الەمدى انمەن تەربەتكەن

روزانىڭ ازان شاقىرىپ قوي­عان اتى – ءۇربيبى (بۇل ەسىمدى نە­مە­­رەسىنە سىيلاعان ەكەن). روزا­نىڭ اجەسى دە, شەشەسى دە ءانشى بول­­عان.

عۇمىرىنىڭ 70 جىلدان استام ۋاقىتىن كيەلى ساحناعا, قاسيەتتى ءان ونەرىنە ارناعان قازاق قىزى كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ تى­لىن­دە, سونىمەن بىرگە چەح, شۆەد, ۆەن­گر, قىتاي, موڭعول, كورەي, ءۇندى... 25 تىلدە ءان شىرقاعان, الەم­نىڭ 54 ەلىندە بولىپ, بىرنەشە مەم­لە­كەتتىڭ «حا­لىق ءارتىسى» اتا­عى­نا يە بولعان. شە­تەلدىكتەر روزا­نى قىزعالداققا تە­ڭەگەن.

روزا تاجىبايقىزىنىڭ ورىن­داۋىن­داعى «دومبىرا», «ساۋلەم-اي», «كەل, ءبىزدىڭ اۋىلعا», ء«الى ەسىم­دە», «اقماڭدايلىم», «اق­سۇڭ­­قارىم», «اقتاماق», «اسىل ارمان», «ايالاپ تەربەتكەن», «ادەمى-اۋ», «ىڭكارىم», «اح, سامارا گورودوك», «تانتسۋي, تانتسۋي», ت.ب. اندەرىن حالىق ءسۇيىپ تىڭ­دايدى.

روزا تاجىبايقىزى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا, ماي­داننىڭ العى شەبىندە, وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا تۇرىپ ءان سالىپ, جاۋىنگەرلەردىڭ رۋحىن كوتە­رىپ, جەڭىسكە جىگەرلەندىرگەن. بەرليندە, جەڭىس كۇنىنە ارنالعان كونتسەرتكە قاتىسقان. تاشكەنت فيلارمونياسىندا مەملەكەتتىك ايەلدەر ءان-بي انسامبلىندە ءانشى بولعان. 1946 جىلى وتكەن ەسترادا انشىلەرىنىڭ بۇكىلوداقتىق بايقاۋىنىڭ ديپلومانتى, 1949 جىلى بۋحارەستە وتكەن ەكىنشى حا­­لىقارالىق فەستيۆالدىڭ لاۋ­­رەاتى اتاندى. 1960 جىلدان «قا­زاق­­كونتسەرتتە» انشىلىك قىز­مەت اتقارعان.

اقىن باكىر ءتاجىبايدىڭ روزا تاجىبايقىزىنىڭ ونەرى تۋرالى جازعان كىتابى «قازاقستان» باسپاسىنان 1969 جىلى شىقتى.

ال ومىرباياندىق كىتابىن روزا تاجىبايقىزى ءوزى جازعان.

روزا تاجىبايقىزى جايلى كى­تاپ­تار, پوەمالار جازىلدى, فيلم­دەر ءتۇسىرىلدى. ەسىمى «كىم­نىڭ كىم ەكەنى» (كتو ەست كتو) اعىل­شىن-امە­ريكالىق ەنتسيك­لو­پە­­دياسىنىڭ «الەم ايەلدەرى» جاي­لى العاشقى سانى­نا ەندى.

سوعىس جىلدارىندا ءان ونەرىن­دەگى جانقيارلىق ەڭبەگى ءۇشىن «جا­­ۋىن­گەرلىك ەرلىگى ءۇشىن», «گەر­­­­ما­نيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مە­دال­­­دارىمەن, كەيىن «ەڭبەك قى­زىل تۋ», «حالىقتار دوستىعى», «شا­پاعات مەدالىمەن» ماراپات­تال­عان, «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرى.

روزا تاجىبايقىزى كەڭەس ودا­عى كەزىندە «لەنين وردەنىمەن», ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن «حالىق قاھارمانى» اتاعى­مەن بىرگە «التىن جۇلدىز» تاقتى كەۋدەسىنە. ول «حالىق قاھار­مانى» اتاعىنا يە بولعان قازاق­ستان­داعى جالعىز ءانشى. 1989 جىلى «پەرۆايا روزا», 2006 جىلى «اح, سامارا گورودوك» اتتى دە­رەك­تى فيلم­دەر ءتۇسىرىلدى. «روزا باعلا­نوۆا» اتىنداعى قوعامدىق قور بار.

1996 جىلى «التىن ساقا» قا­يى­رىمدىلىق قورىن اشتى, جە­تىم بالالارعا, مۇگەدەكتەرگە قايى­رىمدىلىق كومەك كورسەتتى. روزا باعلانوۆا اتىنداعى «قازاق­كون­تسەرت» مەملەكەتتىك ونەر ۇيى­مى بار.

