تۋ تىككەن

(جالعاسى. باسى 77-78-نومىرلەردە). – بۇدان كەيىن نە بولدى؟ رەيحستاگ قابىرعاسىنا العاشقى بولىپ تۋ تىككەن ءسىز بەن قاتارداعى جاۋىنگەر گريگوري بۋلاتوۆتىڭ عاجايىپ ەرلىگى وزدەرىڭىز قىزمەت ەتكەن ديۆيزيا, كورپۋس, ارميا باسشىلىعى تاراپىنان قالاي باعالاندى؟ ءسوز اراسىندا جەڭىس كۇنىنەن كەيىنگى بەرلين قالاسىنا از-كەم توقتالىپ كەتسەڭىز. – 1 مايعا قاراعان ءتۇنى نەمىستەردىڭ داۋىس كۇشەيتكىش, رەپرودۋكتورلارى سويلەپ قويا بەردى. ولار: «تىڭداڭىزدار, تىڭداڭىزدار! وق اتۋدى توقتاتۋدى وتىنەمىز! بەرلين ۋاقىتى بويىنشا 24 ساعاتتا پوتسدام كوپىرىنە پارلامەنتەرلەر جىبەرەمىز. بەلگى – اق جالاۋ», – دەگەن سوزدەردى ورىسشا جانە نەمىسشە وقتىن-وقتىن قايتالاپ جاتتى. بۇدان ءبىز گيتلەرلىك كوماندوۆانيەنىڭ بەرىلۋگە بوي ۇسىنىپ, تىزە بۇگۋگە كەلىسسوز جۇرگىزە باستاعانىن بىلدىك. راسىندا دا سولاي بولدى. 2 مامىر كۇنى تاڭ اتا ويانىپ, ورنىمىزدان تۇرساق, توڭىرەك تىپ-تىنىش. كۇندەگى تارسىل-گۇرسىل ساپ تىيىلعان. تەك قيراعان ۇيىندىلەر اراسىنان قولدارىن كوتەرىپ قىبىرلاي قوزعالعان جاۋ اسكەرلەرى كورىنەدى. ولاردى ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ءبىزدىڭ ارناۋلى ءبولىم جاۋىنگەرلەرى ءار جەرگە توپتاستىرا جيىپ, كورول الاڭىنان جايىمەن ايداپ وتۋدە. مىنە, رەيحستاگ ىرگەسىنەن سونداي ءبىر كولوننا قوزعالىپ بارادى. ولار: ۇنجىرعاسى تۇسكەن ۋنتەر وفيتسەرلەر, فەلدفەبەلدەر مەن گاۋپتماندار, وبەرستەر جانە ەسەس باسكەسەرلەرى مەن گيتلەريۋگەندتەر. ارالارىندا گەنەرالدار دا بار. ءبارىنىڭ باستارى سالبىراپ, قولدارى جانسىز اعاش سەكىلدى سۇلق تومەن ءتۇسىپ كەتكەن. بۇلاردىڭ كۇنى كەشەگى ناتسيزم ماقتانىشى بولىپ سانالاتىن اسكەري كيىمدەرىندەگى وقالى پوگوندار مەن فۋراجكا كوكاردالارى جانە جەڭدەرىندەگى ايشىقتى سۆاستيكالار بۇگىن سۇستى دا سەستى تۇرىنەن ايىرىلىپ, ءبارىنىڭ كوك تيىن قۇنى قالماعان. وسىنداي بەيشارا حالگە «گيمملەر ءۇيى» مەن راتۋشا عيماراتى جانىنداعى باياعى عاسىرلاردان بەرى مىزعىماي تۇرعان نەمىس كورولدەرى مەن قولباسشىلارىنىڭ ءمارمار, قولا مۇسىندەرى ءۇنسىز كۋاگەر بولىپ, ىشتەي كۇرسىنگەندەي. ءتىپتى الاڭداعى فاشيزم سيمۆولى سانالاتىن اناۋ الىپ ەسكەرتكىش, سۇرعىلت سۆاستيكا ۇستىندە ودىرايا قوناقتاپ وتىرعان سامۇرىق تا قاناتتارىن تومەن ءتۇسىرىپ, ءۇشىنشى رەيحتىڭ ماسقارا جەڭىلىسىنە جابىعا قاراعانداي. ال كەرىسىنشە... ءيا, كەرىسىنشە براندەنبۋرگ قاقپاسى مەن ترەپتوۆ پاركى توڭىرەگىندە كوپتەن كۇتكەن جەڭىس كۇنىنە ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىز شات-شادىمان بولىپ جاتىر ەدى. كورىپ, تاماشالاپ كەلەمىز, اككوردەون كلاۆيشتەرى مەن بالالايكا پەرنەلەرىندە تىنىم بولماي, مۋزىكاعا ءۇن قوسقان سولدات ەتىكتەرىنىڭ دىبىسى ەسترادا بيشىلەرىنىڭ تۇسىنە دە كىرمەيتىن كوز ىلەسپەس قوزعالىسپەن اسفالت ءۇستىن عاجاپ قيمىلعا بولەۋدە. وسى جەردە ءبىز تۇڭعىش رەت اقىن ەۆگەني دولماتوۆسكيدى كوردىك. ول ءوزىن قورشاپ العان مەدسانبات بولىمشەسىنىڭ ادامدارى الدىندا ولەڭ وقىپ تۇردى. ماي ايىنىڭ سامال جەلى ونىڭ: «گۆاردياشىلار