اقتوبە وبلىسىندا مال اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى رەتتەلۋگە ءتيىس جۇمىستار وتە كوپ. سونىڭ ەڭ باسىندا مال دارىگەرلەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تۇر. قازىر ون ەكى اۋداننىڭ ارقايسىسىنا ءۇش مال دارىگەرىنەن عانا كەلسە, ءبىر مال دارىگەرى ءۇش اۋىلدىق وكرۋگتىڭ شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكە تۇرعىندارىنىڭ ءتورت ت ۇلىگىن تەكسەرىپ, اۋرۋ مالىن ەمدەپ, ەكپە سالادى. ونىڭ ۇستىنە مال دارىگەرىنە قىزمەتتىك كولىك بەكىتىلمەگەن جانە اۋىلداردى ارالاعان كەزدە جانارماي دا قاراستىرىلماعان.
جاس مامانداردىڭ كەلگىسى جوق
جۇمىسىنىڭ كوپتىگىنەن ءبىر ۆەتتەحنيك قۇزىرەتىنە تيەسىلى ءۇش-ءتورت اۋىلدىق وكرۋگ مالىن ۋاقتىلى تەكسەرىپ ۇلگەرە المايدى. ونىڭ ۇستىنە, قاعازباستىلىق باسىم. قازىرگى كەزدە جۇمىس ىستەپ جاتقان مال ماماندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى زەينەتكەرلىك جاسىنا جەتىپ قالعاندار. مال دارىگەرىنىڭ جالاقىسى – 136 مىڭ تەڭگە. ەڭبەكاقى تومەن ءارى جۇمىس اۋقىمى وتە كوپ بولعاندىقتان, جاستار وسى جۇمىسقا كەلمەيدى. ءارى ەڭبەك وتىلىنە بايلانىستى بىلىكتىلىك ساناتىن كوتەرۋ قاراستىرىلماعان. وسى ماسەلەلەر اقتوبە وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ بيۋدجەت, وڭىرلىك جانە سالالىق دامۋ جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا تالقىلاندى. وتىرىسقا اۋدان دەپۋتاتتارى, ۆەتەرينارلىق قىزمەت ماماندارى مەن باسشىلارى, قوعامدىق بىرلەستىك وكىلدەرى قاتىستى.
بايعانين اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ەرىك كوپجاساروۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋداندا مال دارىگەرىنە ەڭبەكاقى اتقارعان جۇمىسىنا قاراي تولەنەدى. «اۋدان ورتالىعىندا ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ عيماراتى بولماعاندىقتان, باسقا مەكەمەنىڭ عيماراتىن جالعا الىپ وتىر. جاقىندا اۋداندىق زەرتحانانى جاۋىپ, تەمىر اۋدانىنا قوسادى دەگەن حابار ءتۇستى. بايعانين اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنىڭ اراسى وتە الىس, ماسەلەن, ەڭ قيىرداعى ديار اۋىلى اۋدان ورتالىعى – قاراۋىلكەلدىدەن 350 شاقىرىم جەردە. ۆەتەرينارلىق زەرتحانا جابىلار بولسا, ديار اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى جۇقپالى اۋرۋعا كۇدىگى بار مالىنىڭ قانىن تەكسەرتۋ ءۇشىن 820 شاقىرىم جەردەگى شۇبارقۇدىققا اپارادى. سىناماعا الىنعان قان تەزىرەك تەكسەرۋدى تالاپ ەتەدى, مۇنداي جاعدايدا قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا جول اشىلماي ما؟» دەپ سۇراق قويدى اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى.
وعان «مال دارىگەرىنە ەشكىم نۇسقاۋ بەرمەيدى, ول ءوزىنىڭ جۇمىسىن جوسپارلايدى.
ەڭبەكاقى اتقارعان جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسىنا قاراپ تولەنەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەرينارلارعا اقىلى قىزمەت جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرگەندىكتەن, ولار جاساندى ۇرىقتاندىرۋ مەن جانۋارلارعا اقىلى تۇردە ەكپە سالۋىنا قۇقى بار. انىقتايتىن ماسەلە, ەل ۇكىمەتى مالدا كەزدەسەتىن قاۋىپتى اۋرۋلارعا ەكپە سالۋعا عانا قارجى بولەدى. ۇكىمەت اقىلى قىزمەت كورسەتۋگە رۇقسات بەرىپ وتىر, بىراق تۇرعىندار تاراپىنان تۇسىنىسپەۋشىلىك كوپ», دەپ جاۋاپ بەردى وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى يسا بازاروۆ.
