جاقىندا «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى كورەرمەنىن تاعى ءبىر تىڭ قويىلىممەن قۋانتتى. بۇل – يتاليالىق كومپوزيتور دجاكومو ءپۋچچينيدىڭ «بوگەما» وپەراسى.
ەسىمدەرى ەلوردالىق تەاترعا ەتەنە تانىس سانكت-پەتەربۋرگتىك قوس مايتالمان – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى يۋري الەكساندروۆ پەن رەسەيدىڭ حالىق سۋرەتشىسى ۆياچەسلاۆ وكۋنەۆتىڭ شىعارماشىلىق بىرىگۋىمەن جاڭاشا ساحنالانعان سپەكتاكل و باستا جارىققا شىققالى 120 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. عاسىردان استام ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان بۇل تۋىندىنىڭ وسىنشاما جىلدار بويى الەمدى كەڭ شارلاپ كەتۋ سىرى نەدە؟ ول ءۇشىن الدىمەن وپەرانىڭ جازىلۋ تاريحىن ءبىلىپ العان ابزال. وپەراعا دەگەن قۇشتارلىق سەزىمى بويىن كەرنەگەن كومپوزيتور مۋزىكالىق شىعارماعا لايىق ارقاۋ ىزدەيدى. كوز مايىن تاۋىسىپ شىعارمالار شىڭىراۋىنا تەرەڭ ۇڭىلەدى. تابادى. بىردە فرانتسۋز جازۋشىسى انري ميۋرجەنىڭ «بوگەما ومىرىنەن كورىنىستەر» رومانىن وقىپ وتىرىپ, ۇلى كومپوزيتور قۋانىشتان شاتتانىپ: «مەن ءوزىم ۇناتقان سيۋجەتىمدى تاپتىم» دەپ مويىندايدى. وسى ءبىر اۋىز ءسوز كۇنى بۇگىنگە دەيىن قويىلىمعا بەرىلگەن العاشقى باعا رەتىندە قابىلدانادى.
ال ەندى تۋىندىگەردىڭ بۇل شەشىمگە توقتالۋىنا نە سەبەپ؟ تالانت, دارىن سياقتى قۇدايدىڭ ەرەكشە سىيىنا قوعامنىڭ كوزقاراسى نەگە سونشاما جۇتاڭ, كەرەعار سوعا بەرەدى. تالانتتاردى قايشىلىقتار تۋعىزا ما دەپ قالاسىڭ. بار مەن جوقتىڭ ايقاسى بىتپەيدى. بايلىق پەن كەدەيلىكتىڭ ادامعا زالالى بىردەي سياقتى. بارعا باقىت بايىپتاپ قونا بەرمەيدى, جوقشىلىقتان دا جۇرت ەستىمەگەن سۇمدىق وقيعالار تۋىندايدى. قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتەن دارىن يەلەرى كوبىرەك جاپا شەگە مە دەيسىڭ. ميۋرجە رومانىندا ءپاريجدىڭ لاتىن كۆارتالىندا تۇراتىن دارىندى, بىراق كەدەي جاس ارتىستەر, اقىندار, سۋرەتشىلەر, مۋزىكانتتار ءومىرى بەينەلەنسە, جاستىق شاعىندا كەدەيلىك پەن مۇقتاجدىقتىڭ زاردابىن ءبىر كىسىدەي تارتقان كومپوزيتورعا بۇل ەشقانداي دا تاڭسىق تاقىرىپ ەمەس ەدى. 1893 جىلى دجۋزەپپە دجاكوزا مەن لۋيدجي يلليكا رومان بويىنشا ليبرەتتونى جازۋعا كىرىسىپ كەتەدى. ەكى جىل دەگەندە ەڭبەك تياناقتالادى. «بوگەمانىڭ» مۋزىكاسىن كومپوزيتور باس كوتەرمەي وتىرىپ سەگىز ايدا جازىپ بىتىرەدى. ەڭ باستىسى, ءپۋچچينيدىڭ وپەراسى ادامنىڭ جەكە دراماسىنا نەگىزدەلۋىمەن ەرەكشەلەندى. ءستيلى مەن رۋحى جاعىنان فرانتسۋزدىق بولا تۇرعانمەن يتاليالىق وپەرا ءوزىنىڭ نازىك سەزىمىمەن, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىمەن الەم ساحنالارىنا ەركىن سىيىپ كەتە الدى. اۆتور تىگىنشى ميمي مەن كەدەي اقىن رۋدولف اراسىنداعى ماحاببات سازىن ادامزاتقا ورتاق شەرمەن تولعايدى. جىلىلىق, جۇمساق ءازىل, تەرەڭ ويلى ليريزم ءتان وپەرادا عاشىقتار مۇڭى جان رۋحىمەن جىرلانادى. بۇل اۋەننىڭ بىزگە دە جات سەزىلمەي, جاقىنداي تۇسەتىنى سوندىقتان بولسا كەرەك. ءتورت ءبولىمدى شىعارما جالىقتىرماي, جابىقتىرماي اياقتالادى. بۇل تازا يۋ.الەكساندروۆتىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. العاشقى پەردەدە اقىن مەن سۋرەتشىنىڭ قاساڭ دا كۇيبەڭ تىرشىلىگى ءبىر سارىندا وربىسە, ەكىنشى پەردە سىرىلعان شاقتا قوبالجي باستاعان كوڭىلدى جارقىلداعان اشىق بوياۋلار تەز كوتەرىپ اكەتەدى. ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە وقيعانى قامتۋ ارقىلى ساحنالىق كورىنىس سالتاناتى ارتادى. كونە پاريج كوشەلەرىندەگى قىزعان ءومىردىڭ ىشىندە ءوزىڭ بىرگە قىدىرىپ ءجۇرگەندەي سەرگەك اسەرگە بولەنەسىڭ. رۋدولف, ميمي, مارسەل, شونار مەن كوللەن قالجىڭدارى جاراسىپ, داستارقان باسىنا جايعاسادى. اسكەري مارشپەن قىزىل كيىمدى قىزدار سالتاناتتى شەرۋمەن قالىڭ توپتى جارىپ وتەدى. تسيرك سايقىمازاقتارى, ساۋداگەرلەر, بالالار, بارلىعى كوشە ايشىقتارىنىڭ شۋاعىن مولايتادى. وتىرىستىڭ شارىقتاعان ساتىندە مارسەلدىڭ بۇرىنعى عاشىعى ميۋزەتتا قىلىعى قىلاڭ بەرەدى. سىلقىم بيكەشكە تابىنۋشى تاكاپپار شال – التسيندور قوسىلا كىرگەن ساتتەگى كورىنىستى ويناۋدا ۇلتتىق ۇجىم فرانتسۋز مادەنيەتىنىڭ تىنىسىن تاپ باسىپ بەرە الدى دەۋ لازىم. كەزبە ومىردەن ءابدەن قالجىراعان ميۋزەتتا سۇيىكتىسىنەن الىستاعانمەن, ونى ەشقاشان جادىنان شىعارعان ەمەس. التسيندوردان امالىن تاۋىپ قۇتىلعان قىز سوڭىندا كوزدەگەن تۇپكى ماقساتىنا جەتەدى. وقيعا شيىرلانا بەرگەندە قىزمەتشى ەسەپشوتتى اكەلىپ كورسەتەدى. مۇنشاما اقشانى ولار قايدان تاپپاق؟ شوناردىڭ قالتاسى تەسىك. جولى تەز تابىلا كەتەدى. ايلاسىن اسىرعان جاستار مۇنى ميۋزەتتانىڭ تابىنۋشىسى تولەيتىنىن ايتىپ, كوزدەن لەزدە عايىپ بولادى. سپەكتاكلدىڭ ورتا شەنىنە قارايعى بۇل وقيعا ەكى جاعىمەن ەرەكشەلەنەدى. بىرىنشىدەن, وپەرانىڭ مۋزىكالىق كۇشى باسىم بولىپ كەتپەۋى ءۇشىن قيمىلعا, دراماعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنگەنى بايقالادى. ەكىنشىدەن, اۆتور ويىن جەتكىزۋدەگى نەگىزگى قۇرال ءتىل مەن مۋزىكا دەپ ەسەپتەگەنىمىزبەن, قاتىسۋشىلاردىڭ ءارتيستيزمى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى سەزىلەدى. بەت-الپەت پەن كوزگە دەيىن بەينەگە قىزمەت ەتەدى. تەاتر جاستارى وسى ەكى قاناتتى تەڭ ۇستاپ قاعۋدا ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزىپ جۇرگەنىن اڭعارتتى. كەيىپكەرلەردىڭ داۋىسى مەن قيمىل-قوزعالىسىنىڭ قابىسا ءورىلۋى سونىڭ ايقىن دالەلى.
