«قيلى زامان» قالاي ءتۇسىرىلىپ جاتىر؟

كينو, ەڭ الدىمەن ونەر. ونەرگە ونەر تۇرعىسىنان قاراعاندا ول ارقاشان بيىك ءھام تازا. سودان بولار, كوركەم فيلم­­­گە قويىلار تالاپ تا جوعارى, جۇم­سا­لار قۋات تا, ەڭبەك تە, ۋاقىت تا, قارجى دا وراسان. بيىلعى اۋەزوۆ جىلىنىڭ قار­سا­ڭىندا «قيلى زاماننىڭ» ەكراندالۋى – ۇلكەن جاڭالىق. جالپى, كلاس­سي­كا­لىق شىعارمادان كلاسسيكالىق كينوعا اينالعان «قاراش-قاراش» (1969 ج., رەج. ب.شامشيەۆ) پەن «كوكسەرەكتى» (1973 ج., رەج. ت.وكەەۆ) قىرعىز رەجيسسەرلەرى ءتۇسىردى. ال بۇدان كەيىنگى اۋەزوۆتىڭ شى­عارمالارىن ەكرانداۋعا جاسالعان قادام­دار ول دەڭگەيگە جەتە المادى. سوندا وسى ۋا­قىتقا دەيىن اۋەزوۆكە قازاق كينوسى ساپالى ەشتەڭە جاساي الماعان با دەيسىڭ. القيسسا.

بەكىتىلگەن جالپىرەسپۋبليكالىق مە­رەي­تويلىق جوسپاردا بۇدان بولەك «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ نەگىزىن­دە دەرەكتى فيلم ازىرلەۋ, اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىعى اياسىنداعى سەريالدار مەن دەرەكتى فيلمدەردى قايتا ترانسلياتسيالاۋ دا بار. اتالعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنە جۇكتەلگەن. ال «قيلى زامان» پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلەتىن تەلەسەريال «الماتى» ارناسىنىڭ مەنشىگىندە.

سەريالدى تۇسىرەتىن «Atlas MGN Support» جشس پروديۋسەرى ءىلياس باشار ۇلى­نىڭ ايتۋىنشا, جەكەمەنشىك كوم­پانيا بۇل جوبانى كونكۋرس ارقىلى ۇتىپ العان.

ء«بىز بۇعان دەيىن «الماتى» ارناسىنا شەرحان مۇرتازانىڭ «قىزىل جەبە» شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن 10 سەريالى, راحىمجان وتارباەۆتىڭ «جۇمباقتاۋداعى قازىنا» شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن «قازىنا» اتتى 16 سەريالى, جامبىلعا ارناپ ءتورت ءبولىمدى فيلم تۇسىرگەنبىز. ودان بولەك تاريحي سەريالدار دا ءتۇسىرىپ ءجۇرمىز. ال «قيلى زاماننىڭ» ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى ءالى باستالعان جوق. قازىر ستسەناريىن جازىپ اياقتاپ قالدىق. ەندى تەلەارنا ماقۇلداسا, بەكىتەمىز. 12 بولىمنەن تۇرادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز – ءار سەريا 26 مينۋتتان», دەيدى پروديۋسەر.

سونداي-اق ول ءفيلمنىڭ بارىسى پو­ۆەس­تەگى وقيعالارمەن شەكتەلمەيتىنىن ايتتى.

