قالا دامۋىنىڭ قارقىندى قادامدارى

ء«ى جارتىجىلدىقتا قۇرىلىسقا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى ارتىپ, 237 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ينۆەستيتسيا كولەمى بىلتىر 1,2 ترلن بولسا, قازىرگى ۋاقىتتا 465 ملرد-قا جەتتى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە دە وڭ كورسەتكىشتەر تىركەلدى. پاندەميا سالدارىنان شوب قيىندىقتاردى باستان كەشتى. قازىرگى ۋاقىتتا جاعداي رەتتەلىپ, تىركەلگەن شوب وكىلدەرىنىڭ سانى ارتتى», دەدى اكىم.

سونىمەن قاتار ول 2035 جىلعا قاراي نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىندارى 2 ەسەگە ۇلعاياتىنىن جەتكىزدى.

«ەلوردا كوشىرىلگەننەن كەيىنگى ەڭ ءبىرىنشى بەكىتىلگەن باس جوسپارعا سايكەس, 2030 جىلعا قاراي قالانىڭ حالىق سانى 800 مىڭ ادام بولادى دەپ جوسپارلانعان. ودان كەيىن 2010 جىلى باس جوسپار قايتادان تۇزەتىلىپ, 2030 جىلعا قاراي بولجام بو­يىنشا 1,2 ملن ادامعا جەتۋگە ءتيىس ەدى. الايدا قازىردىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىشكە جەتتىك. بۇگىندە باس جوسپار تۇزەتىلدى. بولجامعا سايكەس, ەگەر ءدال قازىرگى ءوسىم ديناميكاسى ساقتالاتىن بولسا, وندا 2035 جىلعا قاراي حالىق سانى ەكى ەسەگە ارتادى», دەدى ەلوردا اكىمى.

ا.كولگىنوۆ نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ باس جوسپارى حالىقتىڭ ءوسۋ ديناميكاسىن ەسكەرە وتىرىپ, تاعى ءبىر مارتە تۇزەتىلەتىنىن, الداعى بولاتىن جاعدايلارعا قازىردىڭ وزىندە دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانىن, باس جوسپاردىڭ قۇرىلىمىنا ەگجەي-تەگجەي جوس­پارلاۋ جوباسى قوسىلىپ, الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم قاراس­تى­رىلعانىن اتاپ ءوتتى.

«مىسالى, مىڭجىلدىق اللەياسىنداعى الەۋمەتتىك نىساندار بىردەن باس جوس­پارعا ەنگىزىلەدى. پوليتسەنترلىك جۇيە قاعيدالارىنا سايكەس مىندەتتى تۇردە جەكە الەۋمەتتىك نىساندار – مەكتەپتەر, با­لاباقشالار, مەديتسينالىق ورتالىقتار, سپورت نىساندارى, سونداي-اق قوعامدىق كەڭىستىكتەر, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم بولۋى كەرەك. نۇرلى جول باعىتىندا الەۋمەتتىك نىساندار سالىنىپ جاتىر. حان شاتىر اۋدانىندا 15 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان, ونىڭ 6-ى سالىندى. سونداي-اق 8 بالاباقشا قاجەت. قالا بويىنشا 148 مەكتەپ جۇمىس ىستەپ تۇر, نەگىزىنەن ولار وڭ جاعالاۋدا شوعىرلانعان: الماتى, سارىارقا جانە بايقوڭىر اۋداندارىندا. ەسىل اۋدانىنىڭ كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, مۇندا كوپ مەكتەپ سالۋ قاجەت. بولجام جانە ەسەپتەۋلەرىمىز بويىنشا جاڭا باس جوس­پار جوباسىندا تاعى 162 مەكتەپ سالۋ جوسپارلانعان. قالادا 429 بالاباقشا بار, ءالى 150-دەن اسا بالاباقشا قاجەت. ولار دا باس جوسپاردا قاراستىرىلىپ وتىر. 211 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى – ەمحانالار, اۋرۋحانالار, ستاتسيونارلار قاراستىرىلعان, تاعى شامامەن 80 قاجەت. ياعني قادامدىق قولجەتىمدىلىك قاعيداتى بويىنشا الەۋمەتتىك وبەكتىلەردىڭ دۇرىس ورنالاسۋى وتە ماڭىزدى. بۇل ءورت ءسوندىرۋ دەپولارىنا دا قاتىستى. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانى – 11, بىزگە تاعى 21 دەپو سالۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى قالا باسشىسى.

