قازاق جىلقىسى جەرشىل كەلەدى. ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىنان جىراققا كەتكەن نەمەسە الىس جەرگە ساتىلعان, يا بولماسا سىيعا تارتىلعان تەكتى جانۋارلار بارعان مەكەندى جەرسىنبەي قايتا قاشىپ كەلگەن وقيعالار جەتەرلىك. ءتىپتى سوناۋ جاۋگەرشىلىك زاماندا جاۋدىڭ ايداۋىندا كەتكەن ءۇيىرىن قايىرا ايداپ, ەلىنە امان-ەسەن اكەلگەن تەكتى ايعىرلار جايلى دا اڭىز بار. وسى ورايدا ەرىكسىز الىسقا ايدالىپ بارعان جەرىنەن تۋعان ولكە, تۋما تابيعاتىن اڭساپ, ادامنىڭ تابانى تيمەگەن قيا-جارتاس, اعىسى قاتتى اساۋ وزەن, ۇشى-قيىرىنا كوز جەتپەيتىن قۇلا ءدۇزدى كەسىپ ءوتىپ, توپىراعىنا ورالعان جىلقىلار جايلى دەرەكتى – ەتنوگرافيالىق وقيعالاردى ۇسىنىپ وتىرمىز.
قان مايداننان قايتىپ كەلگەن قوزىكۇرەڭ
حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ 1984 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «سايگ ۇلىكتەر» اتتى حيكاياتتار توپتاماسى بار. وسى تۋىندىدا تورەقۇل اتتى كەيىپكەردىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن ءبىر شوكىم اڭگىمە بارىسىندا:
– ۇلى وتان سوعىسى باستالعان جىلدارى, – دەيدى توكەڭ. – ءبىز, ون شاقتى كىسى مايدانعا ات اپاراتىن بولدىق. ات-ايعىرى ارالاس مىڭداي سايگ ۇلىكتى قىزىل ۆاگوندارعا تيەپ الىپ, قازاق دالاسىن قاق جارا, باتىسقا قاراي تارتىپ بارامىز. سودان نە كەرەك, ورال قالاسىنان وتكەن سوڭ جىلقىنى ۆاگوننان ءتۇسىرىپ, ۇيىرلەپ دالامەن ايداۋعا تۋرا كەلدى. بەت الدىمىز – قالماق دالاسى. ەدىلدەن پاروم ارقىلى ءوتىپ, ستالينگراد مايدانىنا توتە جولمەن جەتۋ تۋرالى بۇيرىق بولىپتى.
وسىنداعى مايدانعا جىبەرىلگەن جىلقىلار ىشىندە «قىزىل بايراق» كولحوزىنان الىنعان, س ۇلىكتەي جيرەن ايعىر بولىپتى. جىلقىشىلار ونى مەڭسىز, قان جيرەن تۇسىنە قاراپ «قوزىكۇرەڭ» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. جارىقتىق سەگىز جاسار جىلقى ەكەن. ەدىل بويىنا جەتكەن سوڭ قوزىكۇرەڭ توتەنشە مىنەز تانىتا باستاپتى. جانۋار كەشكى سالقىندا ەپتەپ جايىلادى دا, كۇندىز باسىن جەرگە سالماي, ءوزىن ءوزى جاراتادى. وقتاۋداي جۇمىرلانعان قوزىكۇرەڭدى كورگەن ساياقباي دەيتىن جىلقىشى: «ەي, جىگىتتەر, مەن بىردەڭە بىلسەم, سەندەر وسى قوزىكۇرەڭنەن ايىرىلاسىڭدار» دەيدى ەكەن. مىناۋ تۋرا قاشاتىن جىلقىنىڭ سۇرقى. باسقالارى ساكەڭنىڭ سوزىنە ونشا ءمان بەرمەي, كۇلەدى دە قويادى. «قازاقستان قايدا, ءبىز قايدا, ءتىرى ادام بارا المايتىن جەرگە بۇل ءتىلسىز جانۋار قالاي قاشپاق».
