇزىنە بۇيرا شاشى جاراسا تۇسكەندەي. جىگىت وتىرعاندارمەن سالەمدەسىپ, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ بولمەسىنە كىردى.
ارادا از ۋاقىت وتىسىمەن قاجىعۇمار مەنى شاقىرىپ, الگى جىگىتپەن تانىستىرا باستادى:
– مىنا دولاناداي قىزىل جىگىت تولەۋبەك جاقىپباي ۇلى. جۋرنالىمىزدا جاريالانعان “شىتىرماننان – شىڭعا!” دەگەن پوەمانىڭ اۆتورى, – دەپ وعان تەسىلە قاراعان قاجەكەڭ مەنى نۇسقاپ. – ال مىنا وتىرعان ءوزىڭ سەكىلدى بۇيرا شاش جاڭاعى ايتقان ولەڭنىڭ اۆتورى – عالىم تىنىباەۆ. ال ەندى ەكەۋىڭ سويلەسە بەرىڭدەر, – دەگەن ول ءسوزىن قىسقا قايىرىپ, الدىنداعى قاعازعا شۇقشيا بەردى. جانارىنا كۇلكى ءۇيىرىپ ماعان قادالا قاراعان تولەۋبەك:
– مىناۋ ءبىر جاستار جانىن جەلپيتىن ولەڭ ەكەن. باعانادان ءبىرنەشە رەت قايتالاپ وقىدىم. ءوزىنەن-ءوزى انگە سۇرانىپ تۇر. وسىعان ءبىر ءان شىعارسام قالاي قارايسىز؟ – دەدى. مەن وعان ءدان ريزا بولىپ:
– ولەڭنىڭ ءان بولىپ شىرقالعانىن كىم جەك كورسىن. ءان شىعارعانىڭىزعا تىلەكتەسپىن, – دەگەنىمدە قاجىعۇمار سوزگە ارالاسىپ:
– تولەۋبەك, ءدال ايتتىڭ, مۇنىڭ انگە سۇرانىپ تۇرعانى شىندىق. ادەمى اۋەنمەن بەزەندىرىلسە, ولەڭنىڭ اجارلانارى راس قوي. عالىم ولەڭنىڭ اتىن “ارايلىم” دەپ قويعان ەكەن, مەن ونى جاستاردىڭ ءجيى ايتاتىن ءسوزى “سەن ماعان ىستىقسىڭ...” دەگەن اتپەن جىبەرۋدى ءجون كوردىم, – دەدى.
بىزدەرگە ىشتەي ريزا بولعان تولەۋبەك قوشتاسىپ كەتە باردى. ونى كورگەن احمەت ءجۇنىس ۇلى مەن ماقاتان شارىپقان ۇلى:
– مۋزىكادان حابارى جوق ادام قالاي ءان شىعارماق؟ – دەپ تاڭدانىستى. بۇل جىگىتتەرگە جىميا قاراعان قاجىعۇمار باسىن شايقاپ:
– ول ءوزىنىڭ ءىسى. بىراق ونىڭ ونەرگە قۇمار ەكەنىن بىلەمىن, – دەدى. قاجىعۇمار سوزىنە يلانا تۇسكەن احمەت:
– ە, بۇل دا وسال ادام بولمادى عوي. سوندىعى بولار, پوەما جازىپ وقىرماندى ءدۇر سىلكىندىرىپ ءجۇرگەنى, – دەپ قاجەكەڭدى قاعىتا سويلەدى.
ءان شىعارىپ كەلمەكشى بولعان تولەۋبەك حابارسىز كەتتى. احمەت پەن ماقاتان رەداكتوردىڭ ورىنباسارىنان:
– قاجەكە, الگى كومپوزيتور باۋىرىڭ ءان ىزدەپ شاۋەشەك اسىپ كەتكەن جوق پا؟ – دەپ جاقاۋراتا سۇرايتىندى شىعاردى.
– ول جىگىت ءبىرجان سالدىڭ ۇرپاعى. وتىرىك ايتپاس, كەلەدى, – دەپ ول سەندىرە سويلەدى.