بەرليندى ارالاي ءجۇرىپ, ستالينگرادتى دا ەسىنە الۋدا», – دەگەن سوزدەرىن اۋەگە قالىقتاتىپ اكەتىپ جاتتى. بۇل كۇنگى قىزىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى تۇسكە تامان رەيحستاگ الاڭىندا: «گيتلەر ارمياسى تىزە بۇكتى», – دەگەن حاباردى ەستىگەن كورشىلەس ارميالاردىڭ جاۋىنگەرلەرى تيرگارتەن مەن ۋنتەر دەن ليندەندى, الەكساندر پلاتستى كورۋگە جان-جاقتان اعىلىپ كەلە باستاعاندىعى بولدى. سول كۇنگى بەرليندەگى شۇعىل شاقىرىلعان اسكەري جيىنعا قاتىسۋ ءۇشىن بۋحارەستەن, سوفيا مەن بەلگرادتان, ۆەنادان كوپتەگەن گەنەرالدار دا سامولەتپەن ۇشىپ جەتتى. ولاردىڭ ءبارى دە الدىمەن رەيحستاگتى كەلىپ كورۋمەن, ەسكەرتكىشكە سۋرەتكە تۇسۋمەن بولدى. سودان كەيىن جيىلعان جۇرت كەشە عانا كىرپىشپەن بىتەلگەن اناۋ سۇستى تەرەزەلەردەن وق اتقىلانىپ, گوتتار مەن پرۋسساكتار تابىناتىن الدەبىر قۇداي مۇسىندەرىنىڭ شاتىرلاردان ۇشىپ ءتۇسىپ قۇلاپ, اسەم ۆەستيۋبيلدەر مەن بالكوندار ورنەكتەرىنىڭ كۇلپارشاسى شىققانىن ءوز كوزدەرىمەن كورگەن 150-ءشى يدريتسك ديۆيزياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ اڭگىمەلەرىنەن ەستىپ ءبىلدى. مۇنىمەن بىرگە ولار ورتەنىپ, قاڭقاسى عانا قالعان رەيحستاگتى اينالا قاراپ ءجۇرىپ, اتىلعان وقتار مەن سناريادتاردان اتتارى اياقسىز, بابالارى باسسىز قالعان بارالەفتەرگە تۋعان جەرلەرى مەن فاميليالارىن جازا باستادى. ءسويتىپ, وفيتسەرلەر مەن جاۋىنگەرلەر وسى جەرگە وزدەرىنىڭ جوعارىداعىداي مىڭداعان «اۆتوگرافتارى» مەن «ۆيزيت كارتوچكالارىن» قالدىردى. ءوز كەزەگىندە ءبىز – گريگوري بۋلاتوۆ ەكەۋمىزگە دە باسپالداقتاعى اۆتومات وقتارى شۇرق تەسىلگەن كولونناعا «قولتاڭبامىزدى» قويۋعا تۋرا كەلدى. ويتكەنى, سول كۇندەرى كىم-كىمنىڭ دە بۇلاي ىستەمەۋىنە مۇلدە بولمايتىن ەدى. ول جازىلماعان زاڭ, ىشكى ينتۋيتسيالىق بۇيرىق-تىن. ال ەندى: «ءسىز بەن گريگوري بۋلاتوۆ ەكەۋىڭىزدىڭ رەيحستاگ قابىرعاسىنا تۋ تىككەن ەرلىگىڭىز باسشىلىق تاراپىنان قالاي باعالاندى؟» – دەگەن سۇراعىڭا كەلەر بولساق, ماسەلە بىلاي. سول كۇنى دە, ودان كەيىنگى اپتادا دا بۇل وقيعا بۇكىل ديۆيزيا, ارمياعا بەلگىلى بولىپ, مۇنى جازباعان گازەت, جوعارى جاققا حابارلاماعان ادام قالعان جوق. قايتا-قايتا كوميسسيا كەلىپ, الدەنەشە بەتتىك بايانحات تا دايىندالدى. سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, جەكە انكەتامىز دا تولتىرىلدى. ءتىپتى, 6 مامىر كۇنى ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اسكەري ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرلەرى گريگوري ەكەۋمىزدى ەرتىپ ءجۇرىپ, ءبىزدىڭ 30 اپرەل كۇنى «گيمملەر ءۇيىنىڭ» ءبىرىنشى قاباتىنداعى قاي تەرەزەدەن قالاي سەكىرىپ تۇسكەنىمىزدى, ءسويتىپ رەيحستاگقا قانداي جولدارمەن قانشا ۋاقىتتا جەتكەنىمىزدى سحەما تۇرىندە سىزىپ العانى دا بار. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, سول كەزدەرى 30 اپرەل كۇنگى جاۋ ورداسىنا شابۋىلدا ونىڭ ەكىنشى ءبىر جاعىنان دا بىزدىكى سياقتى قىزىل جالاۋ ءىلىنىپتى. ونى قابىرعاعا تىككەن سەرجانتتار گ.ساۆچەنكو مەن م.