ءسويتىپ, بىرنەشە كۇننەن كەيىن جىلقىلاردى ۇلكەن داريادان پاروم ارقىلى وتكىزۋ قاجەت بولادى. جانۋارلاردى ءۇيىر-ۇيىرىمەن جاعالاۋداعى اعاشتان جاسالعان شارباققا قاماپ, سودان ءارى پارومعا شىعارادى. وسى ادىسپەن العاشقى ەكى بولەك جىلقى وزەننىڭ ارعى جاعاسىنا شىعىپ تا ۇلگەردى. ءوز كەزەگىندە ءبىر توپ جىلقىمەن بىرگە قوزىكۇرەڭ دە پارومعا شىعادى. پاروم باياۋ ورنىنان قوزعالادى. بۇرىن مۇندايدى كورمەگەن دالانىڭ تاعى جانۋارلارى وسقىرىپ-پىسقىرىپ الەك. ءبىر زاماندا قوس قۇلاعىن قايشىلاپ, شيرىعىپ تۇرعان قوزىكۇرەڭ ادام بويىنان بيىك شارباقتان قارعىپ ءوتىپ, ءتۇپسىز تەرەڭ دارياعا قويىپ كەتەدى. جىلقىشىلار: «ويباي, كەتتى! – قوزىكۇرەڭ كەتتى», دەسىپ, شۋلاپ جاتىر. وعان ءمان بەرەتىن جىلقى قايدا, شوقتىعىنان سىرعىپ اققان سۋدى قاق جارا ءجۇزىپ, ارعى جاعاعا جەتكەن قوزىكۇرەڭ ءبىر-ەكى رەت ازىناي كىسىنەپ جىبەرىپ, قۇيرىعىن شانشىپ الىپ شىعىستى بەتكە الىپ تارتادى.
جىلقىلاردى قابىلداپ العان كاپيتان قاسىنداعى سولداتتىڭ مىلتىعىن ج ۇلىپ الىپ «مىنا ديزەرتيردىڭ سازايىن تارتقىزايىن», دەپ تىزەرلەپ وتىرا قالىپ, قاشىپ بارا جاتقان قوزىكۇرەڭدى ەكى رەت اتقان ەكەن. وعى دارىماپتى. ۇلى ساسكەنىڭ كەزى, جانۋار تۇيدەك-تۇيدەك شاڭ تاستاپ, شىعىسقا قاراي ماڭىپ بارادى. وزدەرى ەلدەن شىققالى بىرنەشە اي بولعان جىلقىشىلار مىنا سۋرەتتى كورىپ, كوزدەرىنە جاس الىپتى. قوش, قوزىكۇرەڭ!
سودان نە كەرەك, ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ايداپ بارعان جىلقىلارىن امان-ەسەن تاپسىرعان باقتاشىلار ساراتوۆ ماڭىنان پويىزعا وتىرىپ, ەلگە قايتادى. سوعىس ۋاقىتى, ىرعىلىپ-جىرعالىپ جارتى اي جول جۇرەدى.
* * *
اڭگىمەنى ءارى قاراي جازۋشى قابدەش اعامىز جازىپ كەتكەن سۇرلەۋدەن شىقپاي وقيعانى دالمە-ءدال وربىتسەك, وسى جىلى تورەقۇل جىلقىشى ۇزىنبۇلاقتىڭ باسىنداعى شۇرىققا بارىپ جايلاعان ەكەن.
– ءبىر كۇنى ءتۇن ىشىندە, ەل شىرت ۇيقىدا جاتقاندا, الدەقايدان ارقىراعان ساياق جىلقىنىڭ داۋىسى ەستىلدى. وياۋ جاتىپ تىڭ-تىڭداپ ارتىن كۇتتىم. سالدەن سوڭ, الگى جىلقى ءتىپتى تاياۋ ماڭنان كىسىنەگەندەي بولدى. ازىناي, اڭساي كىسىنەگەنىنە قاراعاندا, جاي ءبىر ءۇي اراسىنىڭ ءۇيىر ىزدەگەن كوپ تۇعىرىنىڭ ءبىرى ەمەس, الىستان سۋىت كەلە جاتقان مال ەكەنى بەلگىلى, – دەيدى تورەقۇل جىلقىشى.
