وردا بايلارىنىڭ باس كوتەرۋى

ارحيۆتە قۇلباي سىرىمبەكوۆ, ۇمبەتالى وتاليەۆ جانە باسقالارىن قىل­مىستىق كودەكستىڭ 58-10, 59-13-باپتارى بويىنشا ايىپتاعان پ-3271 ءنومىرلى قۇ­جاتتىق ءىس ساقتالعان. 1930-1932 جىلدارى باي-كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ باعىتىندا وتكىزىلگەن ۇجىمداستىرۋ ناۋ­قانىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بايلارى بەل­سەن­دىلىك تانىتىپ, كەڭەستىك بيلىككە قارسى ب ۇلىكتەر جاساعان. 

№1 اۋىل, قاسىمتاۋ جانە سۇيىندىك اۋىلدارىندا قالعان بايلاردىڭ العاشقى كونتررەۆوليۋتسيالىق قىزمەتتەرى 1929-1930 جىلدارى ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندە باس­تالادى. بايلار كولحوزداردى ىدى­را­تۋدىڭ ءادىسى رەتىندە تۇرعىنداردىڭ ارا­سىن­دا انتيكولحوزدىق ۇگىت-ناسيحات جۇر­گىزۋدى, سونداي-اق كولحوزعا مۇشە بولىپ كىرىپ الىپ, ونى ىشىنەن ىدىراتۋدى تاڭ­داپ العان. بايلاردىڭ كەلىسىپ جاساعان ارە­كەت­تەرىنەن كولحوزدار تارقاپ كەتىپ وتىرعان.

1930 جىلى قاسىمتاۋ اۋىلىندا كولحوز ۇيىمداستىرىلادى. اۋىلدىڭ بايلارى كولحوزعا قوسىلۋدى قۇپتامايدى. كولحوز قۇرۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جاۋاپتى ادامدارى قادىرعالي يسماعامبەتوۆتەن شارۋا قوجالىعىن ۋاقىتشا پايدالانۋعا سۇراعان. الايدا قادىرعالي كولحوزعا ءوزىنىڭ قىستاۋىن بەرۋدەن ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ, «سەندەردىڭ كولحوزدارىڭ ءبارىبىر ۇزاققا بارمايدى» دەپ كەسىپ ايتقان.

سول كەزەڭدە قاسىمتاۋدا كاكىش الما­نوۆ پەن الماعامبەت ۋايسوۆتىڭ باس­شى­لىعىمەن بايلاردىڭ ۇيىمى قۇرىلادى. ولار وزدەرىنىڭ جاعىنا ۇگىتتەۋ ارقىلى ورتاشالار مەن كەدەيلەردى تارتىپ, جينالىس كەزىندە ب ۇلىك شىعارىپ, جەرگىلىكتى كەڭەستىك ورگاننىڭ وكىلدەرىن, ونىڭ ىشىندە اۋىلدىق كەڭەس توراعاسىن, حاتشىسىن ۇرىپ-سوققان. اقىرىندا بايلاردىڭ ۇيىمى قاسىمتاۋ اۋىلىندا ۇيىمداستىرىلعان كولحوزدى تاراتىپ جىبەرەدى. بۇل ۇيىمنىڭ قاتارىندا كاكىش المانوۆپەن بىرگە ءجۇنىس جامالوۆ, كۇلباي سىرىمبەكوۆ, وتەعۇل سىرىمبەكوۆ, قۇباي ايتقاليەۆ, ۇمبەتالى وتاليەۆ, قادىرعالي يسماعامبەتوۆ, شاكىر جاردەموۆ, احمەدجان جاردەموۆ, ومار جەتىباەۆ, قابي سارجىگىتوۆ, جاردەم كەنجەعاليەۆ, حايرەتدين ءابۋجاپاروۆ, مەدەكەش زايناليەۆ, ساماۋ جاقىپوۆ سەكىلدى بايلار بەلسەندى ارەكەت ەتىپ, اۋىل قىزمەتكەرلەرىن, كوممۋنيستەردى ۇرىپ-سوعۋعا قاتىسقان. 1931 جىلى كۇزدە اۋىل كەدەيلەرى بايلاردىڭ جاساعان ىستەرىنە نارازىلىق رەتىندە كەدەيلەردىڭ جالپى جينالىسىندا اتالعان بايلاردىڭ بارلىعىن كولحوزدىڭ قۇرامىنان شىعا­رىپ جىبەرەدى. كولحوزدان شىعىپ كەتكەن بايلار ەندى استراحان, قالماق وبلىستارىنا قاراي قونىستانۋ جاعىن قاراستىرا باستاعان.