ەرەمين دەگەن اڭگىمەلەر ءجۇرىپ جاتتى. تەكسەرۋ مەن انىقتاۋ مىنە, وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى بولسا كەرەك. سودان اقىرى نە كەرەك, 27 مامىر كۇنى بەرليندەگى 79-شى كورپۋستان كەلگەن ارنايى وكىل سوۆەت اسكەرلەرى كونتينگەنتىنىڭ شتابىنا رەيحستاگقا شابۋىل جاساۋشى اسكەري بولىمدەر اراسىندا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ەرلىك يەلەرى دەپ ءبىر توپ ادامدى جينادى دا جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىن تاپسىردى. بۇل ناگرادا سول جەردە گريگوري بۋلاتوۆ پەن ماعان دا بەرىلدى. سونىمەن بارلىعى ءتامام بولدى. ەندى مىنا ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ ايتىپ, سوعان وزىمشە بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگىم كەلەدى. ول وسى كۇنى ەلدىڭ ءبارى ەرلىكتىڭ ءوز دارەجەسىندە باعالانباۋى دەگەن ۇعىمعا قاتىستى ءجايت. بەكەر وبالى قانە, سول كەزدە بۇل جاعداي دۇرىس باعالانعان. باسشىلار ءبىزدى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنعان. بىراق گريگوري ەكەۋمىزدىڭ اكەلەرىمىزدىڭ 1937 جىلى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستالىپ, ءىستى بولۋى سەبەپتى شەشىم كەيىنگە شەگەرىلگەن. سول رەلياتسيا قازىر سسسر قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ ارحيۆىندە جاتىر. مەن ول كەزدە ونى ويلاعانىم جوق. اتاق, داڭق ەمەس, سول جولى, ياعني 30 اپرەل كۇنى قيامەتتىڭ قىلكوپىرىنەن امان ءوتىپ, توزاق وتىنان ءتىرى قالعانىما قۋاندىم. بۇعان بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس, ەرتەڭىنە, 1 مايدىڭ تاڭىندا ويانعانىمدا, كوكجيەكتەن شىعىپ كەلە جاتقان كۇن شۇعىلاسىن كورىپ: «تاۋبە!» – دەدىم كۇبىرلەپ. ويتكەنى, بۇل دۇنيەدە قارا تابانىڭمەن قارا جەردى باسىپ, تىرشىلىك بەلگىسى – اق تاڭدى قوس جانارىڭمەن كورىپ, ونى امان-ەسەن قارسى العانىڭنان ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق ەكەن. مۇنداي ومىرلىك ۇستا­نىمىمنىڭ تۋىنا مىنا جاعداي سەبەپ بولدى. جوعارىدا مەن 6 مامىر كۇنى ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اسكەري ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرلەرى گريگوري بۋلاتوۆ ەكەۋمىزدىڭ «گيمملەر ءۇيى» مەن رەيحستاگتىڭ اراسىنداعى ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تەكسەرىپ ءوتتى دەدىم عوي. مىنە, سوندا: «مىناداي اجال اۋزىنان وسىدان 7 كۇن بۇرىن قالاي امان قالعانبىز؟» – دەپ جاعامدى ۇستاعان ەدىم. سەبەبى, جاۋ ورداسىنىڭ جان-جاعى بارريكادا تارىزدەس قۇم قاپتارمەن قورشالىپتى. ەنى 600, ۇزىندىعى 1200 مەتر بولاتىن كورول الاڭىنا 15 دوت سالىنعان. بۇعان قوسىمشا ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وسى الاڭعا كولدەنەڭ, رەيحستاگتان 120 مەتر جەردە سۋ جىبەرىلگەن بوگەت ور بار بولىپ شىقتى. ول ەشبىر اسكەري كارتادا كورسەتىلمەگەن. وعان جاۋ ورداسىنا جاقىن جەردەگى ۇيلەردىڭ شاتىرلارىنا ورناتىلعان ءتۇرلى كاليبردەگى زەنيت زەڭبىرەكتەرى مەن پۋلەمەتتەرىن, تيرگارتەن ماڭايىنداعى جەرگە كومىلىپ قويىلعان ارتيللەريالىق قارۋلاردى قوسىڭىز. مىنە, كەيىن وسى شاعىن عانا جەر – رەيحستاگ اۋدانىن ولىسپەي بەرىس­­پەۋگە بەل بايلاعان 6 مىڭ ەسەس باس­كە­سەرلەرى قورعاعانىن ايتتى بىزگە ەرەك­شە ءبولىم قىزمەتكەرلەرى. ال ەندى وسىن­داي جەردەن امان شىعۋ... بۇل ەندى اللا­نىڭ ماعان تارتقان سىيى قاراعىم. سون­­­­دىقتان وسى كۇنىمە شۇكىرشىلىك ەتەمىن. – ەلگە قاشان قايتتىڭىز؟ – ءبىزدىڭ 674-ءشى پولك سوۆەت اسكەر­­لەرىنىڭ بەرليندەگى شەكتەۋلى كونتين­گەن­تى قۇرامىندا 1947 جىلعا دەيىن تۇردى. سودان سوڭ ەلگە قايتۋعا رۇقسات بەرىل­دى. ۆارشاۆا, كيەۆ, ماسكەۋ, چەليا­بىنى كوكتەي ءوتىپ اقمولاعا كەلدىم. جۇدەۋ ءومىر, كوڭىلى قاياۋ جۇرت. جاعداي سۇراپ جايباراقات جۇرەتىن زامان ەمەس. جان باعۋ ءۇشىن جۇمىسقا تۇردىم. پەدۋچيليششەدە وقيتىن گۇلجيھان اتتى بويجەتكەنمەن تانىستىم. ءبىر-ءبىرىمىزدى ۇناتقان سوڭ ءۇي بولىپ, وتاۋ قۇرۋعا ءسوز بايلاستىق. اتا-اناسى قاراپايىم ادامدار ەكەن. اقمولادان ونشا قاشىق ەمەس, بۇكسىن وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى «جاڭا تۇرمىس» كولحوزىندا تۇراتىن بولىپ شىقتى. گۇلجيھان بەس اعايىندى ەدى. ولار: ءوزى جانە ءۇمىتجان, سودان سوڭ جانتاس, سابىر, قادىر. اكەسى ءسار­­­سەن­باي قاسەنوۆ سول كەزدەگى زامانداستارى سەكىلدى الدىمەن كولحوزدا جۇمىس ىستەگەن شارۋا ادامى, سودان سوڭ سوعىسقا بارعان مايدانگەر-ءتىن. وتاعاسىنىڭ الدىنان ءوتىپ, باتاسىن العان سوڭ ول كىسىمەن جاقىنىراق تانىسىپ, تالاي اڭگىمەگە قانىقتىم. سونىڭ ءبىرى مىنا وقيعا. اقساقال ۇلى وتان سوعىسىنا 1941 جىلدىڭ كۇزىندە الىنىپتى. لەنينگراد باعىتىنداعى مايداندا بولعان. 1942 جىلعى جاز ايلارىنىڭ بىرىندە اۋىر كونتۋزيا الىپ, وپىرىلعان ترانشەيا توپىراعىنىڭ استىندا قالىپتى. بۇل جاعدايدى ستەپان لازارەنكو دەگەن قارۋلاسى كەزدەيسوق كورىپ قالادى دا سارسەكەڭدى باسقا جاۋىنگەرلەرگە ايتىپ ءجۇرىپ وكوپتان قازدىرتىپ الادى. سويتەدى دە سانچاستقا تاپسىرتىپ, ەسى جينالعان سوڭ ەلگە قايتارتادى. گۇلجيھان ەكەۋمىز ۇيلەنىپ, وتباسىن قۇراعان سوڭ, سول كەزدەگى اتى ءجيى ەستىلىپ, جاستاردى جۇمىسقا شاقىرىپ جاتقان «مويىنتى – شۋ» تەمىرجول قۇرىلىسىنا اتتاندىق. سارىشاعان ستانتسياسىندامىز. ءۇي بەردى. كاسىپ بار. ءومىر جاقسى. بىراق اۋا رايى قاتال. كۇن ىسسى. جەر سورتاڭ. سۋ اششى. مۇ­نىڭ ءبا­­­رىنە كوندىگىپ كەتەر مە ەدىك قايتەر ەدىك, ەگەر ءبىر باقىتسىز وقيعا بولماعاندا... زايىبىمنىڭ اياعى اۋىر, ەكىقابات-تىن. انە-مىنە بوسانادى دەپ ءسابي كۇتىپ جۇرگەنبىز. كورشىلەرىمىز دە جاندارى قالماي, گۇلجيھان مەكتەپتەن كىتاپ, داپتەر بۋمالارىن اكەلە جاتسا, ولاردى كوتەرتپەي, الدىنان شىعىپ وزدەرى ۇيگە اكەپ تاستايتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى تولعاق قىسىپ, اۋرۋحاناعا ءتۇستى. سودان ول سول جەردەن قايتىپ ءتىرى شىقپادى. ءوز اياعىمەن بارىپ, ءولى كۇيىندە ۇيگە ورالدى. شەشەسىن جۇتقان شاقالاق ۇل بالا ەدى. التى ايدان كەيىن ول دا شەتىنەپ كەتتى. سونىمەن باسقا ۇرعان تاناداي مەڭ-زەڭ بولىپ, نە ىستەرىمدى بىلمەي قالدىم. كورشى-كولەم, جورا-جولداستارىمنىڭ قولدارىنان باسۋ ايتقاننان باسقا نە كەلەدى. جىلى سوزدەرى مەن جاردەمدەرىن ايامايدى-اق. بىراق مەنىڭ ەڭسەم كوتەرىلەر ەمەس. ءوستىپ جۇرگەندە ەڭبەك دەمالىسىمنىڭ دا ۋاقىتى كەلدى. «الماتىعا بارايىن», – دەپ ويلادىم ىشتەي. وسى شەشىممەن الاتاۋ باۋرايىنا قاراي تارتتىم. سو­­­دان سارىشاعانعا قايتا ورالعانىم جوق. الماتىدا ول كەزدە, ايتپاقشى قازىردە دە بار, «گوركومحوز» دەگەن مەكەمە بولدى. سوندا ءارتۇرلى جۇمىستار ىستەپ ءجۇردىم. 