«قارقارا كوتەرىلىسىن جازعاندار كوپ. بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆتىڭ, نۇرلان ءورازا­لين­نىڭ شىعارمالارى بار. ودان بولەك تاريحي ماتەريالدار دا جەتكىلىكتى. ياعني ءفيلمنىڭ بارىسى تەك «قيلى زامان» پوۆەسىندەگى وقيعالارمەن, كەيىپكەرلەرمەن شەكتەلمەيدى. ءبىز بۇل كوتەرىلىس تۋرالى جازىلعان بارلىق دەرەكتەردى قاراپ, زەرتتەدىك. پوۆەستى وقىپ وتىرساڭىز, بايان­داۋ تۇرىندە جازىلعان جانە ناقتى ءبىر باس كەيىپكەر جوق: وقيعا جامەكەي, ۇزاق باتىر, اۋباكىر سىندى كەيىپكەرلەردىڭ اينالاسىندا ءوربيدى. سوندىقتان ءبىز فيلم­گە پوۆەستەگى تاريحي كەيىپكەرلەرمەن قاتار ويدان كەيىپكەر قوسىپ وتىرمىز. باس كەيىپكەرلەر – ەرسايىن مەن ناستيا. 12 سەريادا كوپەس قىزى ناستيا مەن ەرسايىننىڭ ماحابباتى ارقىلى كوتەرىلىس تراگەدياسى سۋرەتتەلەدى», دەيدى ءىلياس باشار ۇلى.

ال اكتەر تاڭداۋ جۇمىستارى ەندى باستالماق. «ويلاعان اكتەرلەرىمىز بار. ماسەلەن, اۋباكىردىڭ رولىنە ەركەبۇلان دايىروۆتى كوزدەپ وتىرمىز. ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى كەگەن اۋدانىندا وتەدى. ايدىڭ اياعىندا العاشقى بولىمدەردى تۇسىرە باستايمىز. ءبىر سەرياعا ءۇش كۇن كەتەدى دەپ وتىرمىز, ال تولىق 12 سەريا­نى ءبىر ايدا اياقتايمىز. كەلىسىمشارت بو­يىنشا قىركۇيەك ايىندا وتكىزۋىمىز كەرەك. بىراق كونكۋرستىڭ قايتا وتۋىنە بايلانىستى فيلم ءتۇسىرۋ جۇمىستارى كەش باستالدى. سوندىقتان تەلەحيكايانى بەكىتىلگەن ۋاقىتتان كەشىرەك تاپسىرۋدى سۇراپ حات جازدىق», دەيدى ول.

ايتا كەتەيىك, اتالعان سەريالعا مەملە­كەت­تىك بيۋدجەتتەن 77 ميلليون قارجى ءبولى­نىپ وتىر (ققس قوسپاعاندا). فيلم پرو­ديۋ­سەرى بۇل قاراجاتتىڭ از ەكەنىن ايتادى.

«قازىر تاريحي فيلمدەرگە دە, كوركەم فيلمدەرگە دە بىردەي قاراجات بولىنەدى. بۇل ماسەلەنىڭ قوزعالىپ كەلە جاتقانىنا دا تالاي ۋاقىت ءوتتى. بىراق ناتيجە جوق. ماسەلەن, كەز كەلگەن تاقىرىپتاعى قاراپا­يىم فيلم دەكوراتسيانى قاجەت ەتپەيدى. ال قارقارا جارمەڭكەسىن سالۋدىڭ وزىنە قىرۋار قارجى كەتەدى. 300 قازاقتى كيىن­دىرىپ, 100 شاقتى ورىس اسكەرىن جاساق­تاۋ كەرەك. ۇزاق باتىردىڭ اۋىلىنا 20 قازاق ءۇي تىگەمىز, كەم دەگەندە 300 جىلقى جالعا الامىز. جارمەڭكەنىڭ اۋقىمىن كورسەتۋ ءۇشىن 1 000 قوي, قۇرىعاندا 200 سيىر, تۇيە بولۋ كەرەك. ماسسوۆكادا 300-400 ادام ءجۇرۋى كەرەك.

