كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ تۋرالى زاڭ جوباسى پارلامەنت قاراۋىنا ەنگىزىلەتىنى تۋرالى حاباردىڭ تاراعانىنا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق. ءىزىن الا جاستار اراسىندا اسا تانىمال توپتىڭ وڭىرلەردە جوسپارلاعان كونتسەرتىن وتكىزۋگە اكىمدىك تىيىم سالىپتى دەگەن حابار كوبەيدى.
بۇل مالىمدەمەلەر ءبىر ماسەلەنىڭ ەكى ۇشىن كورسەتىپ تۇرعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ءبىر جاعىنان, مامىر ايىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ تابىستى ارتتىرۋدىڭ جاڭا ءارى الەۋەتتى باعىتىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتىپ, وسى سالانى دامىتۋعا مەملەكەت ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. ال ەكىنشى جاعىنان ءبىر ايدان كەيىن كەيبىر اكىمدىكتەر وتاندىق شوۋ-بيزنەستە وزىندىك ورنى بار, مۋزىكادان تابىس تاۋىپ وتىرعان توپتىڭ كونتسەرتىن وتكىزۋدەن ناقتى سەبەپسىز باس تارتادى. تانىمال توپ دەپ وتىرعانىمىز – 2015 جىلى قۇرىلىپ, جەتى جىلدا جاس اۋديتوريانىڭ قازاق تىلىندەگى اندەرگە دەگەن سۇرانىسىن ارتتىرىپ, قازاق مۋزىكاسىنا تىڭ سەرپىن مەن سىلكىنىس الىپ كەلگەن Ninety one نەمەسە «91» توبى. بۇل توپقا قاتىستى كوزقاراستىڭ الۋان ءتۇرلى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. توپ جەتى جىل بويى العان باعىتىنان اينىماي, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە, وتاندىق مەديا يندۋستريانىڭ ىقپالىن كورشىلەس ەلدەرگە تاراتۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
كەيىنگى جىلدارى وتاندىق مەديا كونتەنت رەسەي ونىمدەرىن ىعىستىرا باستاعانىن جانە قىرعىز, وزبەك, تاتار, بۋريات حالىقتارىنىڭ اراسىندا تانىمال ەكەنىن زور ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ونى YouTube سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قازاقستاندىق جوبالار مەن ونىمدەردىڭ ميلليونداپ قارالىم جيناۋىنان بايقالادى. قازاق كونتەنتى تمد ايماعىندا وتە تانىمال, جوعارى سۇرانىسقا يە. تۇسىنگەنگە, قازاقستاننىڭ ايماقتاعى كرەاتيۆتى يندۋستريا حابىنا اينالۋعا مۇمكىندىك مول. بۇل مەملەكەتتىڭ قولداۋى ەمەس, «91» سەكىلدى دارىندى, شىعارماشىل جاستاردىڭ ەڭبەگى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ اسا ماڭىزدى. ۇكىمەتتە مىنبەردەن ايتىلىپ جۇرگەن كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا ەلىمىزدە بارلىق العىشارت بار. بىراق كەيىنگى وقيعالار ەلىمىزدە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قالىپتاسقان جاس شىعارماشىل ورتاعا جاسالعان قاستاندىق سەكىلدى كورىنەدى.
كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ماڭىزى تۋرالى ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن بىرنەشە مىسال كەلتىرە كەتەيىك. ەرالى توعجانوۆ سەناتتا سويلەگەن سوزىندە الەمدەگى كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ قارجى اينالىمى 2,3 ترلن دوللاردى قۇرايتىنىن, وسى سالادا 12 جىل بۇرىن ارنايى باعدارلاما قابىلداعان وڭتۇستىك كورەيا 2020 جىلى الەمدىك مەديا-ويىن ساۋىق نارىعىندا جەتىنشى ورىنعا شىققانىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ كرەاتيۆتى ەكسپورت كولەمى 12 ملرد دوللاردان اسقان.
پوپ مادەنيەتىمەن الەمدى جاۋلاعان ەلدەر جايلى جاقسى بىلەمىز. ماسەلەن, اقش, تۇركيا جانە ينديا ەلدەرىنىڭ كينو ونىمدەرى شارتاراپقا تارالعان. ەندەشە قازاق اۋىلىنا دەيىن جەتكەن كينونىڭ تابىسىن ەسەپتەي بەرىڭىز. كورەيا مەن جاپونيا كوميكس, مانگا, انيمە جانە K-pop ارقىلى ەكونوميكاسىن دامىتىپ وتىر. كرەاتيۆتى يندۋستريا ەكونوميكاعا تىكەلەي ۇلەس قوسۋىمەن قاتار, ەلدىڭ بەدەلىنە, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا جاناما اسەر ەتەدى. ينتەرنەتتىڭ دامۋىمەن اقپارات اعىنىندا ءتىل, شەكارا, مادەنيەت سەكىلدى ۇعىمدار جويىلىپ بارا جاتقان زاماندا قازاق تىلىندەگى كونتەنتتى باسەكەگە شىعارعان جاستاردى قولداۋدىڭ ورنىنا, اكىمدىك دەڭگەيىندە كەدەرگى بولعان بۇل ارەكەت تۇسىنىكسىز.