1953 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ اياعىندا قالالىق اسكەري كوميسساريات ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان زاپاستاعى وفيتسەرلەردى جيناپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اكىمشىلىك بولىمىنە الىپ كەلدى. بۇل باسقوسۋدان ۇققانىمىز: تاياۋ­دا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى مەن 1918-1920 جىلدارداعى ازامات سو­عى­سى جانە 1928-1932 جىلدارعى كوللەك­­تيۆتەندىرۋ كەزىندە قىتايعا اۋىپ كەتكەن قانداستارىمىزدى قازاقستانعا قاي­تا ورالتۋ جۇمىسى باستالادى ەكەن. ماق­سات – سوعىستان كەيىن السىرەپ كەتكەن جۇ­مىس رەسۋرسىن جانداندىرۋ. سوعان باي­­لانىستى سەمەي وڭىرىنەن باقتى, ما­­قان­شى, الماتى وبلىسىنان قورعاس, نا­­­رىنقول شەكارا پۋنكتتەرى اشىلىپ, وعان جاۋاپتى ادامدار 1954 جىلدىڭ 1 مار­­­تىنان باستاپ ارعى بەتتەن بەرى وتكەن اعا­­يىن­داردى لايىقتى دارەجەدە قارسى الۋ­­­لارى كەرەك. بۇل جۇمىسقا كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىنداعى تەمىردەي ءتارتىپ تەزى­­نەن وتكەن, رەسمي ءىس قاعازدارىن تولتىرۋ­دا تاجىريبەلەرى بار ءبىز سياقتى زا­پاس­­­تاعى وفيتسەرلەر تارتىلاتىن بولىپ­تى. «بارەكەلدى! – دەدىك مىنا ءسوزدى ەستى­گەندە ءبارىمىز. – جاقسى حابار, دۇرىس ءىس ەكەن. قۇداي ەندى ەلگە ەلدى قوستىراتىن وسى كوشتىڭ ءساتىن بەرسىن!». سويتتىك تە جارتى اي شاماسىندا بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ, وسىدان 10 جىل بۇرىنعى مايدان دالاسىن­داعى ۆزۆود, روتاعا جەتەكشىلىك ەتكەن لەي­تەنانتتار, باتالونعا باسشى بولعان كاپيتاندار مەن مايورلار, وسى قۇرى­لىمدارداعى ساياسي جۇمىستار جۇرگىز­گەن پوليترۋكتەر ورتالىق كوميتەت­تىڭ جىبەرگەن جەرلەرىنە تارتتىق تا كەت­تىك. قۇرامىندا مەن بار 12 ادام­دىق توپ جاركەنت قالاسىنا كەلىپ تۇستىك. وسىنداعى كراسنوارمەيسكايا كوشەسىن­دە بىزگە ارنالعان كەڭسە ءۇيى بار ەكەن. وعان «قونىستاندىرۋ پۋنكتى» دەگەن جازۋى بار تاقتايشا ءىلىپ قويىپتى. جۇمىسىمىز وتە قاۋىرت. جۇكتەلگەن تاپسىرما تۇرلەرى: شەكارادان ءوتىپ كەلگەن قانداستارىمىزدى وتباسى بويىنشا تىزىمگە الۋ, ارقايسىسىنىڭ قولدارىنا پاسپورت العانشا دەپ ۋاقىتشا كۋالىك رەتىندە جۇرەتىن سۋرەت جاپسىرماسى بار انىقتاما-سپراۆكا بەرۋ, 3 كۇندىك كارانتيندە ۇستاپ, دارىگەرلىك-سانيتارلىق باقىلاۋدان وتكىزۋ, سودان سوڭ ولاردى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى تىڭ كوتەرى­لىپ جاتقان وڭىرلەرگە جۇمىس كۇشى رەتىندە جىبەرۋ ەدى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە مىناداي قيىندىققا كەزىكتىك. ول ءبىر