جالعان ديپلوممەن جان باققاندار

جەتىسۋ وبلىسى جاڭادان قۇرىل­عان­دىق­تان, ءالى دە الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. جالپى, ەكى ايماقتى قوسقاندا 120-دان استام مۇعالىم وسى ۋاقىتقا دەيىن جالعان ديپلوممەن قىزمەت اتقارىپ كەلگەن. سونىڭ ىشىندە 53-ءى – جەتىسۋلىقتار. تۇيتكىلدى تارقاتار بولساق, سارقان اۋدا­­نىندا – 43 مامان, كوكسۋ اۋدانىندا – 2 مامان, تەكەلى قالاسىندا – 4 مامان, ەسكەلدى اۋدانىندا 4 مامان قۇندى قۇجات­تى قولدان جاساعان. ءتىپتى ءبىلىم شا­ڭى­راقتارىندا جۇمىس ىستەپ جۇر­گەن­دەرىنە ءبىراز ۋاقىت بولعان ەكەن.

وبلىستىق پروكۋراتۋرا ورگاندارى قوس ايماقتاعى قالا, اۋداندارداعى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە قىزمەت اتقارۋ مەن ساپالى ءبىلىم ۇسىنۋلارىنا قاتىستى تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە, سارقان, قاراساي, كوكسۋ, ەسكەلدى اۋدان­دا­رى مەن تەكەلى قالاسىنىڭ ورتا مەك­تەپ­تەرىندە 122 مۇعالىم جوعارى وقۋ ورىن­­دارىنىڭ جالعان ديپلومىن پايدا­لانۋ ارقىلى جۇمىس اتقارعاندارىن انىق­تاعان. ەڭ قيىنى, جالعان قۇجات­تار اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەدا­گوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اتىن پايدالانۋ ارقىلى جاسالعان ەكەن. قازاقتىڭ اسىل تۇلعاسىنىڭ ەسىمىن ارقالاعان اياۋلى قاراشاڭىراقتىڭ وسىنداي ۇياتقا قالعانى ەلىمىزدە ءبىلىم سالاسىندا ءبىراز بىلىقتىڭ بۇعىپ جاتقانىن ايعاقتايتىنداي.

«كورiنەۋ جالعان قۇجاتتى پايدالانۋ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 385-بابى 3-بولىگىمەن سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە. قا­زىر­گ­ى ۋاقىتتا, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگانىمەن 41 مامانعا قاتىستى قىلمىستىق ىستەر كىنالارىن مويىنداۋلارىنا بايلانىستى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭىنا وراي اقتالمايتىن نەگىزدەر بو­يىنشا وندىرىستەن توقتاتىلدى جانە ولار قىزمەتتەن بوساتىلدى. 81 مامانعا قا­تىستى قىلمىستىق ىستەر تەرگەلۋ ۇس­تىندە», دەيدى وبلىس پروكۋرورىنىڭ اعا كومەكشىسى قانات نۇحاەۆ.

ايماقتا اشكەرە بولعان بۇل جاعىمسىز جايتتا ناقتى قاي ءپاننىڭ مۇعالىمدەرى جالعان ديپلوممەن ساباق بەرگەنىن جا­ۋاپتىلار جاريالامادى. بۇل ىشكى قۇپيا بولىپ قالماق.

ءيا, ۇستاز دەگەن ۇلى ەسىمگە كۇيە جاعىپ, زاڭدى بەلشەسىنەن باسقان مۇعالىم­دەر­دى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى جو­عارى وقۋ ورىندارىنان سۇراۋ سالۋ مو­نيتورينگىسى ناتيجەسىندە انىقتاعان. وسىلايشا, بىرەگەي ءبىلىم وردالارىنىڭ جالعان قۇجاتتارىن باس پايداسىنا جاراتىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە جالاقى الىپ وتىرعاندارعا تۇساۋ سالىنىپتى.

«ماۋسىم ايىندا ءبىلىم باسقار­ما­سىنىڭ باستاماسىمەن وبلىستىق پروكۋ­را­تۋراعا بارلىق مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ پەداگوگ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارناۋلى ورتا جانە جوعارى ءبىلىم تۋرالى ديپلومدارىنىڭ تۇپنۇسقالىعىنىڭ سايكەستىگىن تەكسەرۋ بويىنشا ءتىزىم مەن حات جولدانعان. تەكسەرىس بارىسىندا كوپتەگەن زاڭ بۇزۋ­شى­لىق انىقتالدى. ۇستاز ءبىلىم بەرۋشى عانا ەمەس, ول – ادامدىقتىڭ, مادەنيەتتىلىكتىڭ, ادال­دىقتىڭ ۇلگىسى, بولاشاق الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. سون­دىقتان جالعان ماماندار ۇلتقا دۇرىس ءتالىم بەرە المايدى. ءوز-ءوزىمىزدى ال­داۋ­دىڭ قاجەتى جوق», دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ, كادرمەن جۇمىس, قۇجاتتامامەن قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى گۇلجان ەلۋباەۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اۋدان, قالا پروكۋراتۋرالارى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزۋدە. بۇل باعىت­تاعى جۇمىستار وسى جىلدىڭ 1 قىر­كۇيەگىنە دەيىن ەكى وبلىسقا تيەسىلى بارلىق وڭىردە جالعاساتىن بولادى.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالى­مەتىنشە, ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق كودەك­سiنىڭ 385-بابىنا سايكەس جالعان قۇجاتتاردى جاساعاندارعا 2 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالىنادى نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇ­مىستارىنا نەمەسە 600 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلادى. سونىمەن قاتار 2 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعى شەكتەلىپ, نە سول مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى دا مۇمكىن. ال جالعان قۇجاتتى پايدالانعاندارعا 160 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالىنادى نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا نەمەسە 160 ساعاتقا دەيiنگi مەرزiمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلادى.