وسىعان ۇقساس جاعداي وردا اۋدانىنىڭ №1 اۋىلىندا دا بولعان. سول اۋىلدىڭ بايلارى قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ بايلارىمەن  تىعىز قارىم-قاتىناس ۇستايدى. كولحوزدى ىدىراتۋ ماقساتىندا بىرىككەن توپقا قابي قۇرماشەۆ, ىقسانعالي مۇقانوۆ جەتەكشىلىك جاساعان. كوتەرىلىسشىلەر باس­تاپ­قىدا جاسىرىن جينالىستار وتكىزسە, كەيىن كولحوزداستىرۋعا اشىق تۇردە قارسى شىعىپ, كولحوزدىڭ مال-مۇلكىن توناۋمەن اينالىسقان. بايلاردىڭ انتيكولحوزدىق ارەكەتتەرى انىقتالعان سوڭ ولار دا كولحوزدان شىعارىلعان.

سۇيىندىك اۋىلىنىڭ بايلارى لۇقپان بەكتەمىروۆ, ومارعالي جانعاليەۆ قاسىم­تاۋ اۋىلىنىڭ بايلارى كۇلبايمەن سى­رىم­بەكوۆ, ۇمبەتالى وتاليەۆ جانە ت.ب. باي­لانىس ورناتىپ, اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا كەڭەستىك بيلىككە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ, استراحان, قالماق وبلىستارىنا كوشىپ كەتۋ جونىندە ءجيى ايتىپ وتىرعان.

1931 جىلدىڭ اياعىندا كۇلباي سىرىم­بەكوۆ كولحوزدان شىعارىلعاننان كەيىن استراحان وكرۋگىنە قاراي قاشقان, ودان ءارى قالماق وبلىسىنا بارىپ, ول جاقتا ءبىر اي بولىپ قايتقان. شىندىعىندا كۇلباي قالماق وبلىسىنا قاسىمتاۋ اۋى­لىنان بۇرىنىراق كەتكەن قاجىعالي سۇلتانعاليەۆ, شاۆالي قاسىموۆ سەكىلدى بايلارمەن كەزدەسىپ, سول جاققا ءوز وتباسىلارىمەن بىرگە كوشۋ ماسەلەسىن اقىلداسۋ ءۇشىن بارعان.

كۇلباي سىرىمبەكوۆ تەرگەۋدە بەرگەن ءوز جاۋابىندا مالىن جاپپاي ساتىپ جىبەرگەنى ءۇشىن كولحوزدان شىعارىلىپ, جەكە سالىق سالىنعاننان كەيىن يمانعالي باقتىباەۆپەن بىرگە قالماق وبلىسىنىڭ اندرەەۆكا حۋتورىنا سول جاقتا جاسىرىنىپ جۇرگەن كۇيەۋ بالاسى قاجىعالي سۇلتانعاليەۆكە بارعانىن مالىمدەگەن. اڭگىمە بارىسىندا قاجىعاليدىڭ بۇل جاقتا ءومىر ءسۇرۋ قولايلى ەكەنىن ايتىپ, ولارعا قالماق وبلىسىنا كوشىپ كەلۋگە كەڭەس بەرگەنىن بايانداعان. مۇندا ءۇش كۇندەي بولىپ, يمانعالي ەكەۋى دجاكۋي قالاسىنا تاعى ءبىر تۋىسقانى شاۆالي قاسىموۆقا بارعانىن اتاپ كورسەتكەن.