كەزدەرى قىتايعا اۋعانداردىڭ دەنى وسى وڭىرلەردەن بولعاندىقتان, كوبىنىڭ ەندى 30-40 جىلدان كەيىن ارەڭ كورگەن اتامەكەنىنەن الىسقا ۇزاپ كەتكىسى كەلمەگەندىگى ەدى. جانە جۇمىس كۇشى جالعىز تىڭ كوتەرىلىپ جاتقان سولتۇستىك وبلىستارعا عانا ەمەس, سوعىستان ەركەك كىندىك ازايىپ كەتكەن مۇندا دا وتە قاجەت بولىپ شىقتى. وسىنداي پروبلەمالارعا كەزىككەن سوڭ ۇكىمەتكە حات جازىپ, تەلەگرامما سالدىق. جوعارعى جاق بۇعان تەز جاۋاپ قاتتى. ولاردىڭ ۇيعارىمى بويىنشا بىزگە, ەگەر شەكارادان بەرى وتكەن ازاماتتىڭ الماتى نە سەمەي وڭىرىندە تۋىسقانى تابىلىپ, ول قىتايدان كەلگەن جاقىنىن ءبىر جىلعا دەيىن باعىپ-قاعىپ, قاتارعا قوسۋعا شامام كەلەدى دەپ قولحات بەرسە, مۇنداي وتباسىلاردى تىڭ جەرگە جىبەرمەي-اق, سول اۋىل, اۋداندا جۇمىس كۇشى رەتىندە قالدىرۋعا رۇقسات بەرىپتى. مىنە, وسىدان كەيىن ءىسىمىز ىلگەرى باسىپ جۇرە بەردى. شەتتەن كەل­گەن اعايىندارمەن ارادا جاقسى ءبىر سىيلاستىققا تولى تۇسىنىستىك ورنادى. بۇعان سول كەزدەرى ءوزىم كۋا بولعان مىنا ومىرلىك مىسالدى ايتسام, سول كوپ جايدان حابار بەرەدى عوي دەپ ويلايمىن. 1955 جىلدىڭ كۇزى بولۋى كەرەك, ءبىزدىڭ كراسنوارمەيسكايا كوشەسىندەگى قونىستاندىرۋ پۋنكتىنە جاسى 25-26 شاماسىنداعى جىگىت كەلىپ كىردى. امان-ساۋلىقتان كەيىن ول ءوزىنىڭ ءبىر جىل بۇرىن ارعى بەتتەن بەرى وتكەنىن, سودان وسى پانفيلوۆ اۋدانىنداعى جاركەنت پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, قالا ىرگەسىندەگى كىشىشىعان اۋىلىندا مۇعالىم بولىپ ورنالاسقانىن ايتتى دا اڭگىمە ارناسىن باسقا تاقىرىپقا بۇردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا وسىدان 2-3 كۇن بۇرىن قىتايدا قالعان بەكسۇلتان جابىكوۆ دەگەن جالعىزباس­تى نەمەرە ءىنىسى قورعاس زاستاۆاسىنان بەرى ءوتىپتى. سىباي-سالتاڭ, اياققا ورالعى بالا-شاعاسى جوق جاس ادام بولعاندىقتان, باقىلاۋ پۋنكتىندەگىلەر ونى تىڭ يگەرىلىپ جاتقان سولتۇستىك وڭىردەگى قوستاناي وبلىسىنىڭ بوروۆسكوي اۋدانىنا جىبەرۋگە شەشىم قابىلداپتى. – ءوزى مومىن, ساۋاتى دا شامالى, ونىڭ ۇستىنە ورىس تىلىنەن مۇلدە ماقۇرىم ەدى باۋىرىم. اعايىن-تۋعانىنان الىسقا بارىپ قالاي كۇنەلتەدى؟ – دەگەن ۋايىمىن ايتتى اڭگىمە يەسى. – اتى-ءجونىڭ كىم؟ – دەپ سۇراق قويدىم وسى ارادا مەن وعان. – توقباي يسابەكوۆ. – جارايدى, ىنىشەك... ەندى ماسەلە بىلاي, – دەدىم. – نەمەرە ءىنىڭ ءوز-وزىنە كەلىپ, مىنا ورتاعا بەيىمدەلگەنشە, ونى باعىپ-قاعا الاتىن شاماڭ بار ما؟ – ويباي, و نە دەگەنىڭىز؟.. ءوزىم ەشتە­ڭە ءىشىپ-جەمەسەم دە, ەشتەڭە كيمەسەم دە بارىمدى سوعان بەرەمىن عوي. – جەكە باسى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى دەگەن سياقتى ءتارتىپ جاعىنا دا جاۋاپ بەرەسىڭ عوي؟ – ءيا, – وندا وسىلاي دەپ ءوتىنىش – قولحات جاز دا ءىنىڭدى مىنا اۋلادان تاۋىپ الىپ, اۋىلىڭا قايت. – وي, راحمەت اعاسى! بۇل جاقسى­­لى­عى­ڭىزدى ولە-ولگەنشە ۇمىتپاسپىن. كوسە­گەڭىز كوگەرسىن! – دەپ ول قاتتى قۋان­دى. ...