سول ەكى ورتادا ساياق جىلقىنىڭ ءدۇبىرىن كورشى ۇيدەگى ساياقباي دا ەستىپ جاتسا كەرەك. – تورەقۇل, وياۋمىسىڭ؟ دالاعا شىعىپ تىڭداشى, مىنا كىسىنەپ كەلە جاتقان الگى قوزىكۇرەڭ ەمەس پە؟ ءاي, سونىڭ داۋىسى, – دەدى ءۇي سىرتىندا تۇرىپ. شەكپەنىن يىعىنا ىلە-سالىپ, دالاعا اتىپ شىققان ەكى جىلقىشى تىڭ تىڭداپ تاعى ءبىراز تۇرىپتى. ارقىراي كىسىنەگەن الگى جىلقى باتىس جاقتاعى قوڭىر بەلدەن بەرى اسىپ تۇسەدى دە, اۋىلدىڭ اياق جاعىندا جاتقان ساۋىن ۇيىرگە كەلىپ قوسىلعانداي بولادى.
– ءجۇر, بارايىق. مىناۋ داۋدە بولسا, قوزىكۇرەڭنىڭ ءوزى!, – دەيدى ساياقباي تىقىرشىپ. – مەن سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەي, سوڭىنان ىلەستىم, – دەيدى تورەقۇل. – ەكەۋىمىز وكپەمىزدى قولىمىزعا الىپ, تومەن جۇگىرىپ كەلەمىز. تۇندە جول ۇزاپ كەتەتىن ادەتى عوي, قارعا ادىم جەر جەتكىزسەشى. ءولدىم-تالدىم دەگەندە, سايدىڭ ىشىندە جاتقان جىلقىنىڭ شەتىنە دە ىلىندىك-اۋ, ايتەۋىر. اي سۇتتەي جارىق. الايدا شەتتەن كەلىپ قوسىلعان جاڭاعى جانۋار بىردەن كوزىمىزگە تۇسە قويمادى. ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتكەنشە سابىرىمىز قالماي ەكەۋىمىز كورىنگەن جىلقىنىڭ قاسىنا ءبىر بارامىز. سالدەن سوڭ ساياقباي مەنەن ءبولىنىپ كەتكەن-ءدى. ءبىر مەزگىلدە ونىڭ كۇڭىرەنە شىققان داۋىسى ەستىلدى. «جانۋارىم-اي, امان-ەسەن كەلگەن ەكەنسىڭ عوي! ايشىلىق جولدى التى اتتاپ, الاتاۋىڭا جەتكەن ەكەنسىڭ-اۋ! قاسيەتتى تۇلپارىم-اي! ەلسىز-سۋسىز شولدەردەن, اسۋ بەرمەس بەلدەردەن ءوتىپ, تۋعان جەرگە قالاي جەتتىڭ؟!»
قوزىكۇرەڭ جىلقىنىڭ ءبىر شەتىندە, جالداس تورى بيەنىڭ شوقتىعىنا يەگىن ارتقان كۇيى, ەكى ءبۇيىرىن سوعىپ, سەندەلىپ تۇرىپتى. ءبىز قاسىنا جىلقىشىلار جاقىنداعاندا وقىرانىپ جىبەرىپتى. قۇلاعىنىڭ ءتۇبى, ساۋىرى سابىندالىپ, ونە بويىن اق كوبىك باسىپ كەتكەن. قانشىرداي قاتىپ, وقتاۋداي جاراعان ايعىردىڭ اي استىندا كەرىلىپ تۇرعان سونداعى كەيپى كەرەمەت. ساياقباي قوزىكۇرەڭنىڭ موينىنان قۇشاقتادى, قۇلاعىنىڭ تۇبىندەگى اششى كوبىككە تۇمسىعىن تىعىپ, قۇشىرلانا يىسكەپ, شىداي الماي كوزىنىڭ جاسى كول بولىپ ەڭىرەگەن ەكەن.
– جانۋارىم-اي, ساۋدىراعان قۋ سۇيەگىڭ عانا قالىپتى-اۋ! دەدى ارقا-باسىن, جالىن سيپاپ كورىپ. – قىسى-جازى قارا ەتىن ءبىر جىبەرمەيتىن, جۋان ءسىڭىر, كومپىس ەدى, قاراشى, جالىنىڭ القىندىسى قولعا ارەڭ بىلىنەدى. مىنا تۇرىنە قاراعاندا, وسى بۇگىن-اق كۇنشىلىك جەردى باسقان-اۋ, بۇل جانۋار... ءجۇر, تورەقۇل, الىستان كەلگەن ارداعىمىزدى اۋىلعا اپارايىق...