باعۋسىز مال قاۋىپتى
بۇگىندە وبلىستا 171 مال قورىمى بولسا, ونىڭ 47-ءسى تيپتىك ۇلگىدە سالىنعان. ءالى دە 46 مال قورىمىن سالۋ قاجەت. اۋرۋ تاراپ كەتپەۋى ءۇشىن ولگەن مالدار وسى جەرگە ارنايى كومىلەدى. وڭىردە 2022 جىلى – 5, 2023 جىلى 7 مال وباسىن سالۋ جوسپارى ورىندالماي جاتىر. سونىمەن قاتار باعۋسىز جۇرگەن مالدى ۋاقىتشا ۇستايتىن قورشاۋلار دا جەتىسپەيدى. وسى جاعىنان تەمىر جانە شالقار اۋداندارىنىڭ بارلىق ەلدى مەكەنىندە قورشاۋ سالىنعان. سونىمەن قاتار اۋىل تۇرعىندارى قوراداعى مالىن ەسەپكە قويۋعا ىقىلاستى ەمەس, بۇل كوپ جاعدايدا ءتورت ت ۇلىككە ەكپە جۇرگىزۋگە قيىندىق كەلتىرەدى. سول ءۇشىن دە باقىلاۋسىز جۇرگەن مالدىڭ سانىن, يەسىن, ەكپە العانىن انىقتاۋ ءۇشىن قورشاۋ سالۋ وتە ماڭىزدى. ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى كەڭەس قاناتباەۆ ۆەتەرينارلىق قىزمەت تالابى بويىنشا قازىرگى كەزدە ءار ەلدى مەكەندە ارناۋلى مال سوياتىن ورىن سالىنۋعا ءتيىس بولسا دا, بۇل تالاپ ساقتالا بەرمەيتىنىن ايتتى. وكىنىشكە قاراي, اۋىل تۇرعىندارى سويىلعان مالدىڭ ەتىن كولىكپەن تاسىمالداعاندا ۆەتەرينارلىق انىقتاماسىز جۇرەدى. العا, ايتەكە بي, ىرعىز اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەندەرىندە مال سويۋ الاڭى جوق. ويىل, تەمىر, بايعانين اۋداندارىندا مال سوياتىن ورىندار اۋدان ورتالىعىندا عانا بار. بىلتىر قوراسىندا مال دارىگەرىنىڭ انىقتاماسى جوق مال سويعان 154 اقتوبەلىككە ايىپپۇل سالىندى.
مۇعالجار اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ جانە ەلدى مەكەندەرىنىڭ سانى بويىنشا وبلىستا ءبىرىنشى ورىندا. وسى اۋداننىڭ ءماسليحات حاتشىسى روزا مۇسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءار اۋىلدىق وكرۋگتە 5-6 ەلدى مەكەن بار. بۇل ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالىن ءبىر عانا مال دارىگەرى قارايدى. اۋدان تۇرعىندارى مال سىرعالارى ساپاسىز بولعاندىقتان, تەز جوعالىپ قالاتىنىن ايتادى. بۇل بەيبەرەكەتسىز جۇرگەن سىرعاسىز سيىرلاردىڭ يەسىن تابۋدا قيىندىق كەلتىرەدى. باقىلاۋسىز جۇرگەن مال كوبىنەسە ءتۇن مەزگىلىندە تاسجولدار مەن تەمىر جولدارعا شىعىپ كەتىپ, جول اپاتىنا سەبەپ بولىپ جاتادى.
سىرعانىڭ سۋبسيديامەن بايلانىسى بار ما؟
ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قۇلاعىنا تاعاتىن ءبىر سىرعانىڭ قۇنى –150 تەڭگە. ەلىمىزدە سىرعالاردىڭ ساپاسىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جاۋاپ بەرەدى. سەبەبى مال سىرعاسىن ساتىپ الۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى وسى مينيسترلىك جۇرگىزەدى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى, «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق اقتوبە فيليالىنىڭ ديرەكتورى گۇلجانات ەرعازينا مال سىرعالارىنىڭ جوعالۋى سۋبسيديانى زاڭسىز الۋعا جول اشادى دەگەن كۇدىگىن جەتكىزدى.
«ويتكەنى تۇرعىن جوعالعان سىرعانىڭ ورنىنا تاعى سىرعا ساتىپ العاندا, مالىمەتتەر بازاسىنا باسقا سيىر رەتىندە تىركەلەدى. وسى جەردە مال يەسى قوراسىنداعى ءبىر مالىنىڭ ورنىنا ەكى باسقا سۋبسيديا الۋى مۇمكىن». ءبىر سىرعادا ءبىر سيىردىڭ ءنومىرى بار, جوعالعان سىرعادا باسقا ءنومىر. ءبىر باستىڭ ەكىنشى باسقا قاعاز جۇزىندە اينالۋىنا توقتام سالاتىن ەڭ ءتيىمدى ءادىس – بىرىزدەندىرۋ نەمەسە چيپ سالۋ. كەلەسى جىلدان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مالدى تاڭبالاۋ مەن سىرعالاۋ جۇمىستارىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرەدى. سىرعا ەمەس, چيپ سالىنسا, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ جەڭىلىرەك.