بىردە ءتۇس اۋا قولىندا قوڭىر شاناقتى ماندوليناسى بار, جۋرناليستەر ساعىنا كۇتكەن تولەۋبەك كەلە قالدى. ونى كورىپ دابىرلاسقان جىگىتتەر:
– وۋ, توكە, جوعالىپ كەتتىڭىز عوي. قالاي, ءان شىقتى ما؟ – دەپ سۇراپ جاتتى. ورىندىققا جايعاسقان ول ماندوليناسىن قولىنا الىپ:
– ە, جىگىتتەر, ءان شىعارۋ وڭاي ەمەس! مىڭ تولعانىپ, باقسىداي بۋىرقانىپ ءجۇرىپ ءبىر ءاننىڭ سۇلباسىن قايىرعان بولدىم, – دەدى دە سالالى ساۋساقتارى سىم پەرنەگە جابىستى. ءان بىزگە بىردەن ۇنادى. جىگىتتەر تولەۋبەكتىڭ انىنە ەمەس, ونىڭ ماندولينانى قالاي شەبەر وينايتىنىنا كوڭىل اۋدارسا كەرەك. سول ءۇشىن دە ولار ءاندى قايتالاپ تىڭداستى. تولەۋبەك ونى بىرنەشە رەت تارتقان سوڭ مۋزىكاعا داۋىسىن قوسىپ شىرقاي جونەلدى. كوتەرىڭكى قوڭىر داۋىس. ءاندى مانەرلەي ايتتى. تىڭداۋشىلار اراسىنان ورنىنان كوتەرىلگەن جاقىپبەك اعاي:
– ءان جاقسى شىققان. جەڭىل ءۇندى, ادەمى ىرعاقتى قوڭىر ءان بولىپتى. ەندى ايتۋشىسى كەلىسسە, تىڭداۋشى ويىنان شىعارى ءسوزسىز, – دەپ ءوز باعاسىن بەرە سويلەدى.
جىگىتتەر تولەۋبەك ەكەۋمىزدىڭ قولىمىزدى قىسىپ, قۇتتىقتاپ جاتتى. سونىمەن “سەن ماعان ىستىقسىڭ...” دەگەن ءان 1955 جىلدىڭ مامىر ايىندا جەلپىنە تىڭداعان جازۋشىلاردان باتا الىپ, سازدى اۋەنىمەن جاستار اراسىنا تاراپ كەتە باردى.
جاقسى ءان شىعارىپ, كوپ ىقىلاسىنا بولەنگەن تولەۋبەك ارمان قۋىپ, الماتىعا وقۋعا كەتتى. ادەبيەت پەن ونەر تىزگىنىن تەڭ ۇستاعان تالانت ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى.
وقۋ تالابىنان شىعىپ, ءبىلىم الۋدى اڭساعان جاس ءان شىرقاۋدى ازايتادى. كەيدە دوستارىمەن باس قوسقاندا عانا “سەن ماعان ىستىقسىڭ...” ءانىن شىعىس تۇركىستانداعى قازاق جاستارىنىڭ ءانى دەپ ايتاتىن. ءاندى ۇناتقان ستۋدەنتتەر بىردەن ءىلىپ اكەتىپ, ايتا باستادى. اسىرەسە جۋرناليستيكا بولىمىندە بىزبەن بىرگە وقىعان قابيدوللا شوتانوۆ پەن مەيرامبەك جانبولاتوۆتىڭ ونى تەز ۇيرەنىپ ايتقاندارى ءالى ەسىمدە.
ارادا اينالىم جىلدار ءوتتى. ءاندى بىلەتىندەر وقۋ ءبىتىرىپ, وبلىستارعا جۇمىسقا كەتتى. تولەۋبەك شۇبارتاۋ مەن اياگوز اۋداندىق گازەتتەرىندە جۇمىستا بولدى. كەيىن جازعان-سىزعاندارىن كىتاپ ەتىپ شىعارۋ ماقساتىمەن الماتىعا كەلدى. سول جۇمىستار سوڭىندا جۇرگەندە 1977 جىلى 8 مامىردا قايعىلى قازاعا ۇشىراپ, قايتپاس ساپارعا اتتاندى.
ء“وزى جوقتىڭ كوزى جوق” دەگەن عوي, توكەڭ ورتامىزدان وزعان سوڭ ءان دە سيرەك ايتىلاتىن بولدى. ارادا بىرنەشە جىلدار وتكەن سوڭ قازاق راديوسىنان جاڭاارقا اۋىلىنىڭ ازاماتى قوراباي ەسەنوۆ ايتىپ ءجۇردى. ءاننىڭ كىمدىكى ەكەنىن بىلمەسە دە ۇناعان سوڭ ايتسا كەرەك. بىراق ونىڭ ءاندى وزىنە تەلىپ ايتقانىن ەستىمەدىك. ارينە, قورابايدىڭ بۇل ءاندى دارىپتەپ ايتىپ كەلگەنىنە ۇلكەن راحمەتتەن باسقا ايتارىمىز جوق. ءالى دە ايتا بەرۋىنە تىلەكتەسپىز...
بىراق وتكەن جىلى “شالقار” باعدارلاماسىنان قوراباي ەسەنوۆتىڭ 60 جاسقا تولۋىنا وراي بەرىلگەن حاباردا: “قوراباي ءبىزدىڭ جاقسى انشىلەرىمىزدىڭ ءبىرى. ءوزى مال دارىگەرى بولسا دا تاعدىر وعان مۋزىكالىق تالانت سىيلاعان. ءبىز قورابايدىڭ 60 جاسقا تولۋىمەن قۇتتىقتاپ, ءوزىنىڭ گيتارامەن ءجيى ايتاتىن “جاس قالام” ءانىن بەرەمىز!” دەپ مارقۇم تولەۋبەك جاقىپباي ۇلىنىڭ “سەن ماعان ىستىقسىڭ...” ءانىن شاتاستىرىپ بەرىپ, اتتەگەن-اي دەگىزگەندەرى ەستەن كەتپەيدى. ءتىپتى, الىگە دەيىن قوراباي ەسەنوۆتىڭ ءانى دەپ بەرىپ ءجۇر.