بۇل كەزدە شىعىستان قۇلانيەكتەپ تاڭ دا اتىپتى. ساياقباي بەلبەۋىن اعىتىپ الىپ, ايعىردىڭ موينىنا سالادى دا, اۋىلعا قاراي جەتەلەيدى. ءتۇن قاراڭعىسىندا اڭعارماعان ەكەن, تاڭ جارىعىمەن قاراسا ۇزاق سۋىت جۇرىستەن شالدىققان ايعىردىڭ تۇلا بويى ءىسىنىپ كەتىپتى. ءتىپتى ىڭىرشاعى اينالعان قۇر سۇلدەرى عانا قالىپتى. «ەر ارىسا – ارۋاق, ات ارىسا – تۋلاق» دەگەن وسى مىنە. ەسىل جانۋار جال-قۇيرىعىنىڭ ءوزىن اۋىرسىنعانداي, قابىرعاسى ىرسيىپ, تىرسەگى مايىسىپ زورعا تۇر. قۇندىزداي جىلتىراپ تۇراتىن قان جيرەن ءتۇسى دە ابدەن كۇنقاقتى بولىپ وڭىپ, ۇيپا-تۇيپا ءتۇسى وزگەرىپ كەتكەن.
* * *
ەرتەڭىندە بۇل حاباردى ەستىگەن جايلاۋداعى جۇرت, قوزىكۇرەڭدى كورۋ ءۇشىن جان-جاقتان اعىلىپ كەلىپ جاتتى. سوعىس ءالى بىتپەگەن, حالىقتىڭ قامكوڭىل كەزى, بەينە مايداننان تاعى ءبىر جارالى جاۋىنگەر امان ورالعانداي, عارىپ كۇيگە تۇسكەن ەل ەسىل جانۋاردى كورگەندە, كوزدەرىنە جاس الىپ, جىلاماعان ەشكىم قالماپتى. بىراق ابدەن جىلىك مايى ءۇزىلىپ, توباقازىعىنا تاقالعان قوزىكۇرەڭ وڭالىپ كەتە المايدى. بيەباۋدىڭ باسىندا اۋزىنا ءنار سالماي, ءبىر-ەكى كۇن س ۇلىق تۇرادى دا, اقىرى تاباناياقتانىپ جاتىپ قالادى. ۇزاق سۋىت جۇرىستەن قىزىل ماي بولىپ زورىققانى, ءتورت اياعىنا بىردەي قان تۇسكەنى بەلگىلى ەدى. ساياقباي ونى سۋىق سازعا دا بايلاپ باقتى, شاشاسىنان قان الىپ تا كوردى. ۇن ەزىپ ىشكىزدى, جىلان دا جەگىزدى. بىراق سونىڭ بىردە-ءبىرى كومەگىن تيگىزە المادى. قايران قوزىكۇرەڭ ورنىنان تۇرىپ كەتە الماي, ءبىر اپتاداي جاتتى دا, اقىرى تىرلىكپەن ءبىرجولا قوش ايتىستى. ساياقباي ونى تەرىسىن سىپىرماستان, ادامشا ارۋلاپ جەرلەدى... باسىن شۇرىقتاعى ەڭ بيىك جارتاستىڭ ۇستىنە شىعارىپ قويدى. كەزىندە ءبىزدىڭ ەلگە اڭىز بوپ تاراعان قوزىكۇرەڭ وقيعاسى, مىنە, وسىلاي اياقتالعان ەكەن.
«بوتەگەدەن» قاشقان ايعىر
مىڭ دا توعىز ءجۇز جەتپىس ءۇشىنشى – سيىر جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ولكەسىنەن ءبىر توپ مامان كەلىپ, شىڭجان – التاي ايماعىنا قاراستى كوكتوعاي اۋدانىنىڭ جايلاۋىنا ماڭايداعى اۋىلداردىڭ بارلىق جىلقىسىن جيناتىپ, قولدارىنداعى ارنايى ولشەم بويىنشا سۇرىپتايدى. بۇل تۇستا كۇللى ولكە بويىنشا جاڭادان ەكونوميكالىق رەفورما قولعا الىنىپ, بۇرىن جاز جايلاۋ مەن قىس قىستاۋدىڭ اراسىندا ەركىن كوشىپ جۇرەتىن قازاقتاردىڭ قولىنداعى بارلىق مەنشىك مالى ورتاق كوممۋناعا (كوللەكتيۆتەندىرۋ) توپتاستىرىلىپ, قارا بۇقارانى ءبىر قازانعا تەلمىرتىپ قويعان زامان. ءسويتىپ, ىشكى ولكەدەن كەلگەن مامان قىتايلار تاڭداپ الىنعان جىلقىلاردى الا جازداي بولەك باقتىرىپ, سارى كۇزدە ۇرىمجىگە ايداپ اكەلىپ, جۇك ۆاگوندارىنا ارتادى. وسى جىلقىلاردىڭ ىشىندە تۇقىمى تەكتى قارا ايعىر دا كەتەدى.
اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق, جارىقتىق تەكتى جانۋار قارا ايعىر حالىق كوممۋنالاسىپ, بارلىق مال ءبىر ىزبەن, ۇكىمەت نۇسقاعان جەرگە, شاشاۋى شىقپاي باعىلاتىن زاڭ – ءتارتىپ ورناعانىن قايدان ءبىلسىن. ءوزىنىڭ ءۇيىرىن تابىننان ءبولىپ الادى دا, ءشوبى شۇيگىن, سونالى, قار-سۋى مول ولكەگە ايداپ كەتەدى. ول كەزدە جىلقى ت ۇلىگى باياعىداي سارى جوندا جۋساپ جاتپاي قوي سياقتى قورالاپ باعىلعاندىقتان, دالانىڭ قاسقىرلارى بۇرىنعىداي جىرىپ جەيتىن مال جوق ابدەن جۇتىنىپ تۇرعان كەز. ءبىر تاڭدانارلىق جاعداي – جىلقىشىلار شىعانداپ كەتكەن قارا ايعىردىڭ ءۇيىرىن «قاسقىر قىرىپ كەتكەن شىعار» دەپ ۋايىمداپ ىزدەپ بارسا, جارىقتىق التايدىڭ اقشۋلان ارلاندارىنا سوقىر تايىن دا جەگىزبەي ءتۇپ-تۇگەل قايىرىپ تۇرادى ەكەن.
ال كۇزدە ەل ەڭكەيىپ ەتەككە تۇسەر تۇستا الگى قارا ايعىر جالعىز تۇندە ءۇيىن ايداپ جوق بولىپ كەتەدى. ىزدەپ كەلسە, باياعىدا ويعا ءتۇسىپ كەتكەن. ءۇيىر قارا ەرتىستىڭ بويىن جالداي جايىلىپ, شالعىندى جاپىرا شايقاپ, جاز بويى تاۋدىڭ بوزتارلانىنا تويىنعان ءۇيىر جىرا سالىپ سەمىرگەن, تايپالا باسىپ, لىقسي قوزعالادى.
جىلقىشىلار قارا ايعىردىڭ ءۇيىرىن قانشا رەت قايىرىپ اكەلسە دە, كۇش بەرمەيدى. ۇكىمەت ادامدارى «نەگە يە بولمايسىڭدار» دەپ باقتاشىلاردى جازاعا تارتادى. ابدەن زىقىسى شىققان جىلقىشىلار اقىرى ىشكى جاقتان كەلگەن قىتايلارعا باعىنبايتىن ايعىردى ۇستاپ بەرەدى. تاعدىر-اي دەگەن, اردا التايدىڭ قويناۋىندا تۋىپ, تاۋدان قۇلاپ اققان ءمولدىر بۇلاقتىڭ سۋىن ءىشىپ, قۇيرىق-جالىنا دالانىڭ جەلىنەن باسقا ءتىرى پەندە قول تيگىزبەگەن: وت باسار ورنى وتاۋداي, قابىرعاسى جونساۋداي, ور قويانداي قاباقتى, قيعان قامىس قۇلاقتى, سارى مىسىقتاي ازۋلى, ساپتىاياقتاي ەرىندى, قيداسان كارى جىلىكتى, ومىراۋى ەسىكتەي, ويىندى ەتى بەسىكتەي, تابانى جالپاق قارا ايعىر, اقىرى كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن قيانعا ايدالاتىن كۇن تۋادى.