كوتەرىلىستىڭ الدىندا ەرەۋىلتوبە دە­گەن جەردە ۇلكەن جيىن بولادى. سول ەرەۋىل­توبەنىڭ باسىندا باي-بولىستار, باتىر­لار, ءنوپىر حالىق پەن اسكەر جينال­عان­دا توبەدە ينەشانشار جەر بولماعان دەيدى. ال ەندى بۇل وقيعانى كورسەتپەسەك, كوتەرىلىستىڭ سيپاتى دا بولمايدى. ودان بولەك ەكى جاق اراسىندا ۇرىستاردى دا كەڭ پلاندا بەرۋىمىز كەرەك. بۇل – تاريحي فيلمدەردى ءتۇسىرۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەسى», دەيدى.

ودان بولەك پروديۋسەر قاراجاتتىڭ ازدىعىنان باسىندا فيلمنەن باس تارت­قان­دارىن اتاپ ءوتتى. الايدا كەيىن وسى تا­قى­­رىپتا تاجىريبەلەرى بولعان سوڭ قايتا العان.

«جالپى, سەريال ءتۇسىرۋدى ءتۇرلى كاتەگو­ريا­عا ءبولۋ كەرەك. مىسالى, بىزدە نەگە بالالار كينوسى جوق؟ بالالارعا ارنالعان سەريال بولسىن, تولىقمەترلى فيلم بولسىن – ونى ءتۇسىرۋ وتە قيىن. وعان بولىنگەن قاراجاتتىڭ سيقى بەلگىلى – سول ءۇشىن دە كوپتەگەن پروداكشن ستۋديالار بالالار فيلمدەرىن تاۋەكەل ەتىپ المايدى. سوندىقتان اسىرەسە تاريحي جانە بالالار كينولارىنا قاراجات ەرەكشە جاعدايدا قاراستىرىلۋى كەرەك. ارينە, ەگەر ساپالى دۇنيە كۇتسەك. تاريحي سەريالدارعا كورەرمەن اسا قىزىقپايدى. سەبەبى قازىر بايقاساڭىز, كينووندىرىستە ءبىر ءۇردىس پايدا بولدى – جەڭىل-جەلپى كومەديالار كوبەيدى. بۇل جانر دا كەرەك شىعار. بىراق كينوتەاترلاردا ومىرلىك, تاربيەلىك ءمانى بار سالماقتى, ساپالى فيلمدەردى كورە الماي وتىرمىز», دەيدى ءى.باشار ۇلى.

اتالعان كومپانيا قازىر سىرتتان قو­سىم­شا قارجى ىزدەستىرۋدە. ايتا كە­تە­يىك, كەلىسىمشارت بويىنشا تەلە­سە­ريالدىڭ ستسەناريى بەكىتىلگەن سوڭ بولىنگەن قارا­جات­تىڭ العاشقى 30 پايىزى بەرىلەدى. كەيىن ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى باستالعاندا تاعى وتىز پايىزىن الادى.

مەرەيتوي اياسىنداعى ناۋقاندىق جۇ­مىس­تار ارقاشان جوسپارعا قۇرىلادى. ال شەكتەلگەن جوسپارلى ۋاقىت – بۇگىنگى فيلمدەردىڭ, جالپى ونەر تۋىن­دى­لا­رى­نىڭ ءاتۇستى جاسالۋىنا, شالا-جانسار بولىپ تۋىلۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. «قيلى زامان» تەلەسەريالىنىڭ كۇزدە كو­رەر­مەنگە ۇسىنىلاتىنىنا دا تاڭعالىپ وتىرمىز. كوكەيدەگى ساۋالدى پروديۋسەردەن سۇراپ كوردىك.