ەلوردادا قالعان ەكى اۋدان – بايقوڭىر مەن ەسىل اۋدانىندا گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. مىسالى, بۇل يلين­كا (ۇركەر), ءوندىرىس, پريگورودنىي, تەلمان ەلدى مەكەندەرى, سول سياقتى Family Village, Garden Village شاعىن اۋداندارى جانە ت.ب. شۇبار شاعىن اۋدانىندا جوبالاۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى ەلوردا اكىمى.

«ەسىل جانە بايقوڭىر اۋدانىندا گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىنا كىرىسىپ, كەلەسى جىلى ورامىشىلىك جەلىلەردىڭ قۇرىلىسىنا كىرىسەمىز. قالادا 2 اۋدان – سارىارقا جانە الماتى تولىعىمەن گازداندىرىلدى. ول ءۇشىن 680 كم-دەن استام گاز تاراتۋ جەلىسى سالىندى, ورامىشىلىك جەلىلەر تارتىلدى. 14 مىڭ ابونەنت گازعا قول جەتكىزدى, 6 مىڭنان اسا ابونەنت تەحنيكالىق شارتتار الدى, سونىمەن قاتار 3,6 مىڭنان اسا ءۇي گازعا قوسىلدى (25%-دان اسا). وسى قىستا جەكە سەكتوردا گازعا قوسىلعان ۇيلەردىڭ ارقاسىندا اۋا الدەقايدا تازا بولدى. بۇل ايتارلىقتاي بايقالادى. مىسالى بۇعان دالەل رەتىندە وڭتۇستىك-شىعىس اۋدانىن ايتۋعا بولادى. ەلوردانى گازداندىرۋ قالانىڭ ەكولوگياسىنا عانا ەمەس, قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. سونداي-اق قالا تۇرعىندارىنىڭ ءوز ءۇيىن گازعا قوسۋ ءۇشىن قۇجاتتار جيناۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قۇجاتتار ءتىزىمى ەكى ەسەگە قىسقارتىلدى. بۇرىن قۇجاتتاردى جيناۋعا 6 ايعا دەيىن ۋاقىت كەتەتىن. بۇل شارا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەتىن بيۋروكراتياسىزداندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعى اياسىندا قابىلداندى», دەدى ا.كولگىنوۆ.

سونداي-اق قالا باسشىسى جاڭبىر جاۋعان سايىن تۇرعىنداردى مازالاپ جۇرگەن كوشەلەردى سۋ باسۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى.