سويتكەن توقباي, ءيا, ءسويتىپ تانىس­قان توقباي يسابەكوۆ كەيىن جاركەنت وڭىرىنە سىيلى ۇستاز اتاندى. مۇعالىمدىك قىزمەتتى قالامگەرلىكپەن جالعاستىرىپ, بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى اتانعان سوڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءمۇ­شەلىگىنە قابىلداندى. ال الگى جال­عىز­­باستى جىگىت – بەكسۇلتان جابىكوۆ كول­­حوزدا جان اياماي جۇمىس ىستەپ, وزات سۋشى – مۇراپ بولدى. 5 ۇل, 2 قىزدى ومىرگە اكەلىپ, ايەلى سارقىت ەكەۋى باقىتتى ءومىر سۇرۋدە. توقباي دا, جابىك تە قازىر سول جاركەنت وڭىرىندەگى وزدەرى­نىڭ اتا-بابالارى تۋىپ-وسكەن جەردە. با­رىس-كەلىسىمىز جاقسى. ۇنەمى حابارلاسىپ, حال-جاعدايىمىزدى سۇراسىپ تۇرامىز. – دۇرىس ەكەن. ال ەندى مىنانى ايتىڭىزشى, اعا! ول جاقتاعى, ياعني, شەكاراداعى جۇمىستان قالاي بوساپ, الماتىعا قاشان قايتتىڭىز؟ سودان سوڭ ودان كەيىنگى جانە قازىرگى ءومىر جولىڭىز تۋرالى دا قىسقاشا ايتا كەتسەڭىز. سەبەبى, بۇلار بۇگىن جاي, قا­لىپ­تى نارسە رەتىندە كورىنگەنىمەن, بولا­شاقتا قاجەتتى دەرەكتەر بولارى انىق. – الماتىعا قورعاس شەكاراسىنان ءبىزدى 1956 جىلى قايتاردى. كەلگەن بويدا سول باياعى قالالىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇمىسىنا قايتا كىرىسىپ كەتتىم. كەيىن چايكوۆسكي مەن سوۆەت كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى مونشانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. ءسويتىپ, جۇرگەندە 1965 جىلعى جەڭىستىڭ 20 جىل­دىعى مەرەكەسى قارساڭىندا مەنى ماسكەۋ مەن گدر-دان ءتۇرلى دەلەگاتسيا وكىلدەرى ءجيى ىزدەپ كەلە باستادى. سۇرايتىندارى – بەرليندەگى باياعى رەيحستاگ وقيعاسى. مىنە, سونداي كەزدەسۋلەردە سىرت كوز ادامداردىڭ بىرەۋى بولماسا بىرەۋى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ايدىك باتىرىنا كورسەتكەن قۇرمەتتەرىنىڭ ءتۇرى وسى ما دەگەن سياقتى ەسكەرتۋ ايتىپ قالا ما دەپ قاۋىپتەندى-اۋ دەيمىن, الماتى قالالىق سوۆەتى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەسەن دۇيسەنوۆ مەنىڭ قىزمەتىمدى ءوسىردى دە جىبەردى. ءسويتىپ ويدا-جوقتا مونشا مەڭگەرۋشىسىنەن قالالىق كوممۋنالدىق جانە كوركەيتۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ شىعا كەلدىم. ال سودان ەكى جىل وتكەن سوڭ قازاقستان استانا­سى­نىڭ ەڭ سۇلۋ ءارى اسەم ارحيتەكتۋرالىق تۋىندىلارىنىڭ تۇڭعىشى – «الماتى» قوناق ءۇيى ومىرگە كەلدى. 1967 جىلى ءسوز ەتىپ وتىرعان عيماراتتىڭ لەنتاسى قيىلىپ, سالتاناتتى جاعدايدا اشىل­عان­نان بەرى مەن مىنە, وسىندا ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقارىپ كەلەمىن. كول­لەكتيۆ مۇشەلەرى – ءوز ءىسىنىڭ ماماندارى. ۇيىمشىل, ءتارتىپتى, سانالى, مادەنيەتتى جاندار. ۇلكەندەرگە ىزەتپەن, كىشىلەرگە قامقورلىقپەن قارايتىن وسىنداي ادامدارمەن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىما تاۋبە دەپ ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن. اڭگىمە اياقتالدى. ساعاتىما قارا­دىم. تسيفەر­بلات ءتىلى كەشكى 8-گە تاياپ قال­عان ەكەن. «3 ساعاتقا جۋىق اڭگىمەلەسىپ­پىز عوي», – دەدى وسى كەزدە قابىلداۋ بولمە­سىندەگى قىزعا شاي اكەلۋگە تاپسىرما بەرىپ جاتىپ راحاڭ دا مەنىڭ قيمىلىمدى بايقاپ قالىپ. «ءيا, كوپ سويلەستىڭدەر. ءبىراز نارسە ايتىلدى. وزىڭمەن 30 جىلدان بەرى ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەلە جاتسام دا سەن تۋرالى كەيبىر جايتتەردى مىنا مەن دە ءجوندى بىلمەيدى ەكەنمىن. بۇل ءبىر جاقسى اڭگىمە بولدى», – دەپ ورنىنان تۇردى بولمەنىڭ ءبىر بۇرىشىندا بىرەسە تەلەديدار كورىپ, بىرەسە گازەت وقىپ وتىرعان قاسىم اعا قايسەنوۆ تە. ۇشەۋمىز شايعا وتىردىق. «قازاق, – دەپ ءبىر اڭگىمە باستادى وسى كەزدە ءسال قۋاقىلانا جىميعان راحاڭ, – قوناعىن قوي سويىپ قارسى العان عوي. ءبىز ساعان قوي عانا ەمەس قالقام, مىنا جەرگە بۇكىل جان-جانۋاردى ءتىزىپ اكەپ وتىرمىز. ۇيالما, قالاعانىڭدى الىپ, ءىشىپ-جەپ وتىر». بۇل سوزگە قاسەكەڭ ءماز بولدى. ال مەن اڭگىمە نە تۋرالى بولىپ وتىرعانىن تۇسىنبەي قالدىم. سوسىن بارىپ داستارقانداعى ايۋ, اتەش, ق ۇلىن, تورعاي, بالىق بەينەلەنگەن ۇساق پەچەنەلەردى كورىپ ك ۇلىپ جىبەردىم. راحاڭ مىنە, سولاردى ايتىپ قالجىڭداپ وتىر ەكەن. قايتارىمدا ماعىنالى دا ءماندى اڭگىمەسى ءۇشىن باتىر اعاعا راحمەتىمدى ايتىپ, ديپلومات سومكەمنەن ول كىسىنىڭ 1978 جىلى «جالىن» باسپاسىنان شىققان «جەڭىس جالاۋى» كىتابىن الىپ, اۆتوگراف جازىپ بەرۋىن ءوتىندىم. راحاڭ بۇعان ريزاشىلىقپەن كەلىسىپ: «جانبولاتقا. زور دەنساۋلىق, ۇزاق ءومىر تىلەيمىن. اعاڭ راحىمجان قوشقارباەۆ. 9 ماي, 1984 جىل. الماتى», دەگەن سوزدەردى جازىپ ۇسىنىپ جاتتى دا: «بۇگىن 9 وكتيابر ەكەنىن بىلەمىن. بىراق مەن ەل-جۇرتقا بەرگەن قولتاڭبالارىما 9 ماي كۇنىن جازۋدى ادەتكە اينالدىرعانمىن. ول قانداي مەرەكە ەكەنىن بىلەسىڭ عوي», دەدى. ءسويتتى دە ستولىنىڭ تارتپاسىنان شاعىن قاتىرما قاعازدى سۋىرىپ الىپ, وعان ءوزىنىڭ قولىن قويدى دا: «مىناۋ مەنىڭ 60 جىلدىعىما ارنالعان شاقىرۋ بيلەتى. كەلىن ەكەۋىڭ كەلىپ قاتىس. جاراي ما؟», دەپ شىعارىپ سالدى. سىرتقا شىعىپ, قولىمداعى قاعازعا ۇڭىلسەم, وندا ورىس تىلىندە: «...ءسىزدى رەيحستاگ شايقاسىنىڭ قاھارمانى, سوعىس ارداگەرلەرى كوميتەتى الماتى سەكتسياسىنىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى راحىمجان قوشقارباەۆتىڭ 60 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى كەشكە قاتىسۋعا شاقىرامىز. كەش 1984 جىلدىڭ 19 وكتيابرىندە كەشكى ساعات 17-دە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ كونفەرەنتس-زالىندا وتەدى (الماتى قالاسى, كوممۋنيستىك پروسپەكت 105-ءشى ءۇي). مەرەيتويلىق كوميسسيا», دەپ جازىلىپتى. جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». ––––––––––––– سۋرەتتەردە: 3-ءشى ارمياعا قاراستى «فرونتوۆيك» گازەتىنىڭ رەيحستاگ قا­ھار­مانى ر.قوشقارباەۆتى تانىستىرعان 1945 جىلعى 17 مامىرداعى ءنومىرى. 150-ءشى ديۆيزياداعى «ۆوين رودينى» گازەتىنىڭ اسكەري ءتىلشىسى بولعان ۆ.سۋببوتين مەن ر.قوشقارباەۆ. ماسكەۋ. 1970 جىل. جەرلەستەر ء(بى­رىنشى قاتاردا سولدان وڭعا قاراي: م.جۇماعوجين, ر.قوشقارباەۆ, ا.اي­نابەكوۆ, ەكىنشى قاتاردا تۇرعاندار: ا.تولەۋباەۆ, س.نۇرماعامبەتوۆ, ت.بي­گەلدينوۆ). تسەلينوگراد. 1971 جىل. ___________ (جالعاسى بار).