الماتىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا “قازاقستان جانە قازىرگى زامانعى جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەر” اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. الماتى قالاسى اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي كونفەرەنتسيا اياسىندا “پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جانە بۇگىنگى قازاقستان” اتتى ءۇش تومدىق قۇجاتتار جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇجىمى دايىنداعان “پرەزيدەنت ن.ا.نازارباەۆ ي سوۆرەمەننىي كازاحستان” اتتى ورىس تىلىندەگى بۇل ەڭبەكتىڭ العاشقى تومىندا نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەر جانە سىرتقى ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى وي-تۇيىندەر مەن پىكىرلەر جاريالانعان.
“پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جانە بۇگىنگى قازاقستان” اتتى جاڭا جيناقتىڭ كەلەسى تومى تاۋەلسىز مەملەكەتتەگى دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالار ستراتەگياسىنا ارنالعان. وقىرماندار بۇل ەڭبەكتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋمەن قاتار, ۇلان-بايتاق ەلىمىزدە قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى ىقپالدى ءىس-شارالارىمەن, سالماقتى وي-تۇيىندەرىمەن تانىسا الادى. ال, جيناقتىڭ ءۇشىنشى تومىندا رەسپۋبليكانىڭ 1991-2009 جىلدار ارالىعىنداعى سىرتقى ساياسي باعىتى كەڭىنەن قامتىلعان. سوعان وراي, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى تۋرالى ماقالالارى مەن سۇحباتتارى بەرىلگەن. جاڭا جيناق جونىندە ءوز ويىن ورتاعا سالعان قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولات سۇلتانوۆ ەلىمىزدىڭ ءتاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى جانە مەملەكەتتىڭ قالىپتاسىپ, كەمەلدەنۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن اتاپ ايتتى.
“قازاقستان جانە قازىرگى زامانعى جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەر” اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار بۇگىنگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ەڭ باستى ءارى اۋقىمدى ماسەلە – مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق جانە داعدارىستان كەيىنگى دامۋ توڭىرەگىندە ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. جاھاندىق قاۋىپ-قاتەردەن ساقتانۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ باعىتىنداعى ىقپالدى ءىس-شارالاردىڭ ەڭ ءتيىمدىسى ءبىزدىڭ قوعامىمىزداعى ىنتىماقتاستىق پەن بىرلىك جانە كەلىسىم ەكەندىگى كوپشىلىككە جاقسى بەلگىلى. بۇل ورايدا كەزدەسۋگە قاتىسىپ, ءسوز العاندار ءۇش مەملەكەتتىڭ كەدەن وداعىنا جانە ونىڭ كەلەشەگىنە ۇلكەن سەنىم جۇكتەلىپ وتىرعاندىعىن دا اشىپ ايتتى. ءويتكەنى, ونىڭ باستى سەبەبى قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بايلانىس بۇل مەملەكەتتەردىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق تمد-نىڭ باسقا مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي يگى ىقپال ەتەتىندىگىندە جاتسا كەرەك.
جيىندا ءسوز العان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى اناتولي باشماكوۆ قازاقستاننىڭ الەمدىك داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالارىنىڭ ۇتىمدى ءارى ساۋاتتى جۇرگىزىلۋى ماسەلەسىنە كەڭىنەن توقتالدى.
– ەلىمىزدە ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن نىعايۋى قازاقستاننىڭ قازىرگى تاڭداعى جاھاندىق جاعدايلارعا ىقپالىنداعى ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 7,6 پايىزعا جەتۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. اشىعىن ايتسام, قازاقستان ەكونوميكاسى الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋ اياسىندا كەدەن وداعىنا, ال جاقىن ارادا بسۇ-عا ەنۋىنە وراي بىرقاتار كۇردەلىلىكتەرگە كەزدەسپەك. ولاردىڭ اراسىندا ىشكى رىنوكتاعى تاۋارلار مەن قىزمەتكە تۇتىنۋشىلار سۇرانىسىنىڭ تومەن دەڭگەيى, شيكىزاتتىق باعىتتىلىق جانە وزگە دە شەشىمى قيىنداۋ ماسەلەلەر بار. ال, ەندى بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدا ەلىمىزدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ۇلكەن سەنىم جۇكتەلۋدە. وسى باعدارلاماداعى “يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى مەن وندىرىستىك قۋاتتى ۇنەمدى ورنالاستىرۋ” ەڭ وزەكتى قۇرامداس بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا بۇل باعدارلامانىڭ دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرىلۋى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قارقىنىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتپەك,– دەدى اناتولي باشماكوۆ.
ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى مەن ورتالىق ازيا ايماعىنداعى دامۋ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى قازاقستاننىڭ ءرولى جونىندەگى جاقىن جانە الىس شەتەلدەردەگى ساياساتكەرلەر پىكىرى كوپشىلىك نازارىن اۋدارارلىقتاي. رەسەيلىك بەلگىلى ساياساتكەر يۋ.سولوزوبوۆتىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, “رەسەي شەكاراسى ورتالىق ازيا جاعىنان قورعالىپ تۇرسا, وندا رەسەي ءوز قاۋىپسىزدىگىنە سەنە الادى. وسى سەبەپتەن دە ۇزىندىعى 7,5 مىڭ كيلومەتردەن استام ورتاق شەكاراسى بار قازاقستان رەسەي ءۇشىن ماڭىزدى گەوستراتەگيالىق ارىپتەس”. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى, ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگى, ءتىپتى اۋماقتىق تۇتاستىعى كوبىنەسە رەسەي-قازاقستان قارىم-قاتىناس تاعدىرىنا تىعىز بايلانىستى”.
“قازاقستان جانە قازىرگى زامانعى جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەر اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا الەمدەگى كۇردەلى جاعدايلارعا قازاقستاننىڭ جانە وعان كورشىلەس ەلدەردىڭ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ءتيىمدى ءىس-شارالاردى ويلاستىرۋ قاجەتتىگى بۇل باعىتتاعى باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى ەكەندىگى ءسوزسىز. بۇل ورايدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى كامال بۇرحانوۆتىڭ وي-ءپىكىرىمەن كەلىسپەسكە بولمايدى. شىن مانىسىندە دە, ەۋرازيا كونتينەنتىندەگى قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىرتۇتاس ءجۇيەسىنىڭ بەرەرى مول ەكەندىگىنە ەشقانداي تالاس بولماۋى ءتيىس. وعان قوسا, مۇنىڭ ءوزى ساراپشىلار بولجامىنداعىداي ەتنوستىق سەپاراتيزمنىڭ ءوسۋ ىقتيمالدىعى قارساڭىندا وتە قاجەت جانە وعان تىكەلەي قاتىستى وزگە دە ماسەلەلەر از ەمەس.
– كوپشىلىككە جاقسى بەلگىلى, بۇرىن كەڭەس وكىمەتى زامانىندا قازاقستان ەت جانە ءسۇت ونىمدەرى شارۋاشىلىعى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان مەملەكەت بولاتىن. ال, بۇگىندە ەلىمىز اتالعان ونىمدەردىڭ 50 پايىزىن عانا وندىرەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2010 جىلى بۇل كورسەتكىشتى 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ تۋرالى مىندەت قويۋى دا تەگىننەن-تەگىن ەمەس. دەگەنمەن, 2020 جىلعا دەيىن تۇرعىنداردى ءوز وندىرىسىندەگى ازىق-ت ۇلىكپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونىمەن قوسا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءبىزدىڭ ۇلتتىق باستى مىندەتىمىز بولۋى ءتيىس,– دەيدى كامال بۇرحانوۆ. حالىق قالاۋلىسىنىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق كۇردەلى ءماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعان ەنەرگيا رەسۋرستارى كولەمى ءتوڭىرەگىندەگى قيىن ءتۇيىندى شەشۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-قۋاتتى جۇمساۋ قاجەت. قازاقستان ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى تەك ەنەرگەتيكالىق پروبلەما عانا ەمەس, سونداي-اق بۇل ەكونوميكاعا دا قاتىستى ەكەنى جاسىرىن ەمەس.
“تانىمال جانە بەيتانىس الماتى: بۇگىنى مەن كەلەشەگى” تاقىرىبى توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاعان الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك سەيدۋمانوۆ قارجى ورتالىعىنىڭ قازىرگى احۋالى تۋرالى ايتىپ بەردى. اسىرەسە, تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالۋدا. وتكەن جىلعى داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە قوسىمشا 40 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. سونىمەن, قازىرگى زامانعى جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەردى بارىنشا تەرەڭ تالداۋ, عىلىمي ساراپتامادان وتكىزۋ, ونىڭ الدىن الۋعا دايىندىق ءىس-شارالارىنىڭ بەرەرى مول. كوپشىلىككە ورتاق وي-ءتۇيىن وسىنداي.
باقىت بالعارينا, الماتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.