«نۇر-سۇلتاندا 146 پروبلەمالى ۋچاسكەدە سۋ باسۋ ماسەلەسى شەشىلدى. ونىڭ ىشىندە قالانىڭ ەڭ پروبلەمالى داڭعىلدارىنىڭ ءبىرى – ب.مومىش ۇلى داڭعىلى. 130 كم-دەن استام نوسەر كارىزى مەن ارىق-ناۋا جۇيەسى سالىندى, 1 مىڭعا جۋىق باقىلاۋ جانە جاڭبىر قابىلداعىش قۇدىق, سونداي-اق 20 كم كوللەكتور تازارتىلدى, 6,5 مىڭ قۇبىر بۋلاندىرىلىپ, 350 تونناعا جۋىق تۇنبا قالدىق شىعارىلدى. ەلوردادا نوسەر كارىزى مەن ونىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جۇمىستار تۇراقتى نەگىزدە ءجۇرىپ جاتىر. قالانىڭ ەڭ پروبلەمالى داڭعىلدارىنىڭ ءبىرى ب.مومىش ۇلى داڭعىلى بولدى. تولاسسىز جاۋىن جا­ۋىپ, كولىكتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى سۋ استىندا قالعانى, ەندى ءبىرىنىڭ ۇرلەمەلى قايىقتارمەن ءجۇزىپ جۇرگەنى ەستەرىڭىزدە بولار. بۇل داڭعىلدا ءبىز نوسەر كارىزىنىڭ ماگيسترالدى كوللەكتورىن سالدىق. نوسەر كارىزىنىڭ ۇزىندىعى 500 مەتردى قۇرايدى – داۋىلپاز كوشەسىنەن باستالىپ, ەلىم-اي كوشەسىنە دەيىن (ب.مومىش ۇلى داڭعىلىنان وتەدى) جالعاسادى. جاڭا قۇرىلىس قولدانىستاعى نوسەر كارىزى جەلىلەرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن 1,5 ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇدان باسقا, جاستار شاعىن اۋدانىندا (تاشەنوۆ پەن اممان كوشەلەرىنىڭ قيىلىسى) جەتكىزۋشى كوللەكتورلاردى قايتا جاڭعىرتۋ ارقىلى تازارتۋ قۇرىلىسى سالىندى. جاڭا قۇرىلىستاردىڭ قۋاتتىلىعى – تاۋلىگىنە 42 مىڭ تەكشە مەتردەن استام. اتالعان تازارتۋ عيماراتى تاشەنوۆ, باراەۆ, ءۋاليحانوۆ, پۋشكين, يمانباەۆ كوشەلەرىنىڭ, رەسپۋبليكا, تاۋەلسىزدىك داڭعىلدارىنىڭ جوعارعى بولىگىندە سۋ باسۋ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل قۇرىلىستىڭ ەرەكشەلىگى – ەسىل وزەنىنە قۇيار الدىندا جاڭبىر مەن ەرىگەن قار سۋىن تازارتىپ الادى. سونداي-اق تەلمان ەلدى مەكەنىندە تازارتۋ قوندىرعىسى مەن ماگيسترالدى كوللەكتور, پريگورودنىي ەلدى مەكەنىندە جانە الاش تاسجولى بويىنداعى لوگيستيكالىق ورتالىق اۋدانىندا تازارتۋ قوندىرعىسى سالىندى, وسىعان دەيىن مىڭجىلدىق اللەياسى اۋدانىنداعى 2 ۋچاسكەدە نوسەر كارىزىنىڭ پروبلەماسى شەشىلدى. الماتى اۋدانىندا (ش.قالداياقوۆ كوشەسى), جاڭا ۆوكزال, ۇلى دالا داڭعىلى جانە ت.ب. نوسەر كارىزىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. نوسەر كارىزى مەن تازارتۋ قۇرىلىسىن سالۋ جانە قۋاتىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىستاردى قالا اكىمدىگى جۇيەلى دەڭگەيدە جۇرگىزۋدە», دەدى ول.

ەلوردادا كەشەندى كولىك سحەماسىنىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. بۇل حالىقتىڭ جىل سايىنعى ءوسۋىن جانە جولدارداعى ترافيكتىڭ ۇلعايۋىن ەسكەرە وتىرىپ, قالا­لىق كولىكتىڭ 10 جانە ودان دا كوپ جىلعا ارنالعان بىرىڭعاي تەحنيكالىق پا­يىمىن ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

«جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر مەن ۋربانيزاتسيانى ەسكەرە وتىرىپ, جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ قالانىڭ باس جوسپارىندا جەكە جوسپارمەن ايقىندالدى. كەشەندى كولىك سحەماسى (ككس) جاڭا اۆتوموبيل كوپىرلەرىنىڭ, كولىك ايرىقتارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋدى, كوشەلەردى كەڭەيتۋدى, جولداردى تەسۋ, قوعامدىق كولىكتى جاڭعىرتۋدى كوزدەيدى. مىسالى, ۇلى دالا داڭعىلىندا ەكى اۆتوكولىك كوپىرىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز, ونى بيىل اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول ماڭگىلىك ەل داڭعىلىنىڭ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ر.قوشقارباەۆ, ج.ناجىمەدەنوۆ كو­شە­لەرىنىڭ, Nova city اۋدانىنىڭ, «مىڭجىلدىق» اللەياسىنىڭ جۇكتەمەسىن ءىشىنارا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, جاڭا «نۇرلى جول» ۆوكزالىنىڭ, تەلمان جانە پرومىشلەننىي ەلدى مەكەندەرىنىڭ, مەترو گيپەرماركەتى اۋدانىنىڭ, جۇماباەۆ داڭعىلى, جۇرگەنوۆ كوشەسى جانە ت.ب. اۋماققا وڭاي جەتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق ەسىل وزەنى ارقىلى تاۋەلسىزدىك داڭعىلىنداعى كوپىردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز, ونىڭ قۇرىلىسى 2023 جىلى اياقتالادى. وسى ايدا كۇردەلى جوندەۋدەن كەيىن الاش تاسجولى بويىندا كوپىر اشىلدى», دەدى ا.كولگىنوۆ.