ء«بىر سەرياعا ءۇش كۇن دەسەك, تولىق 12 سەرياعا ءبىر اي جەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىت كوبەيگەن سايىن شىعىن ارتا بەرەدى. ءتۇسىرىلىم توبىنىڭ, الاڭداعى اكتەرلەر مەن ماسسوۆكانىڭ كۇندەلىكتى شى­عىنى, باسقا دا مىڭ-سان كەرەك-جاراق­تىڭ قۇنى كۇن ۇزارعان سايىن كوبەيە بەرەدى. سوندىقتان قازىردەن تۇسىرىلىمگە قاتىساتىن بارلىق تاراپقا جوسپار بو­يىنشا ءدال ۋاقىتىمەن جۇرەمىز دەپ ەسكەر­تىپ وتىرمىز. ايتپەسە بولىنگەن قار­­جىنى جەتكىزۋ بىلاي تۇرسىن, قىپ-قى­­زىل شىعىنعا ۇشىراۋىمىز دا مۇم­كىن», دەيدى ول.

ايتا كەتەيىك, 12 سەريادان تۇراتىن «قيلى زاماننىڭ» تولىقمەترلى نۇسقاسى دا دايىندالۋى مۇمكىن.

كەيىنگى جىلدارى تاريحي تۇلعالار ومىرىنە ارنالعان تەلەسەريالدار كوپ ءتۇسىرىلدى. «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى تۇسىرگەن «جاڭگىر حان. ساراي سىرى», «احمەت. ۇلت ۇستازى», «دومالاق انا», «تاشەنەۆ. تايتالاس», «قانىش. قازىنا», «مۇقاعالي. بۇل عاسىردان ەمەسپىن», تاعى دا باسقا تاريحي تەلەحيكايالار حالىققا ۇسىنىلدى. ياعني تاريحي كينولاردى تەلەارنالار تۇسىرەتىن ءۇردىس بەلەڭ الىپ بارادى. جالپى, زەرتتەپ قاراساق, كينوفيلم مەن تەلەفيلمنىڭ كوركەمدىك جاعىنان دا, ساپالىق تۇرعى­سى­نان دا ايىرماشىلىعى كوپ – ەكەۋى ەكى ءتۇرلى تۋىندى. تەلەۆيزيالىق فورماتقا لايىقتالعان كەز كەلگەن كينو, تەك سول شەڭبەرگە سىيادى. سول دەڭگەيدە تۇسىرىلەدى. ال بۇل ساپاداعى فيلمدەردى كوركەم تۋىندىعا جاتقىزا الامىز با؟

ونەرتانۋشى ەرلان تولەۋتاي ۇلت زيا­­­لىلارىن ەكرانداۋعا تىيىم سالۋ كەرەك دەيدى.

« ۇلى رەجيسسەرلەردىڭ ءداۋىرى ءوتتى. اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارىن ەكرانداۋ – ۇلكەن كەشەندى پروبلەما. وعان قازىر ءبىزدىڭ شامامىز كەلمەيدى. اقيقاتىن ايتساق, ابايدى, اۋەزوۆتى ەكرانداۋعا ءبىزدىڭ قازىر رۋحاني-ماتەريالدىق قاۋقارىمىز جەتكىلىكسىز. ەڭ الدىمەن, بىزدە ونى تۇسىرەتىن رەجيسسەر جوق. جالپى, قازىر كينو ونەرى كينووندىرىسكە, كينوبيزنەس­كە اينالىپ كەتتى. قازىر اباي بولسىن, اۋەزوۆ بولسىن, كىمدى تۇسىرسە دە وعان ونەر دەپ قارامايدى, كاسىپ دەپ قارايدى, ۇكىمەتتىڭ ناۋقاندىق ءىس-شارالارىن ورىنداۋ دەپ قارايدى. ارينە, ودان سوڭ ءبارى ءساتسىز شىعادى. سوندىقتان ابايعا دا, اۋەزوۆكە دە «تيىسپەۋ» كەرەك. ۇلت زيالىلارى تۋرالى فيلم تۇسىرۋگە موراتوري جاريالاۋ كەرەك. اسىرەسە تەلەفورماتتا تۇسىرۋگە تى­يىم سالىنۋعا ءتيىس», دەيدى ەرلان تولەۋتاي.