پاريج كورىنىسى ەيفەل مۇناراسىمەن اجارلانارىن سۋرەتشى ۆ.وكۋنەۆ قاپەردەن شىعارماپتى. قالا بوياۋى قۋاتتى رۋحتىڭ قيالىنىڭ جەمىسى ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنى تاماشالاعان ءار ادام سۋرەتشى ۆ.وكۋنەۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى شەبەرلىگىنە تاعى ءبىر مارتە ريزا بولادى. قازاقستان تاراپىنان ديريجەر ابزال مۇحيتدينوۆ, «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ سيمفونيالىق وركەسترى مەن وپەرا جۇلدىزدارى, بالالار ستۋدياسى حورىنىڭ بالعىن داۋىستارى تولىقتىرا كەلگەندە ۇجىمدىق ۇلكەن جۇمىس اتقارىلعانى ايقىندالادى. جالپى «بوگەما» وپەراسىنىڭ ەۋروپا تەاترلارىنداعى قايسىبىر نۇسقاسىنىڭ جەتىستىگى تۋرالى ءسوز ەتىلمەسىن, الدىمەن ونىڭ سينتەزدىك تۋىندى ەكەنىن العا تارتۋشىلار كوپ. بارلىق ونەر ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە مۋزىكا, دراما, وپەرا, پلاستيكالىق قيمىل, كوستيۋمدەر مەن سۋرەتشىنىڭ قيال شەكسىزدىگى, ت.ت. سول سياقتى باسقا دا كوركەمدىكتى تولتىراتىن نارسەلەر تۇگەل سپەكتاكلدىڭ تابىسى ءۇشىن جۇمىلا قىزمەت ەتكەندە بارىپ ناقتى ناتيجەگە قول جەتەتىنى تالاي رەت دالەلدەنگەن تۇجىرىم. الەمدىك دەڭگەيدەگى كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى يگەرۋ وتاندىق وپەرا ساڭلاقتارى ءۇشىن ءتۇپسىز تەرەڭ مۇحيت دەسەك, «بوگەمانى» تولنۇسقا تىلىندە ەركىن شالقىتۋ ارقىلى قازاق ۇلتتىق وپەرا ونەرى وسى تۋىندىسىمەن ءوزىنىڭ ەجەلگى ءداستۇرى مەن ماشىق مەكتەبىن بيىك ساتىعا كوتەرە الدى دەپ سانايمىز.