سونىمەن قاتار ول قالادا قۇرىلىسى ۇزاققا سوزىلعان نىسانداردىڭ جۇمىسىن اياقتاۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس ءجۇرىپ جاتقانىن, سونىڭ نەگىزىندە 16 مىڭ ۇلەسكەر وتباسىنىڭ 13 مىڭىنىڭ ماسەلەسى شەشىلگەنىن اتاپ ءوتتى.

«ۇلەسكەرلەردىڭ ماسەلەسى دە شەشىلۋدە. بۇل ماسەلە دە – مەملەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋىندا. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلىسقا قاراجات ءبولىندى. بۇگىنگى تاڭدا 16 مىڭ ۇلەسكەردىڭ 13 مىڭىنىڭ پروبلەماسىن شەشتىك, جالپى العاندا, ءبىز بۇل ماسەلەنى كونتسەپتۋالدى تۇردە شەشتىك دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل مەملەكەتتىك قارجى جانە قايتارىمدى, ءبىز ونى مەملەكەتكە قايتارۋىمىز كەرەك. قايتارۋ كەستەسى بار. بۇل جەردە ينۆەستورلاردى دا تارتامىز. مىسالى, «سادوۆىي كۆارتال», «انيسا» تك – ماسەلەنى تەك جەكە ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن شەشەمىز», دەپ تۇيىندەدى اكىم.

جيىن بارىسىندا ا.كولگىنوۆ نۇر-سۇلتاندا 2022 جىلى تاعى 20 مىڭنان اسا وقۋشى ورنى اشىلاتىنىن, تاعى 11 مەكتەپ سالىناتىنىن ءمالىم ەتتى.

«سول سياقتى 3 جىل ىشىندە ەلوردادا 34 مەكتەپ سالىندى. وقۋ ورىندارىنىڭ قۇرىلىسى قالانىڭ بارلىق اۋدانىندا ءجۇرىپ جاتىر. حالىقتىڭ جىل سايىنعى ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, الەۋمەتتىك نىساندارعا, ونىڭ ىشىندە وقۋ ورىندارىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. جوسپارلى تۇردە وقۋشىلاردى ءتيىستى وقۋ ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ورىندارعا ارتىلىپ جاتقان ارتىق جۇكتەمەنى الىپ تاستاۋ ءۇشىن جىل سايىن كەمىندە 10 مەكتەپ سالۋ قاجەت. ءۇش جىل ىشىندە 34 مەكتەپ سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. اتالعان وقۋ ورىندارى 70 مىڭ وقۋشى ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وقۋ ورىندارى قالانىڭ بارلىق اۋدانىندا سالىنىپ جاتىر. مىسالى سوڭعى 2 جىلدىڭ وزىندە حالىق تىعىز قونىستانعان ەسىل اۋدانىندا – 12 مەكتەپ, الماتى اۋدانىندا – 7, بايقوڭىر اۋدانىندا – 4, سارىارقا اۋدانىندا 2 مەكتەپ سالىندى. بيىل قالادا تاعى 11 مەكتەپ سالىنادى. اتالعان وقۋ ورىندارى قوسىمشا 20 مىڭنان اسا وقۋشى ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ەلوردا اكىمى ا.كولگىنوۆ.