سونداي-اق ول ۇلى تۇلعالاردىڭ وبرازى ءب ۇلىنىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

«تولە بيدەن باستاپ سەريال تۇسىرەمىز دەپ قۇرتتىق. تولە بي قازىر اۋىلدىڭ ءبىر شالى بولىپ قالدى. باۋىرجان مومىش­ ۇلىن پاسەيتتىك. ءسۇيىنبايدى سۇي­كىم­سىز ەتتىك. بۇل تۇلعالاردا نە اقىمىز بار؟ ولاردى تۇسىرەتىن دەڭگەيگە جەتكەن رەجيسسەر جوق. بولعان كۇندە دە بولىنەتىن قارجىعا ءوزىن ءوزى سىيلايتىن رەجيس­سەر فيلم تۇسىرمەيدى. ويتكەنى ءبىر دەكورا­تسيانىڭ وزىنە قانشاما قاراجات كەتەدى. ال ەندى سونىڭ ءبارىن جوق-جىتىك قىلىپ, قاعىلعان-سوعىلعان جۇرتتى جيناپ, فيلم تۇسىرگەن بولا ما ەكەن... بۇگىندە تەلەۆيزيالىق فورمات كينونىڭ جاۋى بولدى. زاماناۋي سەريالداردىڭ ءجونى بولەك, ال تاريحي تاقىرىپتاردى تەلەۆيزيانىڭ دەڭگەيىنە تۇسىرۋگە بولمايدى. ۇلى تاقىرىپتاردى ەكرانداۋ – ۇلكەن دايىندىقتى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى پروتسەسس. اۋەزوۆتىڭ شىعارماسىن كينوعا اينالدىرۋ دا كەشەندى شارا. بۇل – ءبىر تەلەارنانىڭ دەڭگەيى ەمەس. بۇل – ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن ۇزاق جىلدارعا جالعاسقان, تازا كينو ونەرىنىڭ تالاپتارىنا ساي جاسالاتىن جۇمىس. ەگەر ولاي بولماعان جاعدايدا, ۇلى تۇلعالارعا «تيىسپەۋىمىز» كەرەك. اۋەزوۆتى ەكرانداۋعا سانالى تۇردە قارسىمىن. ونداي الىپ جازۋشىمەن «سوعى­ساتىن» رەجيسسەر ءالى تۋعان جوق», دەيدى ول.

ءيا, اۋەزوۆتى شاكەن ايمانوۆ تا تۇسىرگىسى كەلگەن. رەجيسسەر «اباي جولىنا» جيىرما جىل دايىندالدى. ابايدىڭ رولىنە اكتەر تابا الماعان. ال تابىلدى-اۋ دەگەندە ومىردەن ءوتىپ كەتتى.

«ال قازىر كەز كەلگەن رەجيسسەر تۇسىرۋگە قۇلشىنىپ وتىر. ونىسى جوسپارعا ساي ءبىر ايدىڭ ىشىندە تۇسىرىلەدى. بۇگىنگىدەي تەاتر, كينو اكتەرلەرىنىڭ دەڭگەيى اپاتتىق جاعدايدا تۇرعاندا ءبىر ايدا كوركەم فيلم دايىنداۋ – ەشقانداي ساۋ اقىلعا سىيمايدى. قازىر اكتەر تابۋ مۇڭعا اينالدى. كوبىسى قازاقتىڭ ءسوزىن دۇرىس ايتا المايدى. ويتكەنى كىتاپ وقىمايدى. رەجيسسەرلەر دە سول. ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى بىلمەيدى. كينودا جۇرگەندەر ءتۇرلى اعىمدارمەن ۋلانعان رەجيسسەرلەر. ال اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارى – ۇلتتىق تاقىرىپ. ۇلتتىق تاقىرىپقا ۇلتتىق دەڭگەيدە كەلۋ كەرەك. كينو – ونەر. ونەرگە ءدىندى ارالاستىرۋعا بولمايدى», دەيدى ونەرتانۋشى.