«نەگە الەكساندروۆ, نەگە وكۋنەۆ؟ كلاسسيكالىق شىعارمالاردى وتاندىق مامانداردىڭ ءوزى قوياتىن كەز الدەقاشان جەتكەن جوق پا؟» دەگەن سىڭايداعى سىني ويلاردىڭ سىرعي ايتىلعانمەن, شىندىق ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. بۇل ارادا تاعى ەكى ماسەلە تۇرادى. بىرىنشىدەن, مۇنداي شەتەلدىك تەاترلارمەن رۋحاني قارىم-قاتىناس ءوزارا تاجىريبە الماسۋدا بۇرىننان بار ءداستۇر دەسەك, ال ەكىنشىدەن, ۇلتتىق رەجيسسەرلەردى دايارلاۋ ماسەلەسى بۇگىنگى تاڭداعى باستى پروبلەمانىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. اۋىس-ءتۇيىس بارلىق تەاترلاردىڭ اراسىندا بار ءۇردىس. تاۋبە دەپ ايتقان ءجون بولار, مىسالى, نۇرجامال ۇسەنباەۆا, مايرا مۇحاممەدقىزى ىزىمەن بۇگىندە قازاقتىڭ سانداعان تالانتتى جاستارى ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ءىرى ساحنالارىن باعىندىرا باستادى. سپەكتاكلدەگى باستى كەيىپكەرلەر ءرۋدولفتى سومداعان مەدەت شوتاباەۆقا, سۋرەتشى مارسەل بەينەسىندەگى تالعات مۇساباەۆقا, سونىمەن قاتار, ميمي رولىندەگى ايگۇل نيازوۆا مەن ميۋزەتتانى ويناعان سالتانات احمەتوۆاعا اعا بۋىننىڭ كەڭ دياپازوندى داۋىسى مەن ارتىستىك كەلبەتىندەگى ءداستۇردى جاڭاشا سيپاتتا جالعاستىرا العان ىزدەنىستەرى ءۇشىن جۇرتتىڭ قۇرمەتى ايرىقشا. «استانا وپەرا» تەاترىندا الەم تەاترلارىندا ءان شىرقايتىن قازاقتىڭ قانشاما ۇزدىك داۋىستارى ءوسىپ شىعۋدا. دالاداي كەڭ شالقار, كوسىلە سامعايتىن قوڭىر ءۇن كلاسسيكالىق قاي بەينەمەن دە توننىڭ ىشكى باۋىنداي تەز جىمداسىپ, جىلدام قابىسىپ, ىشكى رۋحىمەن ۇندەسۋى وپەرالىق تۋىندىنىڭ بايىرعى تامىرى وسى بايتاق جەرمەن ەگىز بە ەكەن دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
سوناۋ 1851 جىلى دۇنيەگە كەلگەن شىعارمانىڭ ارادا 45 جىل وتكەندە ۇلى كومپوزيتوردىڭ جۇرەگىنە «بوگەما» شىراعىن تۇتاتۋى فرانتسيا مادەنيەتىندەگى وپەرالىق ءداستۇردىڭ تاماشا ۇلگىسى بولىپ قالىپتاستى. «بوگەما» سپەكتاكلىندەگى ارتىستەرگە نەگىزگى وبرازداردىڭ سەزىم-كۇيىن, تابيعاتىن, بولمىسىن باعزى داستۇرمەن ۇيلەسىمدى قابىستىرىپ, كوزگە شالىنا بەرمەس يىرىمدەرمەن يلاندىرا ورىنداۋ اسقان جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەسە, مىنە, سول سىننان ۇجىم نىق باسىپ ويداعىداي وتكەن سياقتى. شەكسىز, شەتسىز «بوگەما» ساحنا ايدىنىنداعى بارلىق ادام اينالىپ سوعىپ تۇراتىن جاسىل جاعالاۋ ىسپەتتى. سول شەكسىزدىكتىڭ كىلتىن ەلوردالىق ۇجىم تابا الدى ما, جوق پا مۇنى ءبىر كورگەندە ايتا سالۋ دۇرىس ەمەس. بۇل تەك ساحنادا عانا ءومىر سۇرەتىن عۇمىر. اۋەلى تامىر جايادى, تابانىنان نىق تۇرادى, تولىعادى. ازىرگە جاڭادان ءتاي-ءتاي باسقان سابيگە سىن ايتىپ نەگە كەرەك؟ الايدا, استانالىق تەاتردىڭ «بوگەما» وپەراسىن يتاليانشا, تولنۇسقا تۇرىندە قويۋ ارقىلى وزىق تەاترلارمەن تەرەزەسىن تەڭەستىرگەنى تۇيمەدەي قاتەسى جوق تۇجىرىم.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
––––––––––
سۋرەتتەردە: «بوگەما» وپەراسىنان كورىنىستەر.