وردا اۋدانىنىڭ سۇيىندىك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, سول ۋاقىتتا كۋلاك رەتىندە انىق­تالعان ارىستانعالي يحلاسوۆ 1929 جىل­دىڭ اياعىندا بايدىڭ ساناتىنا جاتقى­زىلىپ, استىق دايىنداۋ ناۋقانى كەزەڭىندە 5 پۇت بيداي سالىعى سالىنعانىن, ونى تولەي الماعان سوڭ مال-مۇلكى تاركىلەۋگە ۇشىراعانىن ايتقان. دەگەنمەن ارتىنان سالىعىن تولىقتاي وتەگەن سوڭ, مال-مۇل­كىن كەيىن قايتارىپ العان. بۇدان كەيىن ول قولىنداعى بار مالىن تۇگەلدەي ساتىپ, 1930 جىلدىڭ جازىندا قالماق وبلى­سى­نىڭ زاميانا اۋىلىنا كوشىپ كەتكەن. كەيىنىرەك ول جاققا وردالىقتاردان ون شاقتى شارۋاشىلىق كوشىپ بارعان, ونىڭ ىشىندە وسپان قارامولدين, مۇشكەن داۋلەتياروۆ, قاجىعالي دەربىساليەۆ جانە ت.ب. بار. سونىمەن بۇلاردان باسقا شارۋاشىلىقتار دا كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا شىداماي, استراحان, قالماق جەرىنە كوشىپ كەتىپ وتىرعان.

ارىستانعالي 1932 جىلى اقپان ايىن­دا استراحان وبلىسىندا وردا اۋدا­نىنان بارىپ بازاردا مال ساتىپ جۇر­گەن ادامداردى قۇزىرلى ورگاندار جاپپاي ۇستاي باستاعانىن ايتقان. ميل­لي­تسيونەرلەر كەيىن اۋىلعا كەلىپ, ءۇي-ءۇيدى ءتىنتىپ, قاجىعالي دەربىساليەۆتى تۇت­­قىن­داعان. ودان بولەك بارلىعى 26 ادام­دى ۇستاپ, قالماقبازار اۋدانىنا الىپ بارعان, كەيىن استراحان تۇرمەسىنە قا­ما­عان. ارىستانعالي استراحانداعى قاماۋدان تەك ءتورت ايدان سوڭ عانا بوساپ شىققان. ءسويتىپ, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا نارازىلىق بىلدىرگەن وردا اۋدانىندا قالعان بايلار دا الدارىنداعى مالدارىن سويىپ, استراحان بازارلارىندا ساۋ­دالاپ وتىرعان. بۇل بايلار ءۇشىن مالدارىن كولحوزعا وتكىزبەۋدىڭ ءبىر امالى ەدى. الايدا بايلاردىڭ بۇل ارەكەتتەرى كەيىن وزدەرىنە ايىپ بولىپ تاعىلدى.

1932 جىلى 25-26 ناۋرىزدا ۇمبەتالى مەن كۇلباي سۇيىندىك اۋىلىنا كەلىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسەدى. ولار ەلدەگى جاع­دايدىڭ كۇردەلى ەكەنىن, حالىقتىڭ اشار­شىلىققا ۇشىراعانىن, ءتىپتى بيلىك­تەگى قىزمەتكەرلەردىڭ وزدەرى دە اشى­عىپ جۇرگەنىن ايتقان. ەگەر جاعداي ۋشىعا بەرسە, جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ وزدەرى كوتەرىلىسكە شىعاتىنىن, بارىنەن بۇرىن كەڭەستىك بيلىك وسىدان قورقىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتكەن. «ەندى اۋىل­دا تىنىش ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس, سون­دىق­تان باس اۋعان جاققا كەتۋ كەرەك, ەڭ بولماعاندا استراحان وكرۋگىنە نە­مە­­سە قالماق وبلىسىنا قاراي بارۋ كە­رەك. ول جاقتا جاعداي جاقسى, ساۋدامەن اينالىسىپ ازىق تابۋعا دا بولادى», دەيدى ولار. لۇقپان بەكتەمىروۆ قو­ناق­تار­دىڭ ءسوزىن قوستاپ, قانشا رەت ايتسا دا ەشكىمنىڭ كوشكىسى كەلمەيتىنىن, ەگەر وزىنە سالىنعان مىندەتكەرلىكتەن قۇتىلسا, بىردەن «استراحان جاققا جاسىرىنىپ كەتەتىنىمە ءسوز بەرەمىن», دەپ ۋادە ەتكەن.