ەسكە سالساق, ابايدىڭ 150 جىلدىعى قارساڭىندا – 1995 جىلى ارداق امىر­قۇ­لوۆ «ابايدىڭ جاستىق شاعى» دەگەن كينو تۇسىرگەن ەدى. الايدا بۇل فيلم مويىندالعان جوق – قازىر كورۋگە كەلمەي قالدى. بۇل كينوعا ارداق امىرقۇلوۆتى ماجبۇرلەپ كوندىرگەن دەسەدى. سوندا سول ۋاقىتتىڭ وزىندە ابايدى تۇسىرەتىن رەجيسسەر تابىلماعان. ال رەجيسسەر ءوز ەركىمەن, دايىندىقپەن كەلمەگەن كينو ءساتتى شىعا ما؟ ايتپەسە امىرقۇلوۆتىڭ «وتىراردىڭ كۇيرەۋى» قانداي؟ «ابايى» قانداي؟ ءبىزدى قۇرتاتىن وسى مەرەيتويلىق-ناۋقاندىق جوسپارلار دەيتىنىمىز دە سول.

«قيلى زامان» – ۇلكەن شىعارما. بارشا قازاقتىڭ وتارشىلدىققا قارسى ءبىر تۇياق سەرپۋى. ونىڭ اياۋسىز جانىشتالۋى, حالىقتىڭ قىرعىنعا ۇشىراۋى, قىتاي اسۋى, قازاقتىڭ دارمەنسىزدىگى, ورىستىڭ وزبىرلىعى. وسىنىڭ ءبارى كينودا اشىق كورسەتىلۋى كەرەك. ال وعان ساياسي وقيعالار اسەر ەتۋى مۇمكىن. ساياسي سيپات العان جەردە كينونىڭ قۇنى كوك تيىن بولادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «قيلى زامانعا» «تيىسپەۋ» كەرەك. ول – اۋەزوۆتىڭ اياۋلى شىعارماسى. ول جازۋشىنىڭ جەتىسۋ جەرىنە قويعان الىپ ەسكەرتكىشى. بۇل ادەبي شىعارما قالپىندا قالۋ كەرەك. قازىر بەيىمبەتتىڭ شىعارمالارىنا ارەڭ بارىپ جاتىر. رەجيسسەر دانيار سالامات ون جىل تولعاتىپ, ەندى تۇسىرگەلى ءجۇر. بەيىمبەتتىكى, نەگىزىنەن كومەديالىق شىعارمالار عوي. ال اۋەزوۆ – ەپيكالىق قاھارمان. وعان ءوزىن ءوزى سىيلايتىن ناعىز رەجيسسەرلەر تاۋەكەل ەتىپ بارا المايدى», دەيدى ونەرتانۋشى.

جالپى, ەلىمىزدەگى كينو سالاسىنىڭ دەڭگەيى بارشا جۇرتقا ءمالىم. وعان تەلەارنالاردان كۇندە كورسەتىلىپ جاتقان تەلەسەريالدار ءھام كينوتەاترلاردا بەرىلىپ جاتقان وتاندىق فيلمدەر دالەل. ءتىپتى كينو تۇسىرۋدە ىرگەمىزدەگى قىرعىزدار بىزدەن ءبىر كوش ىلگەرى. قازاق كينوسىنداعى بۇل جاعدايعا اسەر ەتۋشى فاكتور كوپ: تالانت, شەبەرلىك, ۋاقىت, قارجى, تالعام. القيسسا. اڭگىمەنىڭ ءبارى اۋەزوۆتەن باس­تالدى عوي – ەندى ءتۇسىرىلىمى باستالاتىن «قيلى زاماندى» اسىعا كۇتەمىز. ال كورەرىمىز كوركەم فيلم بولماي جاتسا, بالكي, شىنىندا دا ۇلى تۇلعالاردى ەكرانداۋدى قويۋ كەرەك شىعار.