ءسويتىپ, التايدان تاڭداپ الىنعان جۇمىر تۇياقتى جانۋارلاردى ايداپ تۇسكەن جىلقىشىلار ولاردى ءۇرىمجى قالاسىنان قيىرلاۋ ءبىر تۇكپىردە ورنالاسقان جابىق قويماعا اكەلىپ قامايدى. بۇل جەرگە تەمىر جولدىڭ ءبىر ۇشى كەلىپ تىرەلەدى ەكەن. ەرتەڭىندە وسىندا دايىن تۇرعان ۆاگوندارعا جىلقىلاردى تيەيتىن بولادى. باياعى جارىقتىق قارا ايعىر ارقىراي كىسىنەپ, شاتاق شىعارادى. وعان باسقا جىلقىلار قوسىلادى. وقيعانى سىرتتاي باقىلاپ تۇرعان قارت جىلقىشى قىتايلارعا ايتادى: – سەندەر مىنا جىلقىلاردى بۇلاي الىپ كەتە المايسىڭدار, كۇشپەن ارتىپ العان كۇننىڭ وزىندە بۇلار ءبىر ستانسادان جارىپ شىعارى ءسوزسىز. ەگەر مەنىڭ اقىلىمدى الساڭدار جانۋارلاردىڭ قارا مەكەنى كوكتوعايدىڭ تاۋىنىڭ قىرتىسىن ويىپ اكەلىپ, ۆاگوننىڭ تابانىنا توسەڭدەر, – دەيدى. ءسويتىپ, قيىرداعى كوكتوعايدان ءتورت ماشينا توپىراق اكەلىنەدى. ونى ۆاگوننىڭ تابانىنا توسەپ, ۇستىنە جۋسان جايادى. قۇدا دا تىنىش, قۇداعي دا امان. جىلقىلاردى جەتەكتەپ اكەلىپ, ۆاگون ىشىنە بايلايدى. جارىقتىق جانۋارلار تۋعان دالاسىنىڭ جۋسانىن يىسكەپ تىپ-تىنىش تۇرا بەرەدى.
* * *
قىتايلار بۇل جىلقىلاردى تۇگەلدەي شاندۋنعا الىپ بارادى. بۇل ولكە قىتايدىڭ شىعىسىندا سارى تەڭىزگە سۇعىنا ورنالاسقان ءمۇيىستى ايماق. ەلدىڭ ەڭ نەگىزگى تەڭىز پورتتارى وسىندا. اكىمشىلىك ورتالىعى تسزينان قالاسى رەسپۋبليكا استاناسى بەيجىڭنەن ءارى كەتسە 100 شاقىرىم قاشىق. ءارى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى اشىلعاندىقتان, كەن ورىندارىنا اربا تارتاتىن ولشەمگە ساي قۋاتتى جىلقى قاجەت بولعان سىڭايلى. ول تۇستا شاندۋن ولكەسىن شىڭجاندىق قازاقتار «بوتەگە» دەپ اتايدى. مىسالى, جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ ءوزىنىڭ «تاڭعاجايىپ دۇنيە» اتتى عۇمىرنامالىق تۋىندىسىندا: «ەلۋ-الپىسىنشى جىلدارى شىڭجاڭ قازاقتارى اراسىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كارتاسىن تاۋىققا ۇقساتىپ تۇسىنەتىن قىزىق تانىم بولدى. راسىندا قىتاي ەلىنىڭ كارتاسى تاۋىققا ۇقسايدى. ءبىز شىڭجاڭدى تاۋىقتىڭ «قۇيرىعى» دەيمىز, ال شىعىسىن تاۋىقتىڭ «بوتەگەسى» دەپ ايتاتىن» دەپ جازادى.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان شاندۋن ولكەسى ءدال وسى «بوتەگەدە» ورنالاسقان. وسىندا بارعان قارا ايعىر ارادا ءبىرجارىم جىل وتكەندە, «بوتەگەدەن» قاشىپ شىعىپ, جولاي حەبەي, شانسي, شەنسي, ينچۋان, گانسۋ, تسينحاي ولكەلەرىن كوكتەي ءوتىپ, 5050 شاقىرىم جولدى تۇياعى ۇگىتىلگەنشە جەر باسىپ, تۇلپارداي ءمۇسىنى تۋلاقتاي بولىپ تۋعان جەرى كوكتوعاي اۋدانى قاراتۇڭكە اۋىل-قىستاۋلىعىنا قاراستى سانارالعا مامىر ايىنىڭ باسىندا كەلىپ جەتكەن ەكەن. قوزعالماي باۋىرىن سازعا توسەپ بىرنەشە كۇن جاتىپتى. سودان ءدۇر سىلكىنىپ تۇرعاندا قۋ ەرتىستىڭ سۋىنان ءشولى قانعانشا ءىشىپ, جاڭا كوكتەگەن بالعىن شالعىندى تۇبىنەن ورىپ اساپ, ءال جيناعان سوڭ, كوكتەمدە لاي تاسىپ جاتقان داريانى كەسىپ ءوتىپ, ارعى جاعاداعى قۇمقايراققا ءبىر اۋناپ الىپ, جايلاۋعا تارتادى.