جالپى, اتى ايتىپ تۇرعانداي, شوۋ-بيزنەس – تابىس اكەلەتىن كاسىپتىڭ ءتۇرى, كرەاتيۆتى ەكونوميكانىڭ ايقىن ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. كونتسەرت وتكىزۋ, وتكىزبەۋ ماسەلەسى اكىمدىكتىڭ پارمەنىمەن شەشىلەتىنى ۇلكەن سۇراق تۋدىرادى. قازاقستان سەكىلدى زايىرلى مەملەكەتتىڭ ازاماتى كاسىپ جاساۋعا, كونتسەرتكە بارۋعا, قالاعان ءانىن نە ءانشىسىن تىڭداۋعا نەگە مەملەكەتتەن رۇقسات سۇراۋى كەرەك؟ زاڭ اياسىندا ءوز قىزمەتىن جۇرگىزۋگە, ۇسىنۋعا اركىمنىڭ قۇقىعى بار. بۇل جاعدايدا Ninety one توبىنىڭ جوسپارلانعان كونتسەرتىن ناقتى سەبەپسىز توقتاتىپ تاستاعان تۇركىستان, شىمكەنت, اقتوبە, اقتاۋ, اتىراۋ, ورال قالالارىنىڭ اكىمدىگى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلا ما؟
ەل ۇكىمەتى ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, دامىتۋعا بارىنشا تىرىسىپ جاتقان سالاعا جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەر نەگە قارسى؟ اكىمدىكتەردەن بۇل ماسەلەگە قاتىستى ماردىمدى جاۋاپ تا بولماي تۇر. تۇركىستاندا حالىق قارسى دەلىندى. بىراق كونتسەرتكە مىڭداعان ادام بيلەت الىپ كۇتتى. ءبىر كۇن قالعاندا اكىمدىك «كونتسەرت بولمايدى» دەگەن ۇكىم شىعارعان. اتالعان وزگە قالالارداعى كونتسەرتتەردىڭ بولماۋىن توپتىڭ ءوزى «وڭىرلەردەگى قوعامدىق-ساياسي تۇراقسىزدىققا بايلانىستى» دەپ مالىمدەدى. بۇل جەردەن اكىمدىكتەردىڭ حالىق اراسىندا شىعۋى مۇمكىن تيتتەي نارازىلىقتان نەمەسە قارسىلىق تۋدىراتىن كەز كەلگەن ارەكەتتەن قورقاتىنىن اڭعارتقانداي. رەسمي مالىمدەمەنىڭ بولماۋىنان وسىنداي قورىتىندى شىعادى. وسىلايشا, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى كەيبىر توپتىڭ جەتەگىندە كەتكەنگە ۇقسايدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ I وتىرىسىندا «وكىنىشكە قاراي, بىزدە كوشە بۇزاقىلارى, جاۋاپكەرشىلىكتەن جۇرداي بلوگەرلەر جانە ماسىلدىق پيعىلمەن ايقاي شىعاراتىن ادامدار بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرىنا اينالدى. دەپۋتاتتار مەن اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى سولارعا عانا باسا ءمان بەرەتىن بولدى. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر سولاردىڭ عانا تالابىن ورىنداۋعا جۇگىرەدى» دەگەن ءسوزى ءىس جۇزىندە وسىلاي كورىنىس تاۋىپ وتىر.
حالىق اراسىنداعى قارسىلىققا كەلسەك, مۋزىكالىق توپتىڭ كونتسەرتىن وتكىزبەي تاستاۋعا قاۋقارلى اكىمدىكتەر بۇل ءىس-شاراعا ناقتى كىمدەر, قانشا ادام قارسى جانە قارسىلىق تانىتۋىنا نەندەي سەبەپ بارىن انىقتادى ما؟ توپتىڭ زاڭعا قايشى ارەكەت جاساعان كەزى بولدى ما؟ بۇل ماسەلەنى زەرتتەپ, تۇبىنە جەتۋدىڭ ورنىنا, جىلى جابا سالۋ تيىمدىرەك سەكىلدى. بىراق بۇل شەشىم ءار كونتسەرتىندە ناعىز شوۋ كورسەتۋ ءۇشىن ايلاپ دايىندالاتىن, جاندى داۋىستا ءان شىرقاپ, ساحنا مادەنيەتىنە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن توپقا قاتىستى ادىلەتسىزدىك ەمەس پە دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.