جالپى, ءبىلىم سالاسىندا ءبىز بىلەتىن ءھام بىلمەيتىن داۋ-داماي قانشاما؟! سونىڭ ءبىرى – وسى جالعان ديپلومنىڭ جايى. مينيسترلىك بۇل باسبۇزارلىقپەن الىسىپ كەلە جاتقانىنا كوپ بولا قويعان جوق, ءتىپتى اتاعى دارداي ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دە قىزمەتىن شەكتەدى, جىلدار بويى جي­نال­عان شەتىن ماسەلە وڭايلىقپەن ورنىنا كەلمەسى انىق. امال قايسى, وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تالداۋ جۇرگىزگەندە وقۋعا 100 ادام ءتۇسىپ, 800 ادام ءبىتىرىپ شىعاتىنىن ايتقان بولاتىن. ياعني 700-دەي ادام جالعان قۇجاتپەن ءجۇر دەگەن ءسوز. وسى ماسەلەنى بىرجاقتى ەتۋ ءۇشىن, مينيستر قازاقستاندىق جوو تۇلەكتەرىنە ديپلوم قاعاز تۇرىندە ەمەس, ەلەكتروندى تۇردە بەرىلەتىنىن دە جەتكىزگەن. بىراق جالعان ديپلوم ماسەلەسى ءالى دە ابىگەرگە سالۋدا.

بىلتىر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى جالعان ديپلومدار ساتىلاتىن جاسىرىن بازا بار ەكەنىن بايانداپ بەرگەن-ءدى.

«قازىر جالعان ديپلوم ساتىپ الۋ تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىدەگى جارنامالار ەشكىمدى تاڭعالدىرمايتىن بولعان. جال­عان ديپلومعا قولجەتىمدىلىك, باعا­سىنىڭ ارزان بولۋىمەن قاتار, ديپلوم ساتاتىندار جاساندى قۇجاتتى ەشكىم تۇپ­نۇسقادان اجىراتا المايدى دەپ سەن­دىرەدى», دەگەن مينيسترلىك.

وكىنىشكە قاراي, قىزىعۋشىلىق تانىت­قان ادامدى سەندىرۋدەگى باستى قۇرال – بار­لىق قۇجاتتىڭ رەسمي بلانكىلەردە با­سىلىپ, ناقتى تۇپنۇسقامەن سايكەس كەلە­تىندىگى. ءتىپتى ديپلومدارىن تەكسەرۋ كەزىندە تۇپنۇسقادان ەش ايىرماسى بولمايدى.

«ساتىپ العان ديپلوم جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا جارامسىز ەكەنىن ەسكەرسەك, كاسىبيلىك تۇرعىسىنا كەلگەن كەزدە ونداي ادامدار ءوز ءىسىنىڭ مامانى بولا المايدى. مىنە, ناتيجەسىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى انىقتايتىن جالعان ديپلومدار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى», دەيدى قانات نۇقاەۆ.

ەستەرىڭىزدە بولار, ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە «جال­عان ديپلوم – جەمقورلىققا جول اشا­دى» اتتى ءماجىلىس ءوتىپ, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بىلىكسىز مامانداردىڭ ديپلوم الۋ كەزىندەگى قيتۇرقى ارەكەتتەرى سىنعا الىنعان. موني­تورينگ كەزىندە جالعان ديپلوممەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ماماندار انىقتالىپ, ءار سالانىڭ جۇمىسىنا كەلتىرگەن زالال بەلگىلى بولعان ەدى. قۇنى 265 مىڭ تەڭگە تۇراتىن جالعان ديپلوم دايىنداۋ مەرزىمى بار-جوعى 1-2 كۇنگە عانا سوزىلادى ەكەن. دەمەك قالتاڭىز قالىڭ بولسا, كەز كەلگەن ماماندىقتى شىر اينالدىرىپ اكەتەسىز, ارينە, زاڭنان قورىقپاساڭىز. ولارعا قاتىستى مالىمەتتەر ىشكى ىستەر ورگاندارىنا بەرىلگەن.

اتاپ ايتقاندا, تالدىقورعانداعى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەر­سي­تەتىندە, الماتىداعى سپورت جانە ەڭبەك اكادەمياسىندا, ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, قى­زىل­وردا قالاسىنداعى «بولاشاق» ۋني­ۆەرسيتەتىندە, الماتى تەحنولوگيا جانە بيز­نەس ينستيتۋتىندا وقىدىق دەپ جال­عان ديپلوممەن جۇمىس ىستەگەن بەس ما­مان انىق­تالعان. ولاردى زاڭ تارتىپكە سالعان ەدى.

مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى كوبەيگەننەن بەرى وسى سالادا جالعان قۇجات جاسايتىندار ارتتى. اقشاعا قىزىققان حالىق نەبىر ارەكەتكە بارادى. شاما بار, ايماقتا قاتاڭ تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ءبىلىم سالاسىندا جالعان ديپلوممەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مۇعالىمدەر جۇمىستان بوساتىلىپ جاتىر. ايتسە دە بۇل ماسەلەنىڭ بەرگى بەتى عانا. وسى ورايدا ديپلومدى ساتقان وقۋ ورنىنا دا, ساتىپ العان ادامعا دا جازانى قاتاڭداتاتىن كەز جەتكەن سىڭايلى. بالكىم سوندا عانا ءبىلىم سالاسىنا ەنىپ كەتكەن, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق اۋىزدىقتالار. ايتپەسە, بالاسىن مۇعالىمگە سەنىپ تاپسىراتىن اتا-اناعا مۇنداي سىبايلاستىققا بارعاندار رۋحاني قاستاندىق جاساعانداي بولماي ما؟!

جەتىسۋ وبلىسى