قازاق ۇلتىنىڭ ماقتانىشى, ۇلت­تىق ونەرىمىزدىڭ اسىل ءتاجى, ۇر­پاق مەرەيى, اتا-بابامىزدىڭ قاسيەتتى مۇراسىن قاستەرلەپ, دا­رىپ­تەپ, دۇنيە جۇزىنە پاش ەتىپ, ناسيحاتتاپ, ۇرپاعىنا امانات ەتىپ تاپسىرعان روزا تاجىبايقىزىن ءبىزدىڭ ونەرلى اقتوعاي ەلى دە ەسكە الىپ, حالىقتى روزا ايتقان ان­دەر­مەن سۋسىنداتىپ, ءان كەشىن ۇيىم­داس­تىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

ءبىر سۋرەتتىڭ تاريحى

مەنىڭ 1929 جىلعى ۇلكەن اعام قايريدەن حامزا ۇلى 1950-1953 جىلدارى قيىر شىعىستا جال­پىعا بىردەي اسكەري مىندەتىن وتەپ كەلگەن ەكەن. كەيىن ەستى­گە­نىم – اسكەري بولىمدە روزا باع­لا­نوۆانىڭ كونتسەرتى بولىپتى. كونتسەرت اياقتالعاننان كەيىن ءانشى ءوزىنىڭ كىشكەنە سۋرەتىن ەستەلىك رەتىندە سولداتتارعا تاراتسا كەرەك. سول سۋرەتتى اعام وزىمەن بىر­گە ۇيگە الا كەلىپتى. كىشكەنە عانا 9,7ح7,2 سم سۋرەتتىڭ سول جاق شە­تىن­دە: «ديپلومات ۆسەسويۋزنوگو كونكۋرسا ماستەروۆ ەسترادى روزا باگلانوۆا» دەپ جازىلىپتى. بۇل اتاقتى العان جىل – ءانشىنىڭ ومىر­دە­رەگىنە جۇگىنسەك – 1946 جىل, تاشكەنت فيلارمونياسىندا ءانشى بولعان كەزەڭ. ال وڭ جاق شەتىندە – فوتو يسكاندەرا دەپتى. سۋرەتتىڭ سىرتىندا «تيراج 9 تىس. تسەنا 76 كوپ. الما-اتا, 1948 گود» دەگەن ءتورت بۇرىشتى ءمور باسىلعان.

مىنە, بۇل سۋرەتتىڭ تۇسىرىل­گە­نىنە بيىل 74 جىل. ال مەن بولسام 73 مۇشەل جاستا ءجۇرمىن. اعام ومىردەن ەرتە وزعان ەدى. ماعان سىيلاپ كەتكەن ەستەلىگى عوي دەپ, ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاپ كەلەمىن.

سول كەزدەگى قاعازدىڭ ساپاسىنا تاڭعالامىن. شەتىنە جەلىم جاعىپ, سۋرەت داپتەرگە بەكىتىلگەن جەرى عانا ءبىراز سارعايىپتى, ال سۋرەت جارقىراپ تۇر. بۇل سۋرەت – «حالىق پەرزەنتى روزا باعلانوۆا» كىتاپ-البومىندا جارىق كورگەن ەكەن.

بالالىق شاقتىڭ ەستەلىگى

سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە «تەلەديدار» دەگەن ءسوزدى ەستىمەدىك تە. ال راديو ءبىر اۋىلدا بىرەۋ – ءبىزدىڭ ۇيدە عانا بولدى. اكەم قاشىردىڭ بازارىنا بارىپ ءجۇرىپ قولعا ءتۇسىرىپتى, ءبىر مالعا ايىرباستاپ السا كەرەك, ۇلكەن, شامامەن 60ح30سم بولار, بەتى سارى جىلتىر ماتەريالمەن قاپتالعان بولاتىن. اكەم ونى جوعارى, بۇرىشقا, تاقتاي سورەگە ورناتىپ بەردى. سودان جاقسى بولدى, اۋىلدىڭ بۇكىل بالاسى قىزىق­تاپ, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن راديو تىڭدايمىز. ءبىز ەس بىلگەندە تىڭدايتىنىمىز ءۇش ءانشى عانا بولدى  – ەرمەك سەركەباەۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆا جانە روزا باعلانوۆا ءان ايتاتىن.

مەنەن ءۇش جاس كىشى ءىنىم جاسۇلان, ءۇيدىڭ كەنجەسى, «جاڭا اتتانىس» اۋىلىنىڭ ەركەسى, وتە قياڭقى بولدى. راديودان شىرقاپ جاتقان روزانىڭ ءانى ۇناسا كەرەك, مەنەن سۇرايدى: «كىم ءان ايتىپ جاتىر؟» دەپ. مەن: «روزا باعلانوۆا», دەيمىن. «مەن وندا ونى كورۋىم كەرەك!» دەيدى. «قالاي كورەسىڭ؟» دەيمىن, ول ۇندەمەيدى.