جاۋىر بولعان شاشىن بوياۋ, سىرعا تاعۋ سەكىلدى ساحنالىق وبرازعا تاعىلعان ايىپقا نە دەيسىز؟ ءبىر قوعامدا ءتۇرلى پىكىر بولادى. ونى قابىلداۋ, تالقىلاۋ, وزگەلەردىڭ سوزىنە قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ ورنىنا, بىرەۋدىڭ ويىن جوققا شىعارىپ, بەلگىلى ءبىر ارەكەتتى جاساۋىنا تىيىم سالۋ بارلىق ستاندارت بويىنشا دامىعان ورتانىڭ بەلگىسى ەمەس. سوندا ءبىزدىڭ قوعام 2015 جىلدان بەرى وزگەرمەگەنى مە؟ توپتىڭ سۇحباتتارىن تىڭداپ, قانداي اڭگىمە ايتىپ جۇرگەنىن, نەنى ناسيحاتتايتىنىن, جاستارعا قانداي ۇلگى بەرىپ جاتقانىن شىن باقىلاپ, زەرتتەگەن ادام بار ما؟ ماسەلە, سول ءتۇرلى-ءتۇستى شاش پەن سىرعاعا بولا, قازاق ءتىلىن جاستار اراسىندا, مەديا كەڭىستىكتە دامىتىپ, قاتارلاستارىنا ەڭبەكقورلىعى مەن قايسارلىعىمەن ۇلگى بولىپ جۇرگەن دارىندى ارتىستەردى سوگە بەرەتىنىمىز نە؟
قازاق جاستارى وتاندىق مەديا ونىمدەرگە قاتىستى ساپاسىز, قىزىقتىراتىن شوۋ ەلەمەنتتەرى جوق, كورەي توپتارىمەن باسەكەگە تۇسە المايدى دەگەن سىن ايتادى. قازاق مۋزىكاسىن, كينوسىن كورگىسى كەلمەيدى. قازىر K-pop, ياعني كورەيا مۋزىكا يندۋسترياسىن بىلمەيتىن مەكتەپ جاسىنداعى ۇل-قىزداردى تابۋ قيىن. جاستاردىڭ ترەندكە ەلىكتەگىش كەلەتىنى تابيعي نارسە. ينتەرنەت دامىعان زاماندا كورمە, تىڭداما دەپ تىيىم سالا المايسىڭ. 2000 جىلدارى جاستار باتىس كينوسى مەن انشىلەرىنە ەلىكتەپ وسسە, 20 جىلدان كەيىن ساحناعا شىعىستىڭ كرەاتيۆتى يندۋسترياسى شىقتى. تاعى دا شەتەلدىك ءونىم سۇرانىستا. ودان بولەك تمد ەلدەرىنىڭ ايماعىنا رەسەي ەستراداسىنىڭ ىقپالى قاشاندا جوعارى بولاتىن. مۇنى قازاقتىڭ شىعارماشىل جاستارى سوڭعى جىلدارى وزگەرتتى. جاستارعا شوۋدى وتاندىق ارتىستەر ۇسىنباسا, وزگە شەتەلدىڭ توپتارىن ىزدەپ تىڭدايدى.
كوزقاراستار قاقتىعىسى كۇندە كورىنىس تاۋىپ جاتقان بۇگىنگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە بۇكىل قوعامدى ءبىر پىكىرگە باعىندىرۋ بوس اۋرەشىلىك. اركىمنىڭ ءوز تالعامى, تاڭداۋى, پىكىرى بار. ونى تىڭداپ, تالقىلاپ, قۇرمەتتەۋدى ۇيرەنۋ كەرەك. كەز كەلگەن ادام تاربيەنى, ەڭ الدىمەن وتباسىندا الادى. ەڭ جاقىن ادامداردىڭ ىقپالىن جوققا شىعارا المايمىز. سوندىقتان بالا تاربيەسىنە جاۋاپتىنى تۇزدەن, ارتىستەردەن ىزدەۋدىڭ ورنىنا, سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرىنە توتەپ بەرە الاتىن, وتباسىنىڭ قۇندىلىقتارىنا بەرىك, وزىنە سەنىمدى, ادال ازاماتتى تاربيەلەۋ – اتا-انانىڭ ەڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى ەكەنىن العا تارتۋىمىز كەرەك.
سايىپ كەلگەندە, كرەاتيۆتى يندۋستريانى فورۋم وتكىزىپ, اتتاس باسقارما اشىپ دامىتا المايتىنىمىز انىق. ءبىر سالا العا شىعىپ وزا باستاسا, قالعانى دا تارتىلا باستايدى. اۋىر ءسوز بەن ءتۇرلى بوپساعا تويسا دا, ارمانىنان اداسپاعان, ونى جەتى جىل بويى دالەلدەپ كەلە جاتقان, ىسىنە ادال, بىلىكتى جاستاردى قوعامدىق پىكىردىڭ قۇربانى ەتىپ, اياقتان شالىپ, مەملەكەتتىڭ كرەاتيۆتى يندۋسترييانى دامىتۋ تۋرالى شەشىمىنە قارسى ارەكەت ەتىپ جۇرگەن اكىمدەر شەشىمىن قايتا قاراسا دەيمىز.
مەرۋەرت بۇركىتباي