ءيا, بۇل دا بولسا ىجداعاتسىزدىقتىڭ ءبىر بەلگىسى شىعار دەپ ويلادىق. بىراق كوپ قۇلاعىنىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ, ساناسىن سارالايتىن قازاق راديوسى مۇنداي جاڭساقتىققا بارماعانى جاقسى ەدى...
قازىر وسى ت.جاقىپباي ۇلىنىڭ انىنە اركىم وزىنشە ات قويىپ, تويلاردا ءجيى ايتاتىن بولىپ ءجۇر. بۇل جامان ەمەس. بىراق ولەڭ جولدارى ء“لايلى-ماجنۇندەي”, “مەندە بار ءبىر تىلەك” دەپ وزگەرتىلىپ, ءان اتسىز, اۆتورسىز جەتىم قوزىداي ءار كىمگە ءبىر تەلىنىپ ايتىلاتىن بولعان. راديودان وسى ءبىر “جەتىم” ءاندى تالاي تىڭداپ مەزى بولعان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ پەن اردا اقىن ورازاقىن اسقار ءباسپاسوز بەتىندە ءوز پىكىرلەرىن ايتىپ, ءان اۆتورى تولەۋبەك ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي دالەلدەپ بەرگەن ەدى. بىراق وعان قۇلاق اسقان قازاق راديوسى بولمادى. باياعى جارتاس ءبىر جارتاس بولىپ قالا بەردى. قازاق راديوسىنىڭ كەيدە بەلدەن باسىپ, ەفيردەن ەسىپ وتەرى راس. بىراق ونى بايقاعان تىڭدارمان بارشىلىق. ولار قاشانعا دەيىن جاۋىردى جابا توقىپ جۇرە بەرسىن.
بۇگىندە ءان تىڭداۋشىلار ءتولەۋبەكتىڭ بىرگە وقىعان جولداستارى دەپ, بىزگە “سەن ماعان ىستىقسىڭ...” ءانىنىڭ نوتاسى مەن ولەڭىن سۇراپ ءجيى حات جازادى. ماسەلەن, قىتايدان ءۇرىمجى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى قاديشا ورازعاليقىزى, ومبىداعى ء“مولدىر” قازاق قوعامىنىڭ ءتورايىمى التىناي جۇنىسقىزى, بەلگيادا تۇراتىن قازاقتىڭ اقىن قىزى ىرىستى توكەيقىزى وسى ءاندى ۇيرەنىپ, ءوز مانەرىندە تولىق ماتىنىمەن ايتۋعا شالعاي جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ كۇشتار ەكەنىن ءبىلدىرىپ, بىزدەرگە ءوتىنىش حات جازدى.
ءبىز وسى انسۇيەر قاۋىمنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, ت.جاقىپباي ۇلىنىڭ باسپا بەتىن كورمەگەن “سەن ماعان ىستىقسىڭ...” ءانىن نوتاسىمەن گازەتكە جاريالاۋدى ءجون كوردىك.
ال, دوستار, ومىردەن وكسىپ وتكەن تولەۋبەك ارۋاعىنا باعىشتاپ ءاندى شىرقاڭىزدار!
سەن ماعان ىستىقسىڭ...
مۋزىكاسى: تولەۋبەك جاقىپباي ۇلىنىكى,
ولەڭى: عالىم تىنىباەۆتىكى.
سەن ماعان ىستىقسىڭ باسقادان,
سۇيەم دەپ ايتۋدان جاسقانام.
جەتكىزە الار ما جۇرەكتىڭ,
جان سىرىن جاسىرىن جاس قالام!
كەزىكسەڭ ۇرلانا قارايمىن,
مەن سەنى جانىمداي سانايمىن.
اساۋداي تۋلايدى جاس جۇرەك,
تەلمىرىپ جولىڭا, ارايلىم.
مەن ءجۇرمىن ورتەنىپ وسى كەز,
جۇرەككە تابا الماي دارۋ ءسوز,
قيىلىپ قيعاشتاپ وتەسىڭ,
جان سىرىن جاسىرىپ وتتى كوز.
15.05.1955 ج. ءۇرىمجى
عالىم تىنىباەۆ, ءباسپاسوز ارداگەرى.
سۋرەتتە: سولدان وڭعا قاراي قاجىعۇمار شابدان ۇلى جانە تولەۋبەك جاقىپباي ۇلى.