ءبىر كۇنى ۇيدە كىسى جوقتا, ەبىن تاۋىپ: «ىشىندەگى ولەڭ ايتىپ جاتقانداردى كورەم» دەپ, قاي­شىمەن راديونىڭ بەتىندەگى شۇبە­رەكتى قيىپ الىپ تاستاپتى. سودان كەيىن راديو سويلەمەي قالدى, سىمدارى قيىلىپ قالدى ما, بىلمەيمىن. بالالار: «روزانى كوردىڭ بە؟» دەپ ءىنىمدى مازاق­تاي­تىن.

كىشكەنە ءسابيدىڭ جۇرەگىن جاۋ­لاعان ءان قۇدىرەتىن, ءانشىنىڭ كەرە­مە­تىن ايتساڭشى!

جاقسى ءان – جان ازىعى

مەن دە روزا باعلانوۆانىڭ ورىنداعان اندەرىن تىڭداپ ءوستىم. روزانى مەن «ناعىز كۇمىس كومەي ءانشى» دەر ەدىم. ويتكەنى اۋزىن اشسا بولدى سىڭعىرلاعان تازا ءان وزىنەن-ءوزى توگىلىپ تۇراتىن. ءاننىڭ ءسوزىن جازعان اقىننىڭ, ءاندى شىعارعان كومپوزيتوردىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ, الەمگە پاش ەتە­تىن قاسيەتتى, كيەلى داۋىستى ءانشى عوي!

ءبىزدىڭ دانىشپان حالقىمىز: ء«ان – كوڭىلدىڭ اجارى» دەسە, ۇلى اباي اتامىز: «قۇلاقتان كىرىپ, بويدى الار, اسەم ءان مەن ءتات­تى كۇي, كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالار, ءاندى سۇيسەڭ, مەنشە ءسۇي!» دەمەپ پە ەدى؟!

ويتكەنى جاقسى ءان – جالعىز­دىق­تان, ادىلەتسىزدىكتەن, اۋرۋ-سىر­قاۋدان قايعىرىپ جاپا شەككەن ادامنىڭ جان دۇنيەسىن تازارتادى, كەرەمەت ءبىر كۇش-قۋات بەرىپ, رۋحتاندىرادى, كوڭىل كۇيىن جاي­لان­دىرادى.

مەن وسىنداي كەزدەردە ۇنتاس­پاعا جازىپ العان روزا باعلا­نوۆانىڭ ورىنداعان اندەرىن تىڭ­داپ, ءبىر جاساپ قالامىن. ويتكەنى «اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇي» ادامنىڭ جان جاراسىن جازادى.

ءبىزدىڭ وقۋشى كەزىمىزدە سول كەزدەگى استا­نامىز الماتىدان م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترى­­نىڭ ارتىستەرى مەن «قازاق­كون­­تسەرت» انشىلەرى ءجيى كەلىپ, اۋىل ەڭبەك­­كەرلەرىنىڭ الدىندا ونەر كورسەتەتىن.

1966 جىلى روزا باعلانوۆا كە­ڭەس وداعىنىڭ باتىرى سەرىك­باي مۇتكەنوۆ اۋىلىنا كەلىپ, ءدال قازىرگى مادەنيەت ۇيىندە كون­تسەرت بەردى. مەن سول جىلى 8-سىنىپتا وقيتىن ەدىم. وسىدان كەيىن دە روزا تاجىبايقىزى ءبىزدىڭ اۋدانعا بىرنەشە رەت كەلىپ, ونەر كورسەتتى.

الماتىدا وقىعاندا روزا باع­لا­نوۆانىڭ كونتسەرتىنە ءجيى باراتىنمىن.

2002 جىلى روزا تاجىبايقىزى حالىقتىڭ سۇراۋى بويىنشا ەرتىس اۋدانىنا كەلىپ كونتسەرتىن بەردى. فوتواپپاراتىمدى الىپ مەن دە باردىم. سول كەزدە «ەرتىس نۇ­رى» گازەتىندە قىزمەت ىستەگەن ەدىم. روزا تاجىبايقىزى ءان ايتىپ ءجۇرىپ ساحنادان ءتۇسىپ, قول الى­سىپ, كورەرمەنمەن قاۋىشتى. وسى قايتالانباس ساتتەردى قالت جىبەرمەي, حالىقتىڭ ءوتىنىشى بو­يىنشا سۋرەتكە ءتۇسىرىپ تۇردىم. كونتسەرت اياقتالعاننان كەيىن زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءوتىنىش ءبىلدىرىپ, روزا تاجىبايقىزىمەن ەسكەرتكىش-سۋرەتكە ءتۇستى. بۇل سۋرەت اقىن-جازۋشى مۇباراك ءجامانبالينوۆتىڭ «ايگىلى اۋدان­ – ەر­تىسىم» كىتابىنا باسىلىپ شىق­تى. بۇل – ءانشىنىڭ ءبىزدىڭ ايماققا كەلگەن سوڭعى ساپارى ەدى...

باقىتجامال حامزاقىزى,

ارداگەر ۇستاز

پاۆلودار وبلىسى,

اقتوعاي اۋىلى