«رەسپۋبليكالىق ەپيزووتياعا قارسى وترياد» اقتوبە فيليالىنىڭ باسشىسى سامال ەرمەكباەۆانىڭ حابارلاۋىنشا, بيىلعى جەتى ايدا وڭىردە اسا قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ سەگىز وشاعى انىقتالدى: ءۇش وشاق –جۇقپالى رينوتراحەيت, ەكى وشاق –قۇتىرۋ, ەكى وشاق –پاستەرەللەز, ءبىر وشاق قاراسان ىندەتى. قازىرگى كەزدە جۇقپالى اۋرۋ شىقسا, شۇعىل اتتاناتىن جەدەل وترياد قۇرامىندا 18 مامان جۇمىس ىستەيدى. سارىپ – ءىرى قارا ىشىندە ەڭ كوپ تارالعان ىندەت.
«ماۋسىمنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ايتەكە بي اۋدانىندا 400 باس ءىرى قاراعا سارىپ ىندەتىنە قان الىنعاندا, 61 باس مالدان اۋرۋ بەلگىلەرى انىقتالدى. 61 ءىرى قارانىڭ 30 باسى تيەلىپ كەتتى دە, قالعانى 7 كۇن ىشىندە جويىلعان جوق. كوپ جاعدايدا بۇل ىندەت شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالىنان گورى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قوراسىنداعى مالدان كوپ شىعادى», دەيدى سامال ەرمەكباەۆا.
بايعانين, ايتەكە بي, ىرعىز اۋداندارىندا مال ەگۋ ناشار ءجۇرىپ جاتىر. سونداي-اق جىلدىڭ ەكى مەزگىلىندە تۋبەركۋلەز جانە سارىپ اۋرۋىنا قارسى ەكپە سالۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندە وسى كوكتەمدە ءىرى قارا مالىنان شىققان اسا قاۋىپتى جۇقپالى رينوتراحەيت ىندەتىنە قارسى كۇزدە جاپپاي ەكپە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.
شەگىرتكە شابۋىلى ازايدى, ەسەسىنە ۋكەكىرە باسىپ كەتتى
بيىلعى جاڭبىرلى جازدىڭ ارقاسىندا شەگىرتكەلەر جاپپاي شابۋىلعا كوشە قويمادى. اعىلشىن جانە يتاليالىق شەگىرتكەنىڭ وشاقتارى سانالاتىن ايتەكە بي, ىرعىز جانە شالقار اۋداندارىندا جاز باسىندا 319 990 گەكتار القاپقا حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قۇمدى القاپتاردىڭ ورتاسىنان قاناتتانىپ جان-جاققا ۇشاتىن شەگىرتكەلەر كۇن سالقىنداسا دامۋىن باياۋلاتادى. جاز ورتادان اۋىپ, شەگىرتكەدەن قاۋىپ ازايسا دا, ۋكەكىرە اتتى وتە قاۋىپتى زيانكەس وسىمدىك قاپتاپ بارادى. بۇگىندە وسى ۋلى وسىمدىك 5 072 گەكتار القاپتان انىقتالدى. سونىڭ ىشىندە مارتوك اۋدانىنىڭ كوك شالعىندى جەرىن ءبۇلدىرىپ جاتىر. ۋكەكىرەنى جەگەن مالدىڭ ءىشى كەۋىپ ءولىپ قالادى. بۇل بىرتىندەپ جانىندا وسكەن وسىمدىكتەردى جويىپ جىبەرەدى. ۋكەكىرە وسكەن اۋماق جيىرما جىلدان كەيىن قۇنارىن جوعالتىپ, قۋ تاقىرعا اينالادى, جەر ۋلانادى. قازىر زيانكەس تارالعان القاپتارعا حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونداي-اق دالالىقتا شالعىن كوبەلەگى مەن جۋسان جەبىرى سياقتى زيانكەستەر قاپتاپ كەتتى. جۋسان كوبەلەگىنەن ورگەن قۇرتتار دالا وسىمدىكتەرىنىڭ تۇبىندە ءورىپ ءجۇر. قۇرتى بار ءشوپتى ۇزۋگە جيىركەنگەن جىلقى, سيىر, قوي ءشوپ ىزدەپ, 30-40 شاقىرىمعا كەتىپ قالادى. بىراق جۋسان جەبىر قۇرتى اۋىل شارۋاشىلىعى زيانكەستەرىنىڭ ساناتىنا جاتپايدى. ال شالعىن كوبەلەگى جۇمىرتقاسىن جويۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 53 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.
قازىرگى كەزدە ۆەتەريناريا مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋ سالاسىنداعى مەكەمەلەر ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇمىسىن قايتالايدى. وسى جاعىن زاڭدىلىق جاعىنان رەتتەۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. قاجەتسىز شتاتتىق كەستەلەردى قىسقارتىپ, ونىڭ ورنىنا اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى مال دارىگەرى سانىن كوبەيتىپ, قىزمەتتىك كولىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. دەپۋتاتتار وسى جاعىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. ءماسليحات كوميسسياسىنىڭ توراعاسى سۇلۋپان شىنتاسوۆا ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق كارانتيندىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە قاتىستى جيىنداعى بارلىق ۇسىنىس نازارعا الىناتىنىن جەتكىزدى.
اقتوبە وبلىسى