* * *
ەرتەڭىندە بادەلحان دەگەن جىلقىشى جىگىت جالعىز قۇدىقتىڭ بوكتەرىنەن «بوتەگەگە» ۇستالىپ كەتكەن قارا ايعىردى كورىپ, جولداستارىنا شاۋىپ كەلەدى. كوزىندە جاس.
– ۋا, جىگىتتەر, مەن ءبىر عاجايىپقا كەز بولدىم!
– سونشالىق ابىرجيتىنداي نە بولدى ساعان؟
– قازىر ايتام, جاعاسى بارلار جاعالارىڭدى ۇستايسىڭدار, جاعاسى جوقتار كەڭىردەكتەرىڭدى ۇستايسىڭدار. بىلتىرعى «بوتەگەگە» كەتكەن قارا ايعىر قاشىپ كەلىپتى. جىلقىنىڭ ىشىندە ءجۇر.
– وتىرىك ايتپا, ول باسقا مال شىعار, – دەپ, جىلقىشىلار سەنبەيدى. كەشكە بارلىعى جينالىپ بارىپ كورسە, راسىندا دا قارا ايعىر قۇر سۇلدەرى قالعان جىلقىنىڭ ىشىندە ءجۇر. جىلقىشىلار اڭ-تاڭ. قارا ايعىردىڭ قاشىپ كەلگەنى جايلى اڭگىمە جاقىن ماڭايعا تاراپ, كۇللى كوكتوعاي دۇرلىگەدى. بىرەر كۇننەن كەيىن جانۋاردى كورەيىك دەپ ادامدار كەلسە ايعىر جوق. سويتسە, جارىقتىق تۇرعىننىڭ شاتىنداعى ۇتىبۇلاقتا جاتقان ءوزىنىڭ ءۇيىرىن تاۋىپ الىپ, ءبىر تۇندە كۇڭگەيتىگە شىعىپ كەتىپتى.
سودان ەل جايلاۋعا شىعىپ, كوشپەن بىرگە جىلقىشىلار تابىندى ايداپ, جونعا بارسا, قارا ايعىر تاۋ ەشكىسىنىڭ تەكەسىندەي سەرەكتاستىڭ باسىنا شىعىپ العان, قوس قۇلاعىن قايشىلاپ, سومداپ سوققان تاس مۇسىندەي سەرەيىپ تۇرعانىن كورەدى. مىنا, كورىنىسكە تامسانعان ساقا جىلقىشىلار «جانۋارىم-اي, سەنىڭ وبالىڭا قالعان ەكەنبىز-اۋ...» – دەپ, ەڭكىلدەپ جىلاپتى.
كەيىن بۇل وقيعانى كوزىمەن كورىپ تەبىرەنگەن مەدەن كامالي ۇلى اتتى كۇيشى قارا ايعىرعا ارناپ «كەتتىم-اۋ» جانە «جەتتىم-اۋ» دەگەن ەكى كۇيىن شىعارعان ەكەن. «كەتتىم-اۋ» كۇيىنىڭ سارىنى: ق ۇلىن قىپ تۋىپ قۇيعىتقان, قۇت مەكەن سەنەن كەتتىم-اۋ, ەنە ءسۇتىن ەمىزگەن, ەسىل جەر سەنەن كەتتىم-اۋ, كەكىلىم سيپاپ ماي جاققان, ەسىل ەل سەنەن كەتتىم-اۋ, تۇنىق سۋلى, شالعىن ءشوپ, جاسىل جەر سەنەن كەتتىم-اۋ», دەپ زارلى تولعاۋمەن بەبەۋلەسە, «جەتتىم-اۋ» كۇيى شاتتىقتى, شالقىمالى, اسىرەسە ارقىراي كىسىنەپ ۇيىرىنە قوسىلعان قارا ايعىردىڭ ارەكەتى دومبىرا تىلىمەن اسەرلى بەرىلىپتى. بۇل ءسوزدى ءبىز كۇيدى تىڭداعان ادام رەتىندە ايتىپ وتىرمىز.