1932 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا كۇلباي سىرىمبەكوۆ مەن قابي قۇرماشەۆ اۋىلدى ارالاپ, ءو.سىرىمبەكوۆ, ج.ورنە­كوۆ, ق.سارجىگىتوۆ, ج.جامالوۆتىڭ ۇيلە­رىن­دە بولادى. كولحوزعا قايتادان كىرۋ ءۇشىن ارىز بەرۋ ماقساتىندا ولارمەن ورداعا بىرگە باراتىن بولىپ كەلىسەدى. كۇلباي قالماق وبلىسىنا جاساعان ساپارى جونىندە اڭگىمەلەپ, ول جاقتا بيلىككە قارسى قارۋلى «باندالىق توپتىڭ» بار ەكەندىگىن, جاعداي كۇردەلەنە بەرسە, سول جاققا قاراي كەتۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتقان. 4 ساۋىردە ك.سىرىمبەكوۆ, ءو.سىرىمبەكوۆ, ق.قۇرماشەۆ, ج.ورنەكوۆ, ج.جامالوۆ, ق.سارجىگىتوۆ بارلىعى بىرگە ورداعا بارادى. الايدا اۋىلداعى تاپتىق كۇرەستىڭ تىپتەن شيەلەنىسە تۇسكەنىنە قاراعاندا بايلاردىڭ كولحوزعا قايتا كىرۋ نيەتتەرى ورىندالماعانعا ۇقسايدى.

1932 جىلى 26 ساۋىردە كۇلباي سىرىم­بە­­كوۆتىڭ قارات سويعان مەكەنىندەگى ۇيىن­دە تۇندە بايلاردىڭ جاسىرىن جي­نا­لىسى وتەدى. وعان بارلىعى 20 شاقتى ادام قاتىسقان. جينالىستا ءۇ.وتا­ليەۆ, س.ايتجانوۆ, ك.سىرىمبەكوۆ, ش.جار­دەموۆ جانە ج.جامالوۆ كەزەكپەن ءسوز الىپ, جاقىن ارادا كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇلايتىنىن, قالماق وبلىسىندا جۇرگەن قاجىعالي سۇلتانعاليەۆ جانە ومار جەتىباەۆپەن (1931 جىلعى جاڭاقالا كوتەرىلىسىنىڭ بەلسەندى «باندالارى») بايلانىس ورناتىپ, ولاردان قارۋ-جاراق الىپ, كەڭەس بيلىگىنە قارسى شىعۋعا دا­يىن بولۋى كەرەكتىگىن ايتقان. ولار كەيىن كول­حوزدىڭ مالىن ايداپ, قالماق وبلىسىنا قاراي كوشىپ كەتۋدى جوسپارلاعان. جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى وعان قولداۋ ءبىلدىرىپ, قالماق وبلىسىنا ءوز ارالارىنان ۋاكىل رەتىندە كاكىش الما­نوۆ, اقمولدا بەگەشانوۆ, ۇمبەتالى وتا­ليەۆ پەن سۇلەيمەن قاراەۆتى جىبەرۋگە ءبىراۋىزدان شەشىم قابىلداعان.

قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءجۇنىس جامالوۆتىڭ تەرگەۋدە ايتقانى بويىنشا كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا قارسىلىق بىلدىرگەن ق.يسماعامبەتوۆ, ءۇ.وتاليەۆ, س.ايتجانوۆ اۋىلدىق بيلىكتىڭ كەڭسەسىنە كەلىپ, ءسۇتتى مال بەرۋلەرىن تالاپ ەتكەن, ولاي بولماعان جاعدايدا باسقا اۋدانعا كوشىپ كەتەمىز دەپ قورقىتقان. اقىرىندا ۇشەۋى دە ءوز اۋىلدارىنان قاشىپ شىعىپ, استراحان جاققا قاراي كوشىپ تىنعان. استراحان اۋماعىنا بارىپ قونىستانعان ق.يسماعامبەتوۆتىڭ ەكى ۇلىنىڭ ءبىرى ءدىنىم قادىرعاليەۆ 1930 جىلى كوشىپ كەتسە, ەكىنشىسى يماش قادىرعاليەۆ 1931 جىلى كوشىپ بارعان. 1932 جىلى يماش قاسىمتاۋ اۋىلىنا كەلىپ, وردا اۋدانىنا قايتىپ كوشىپ كەلمەكشى بولعان, دەگەنمەن ول سول كەتكەننەن قايتىپ ورالماعان.

1932 جىلى 26 مامىردا وردا اۋدانى تەرەكتى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قابي قۇرماشەۆ قاماۋعا الىنعان. №1 اۋىلدىڭ تۇرعىندارىنان ق.قۇرماشەۆپەن بىرگە ايىپ تاعىلعانداردىڭ ىشىندەگى ىقسانعالي مۇقانوۆ ۆولوگدا قالاسىنا, يشانعالي بوكەنباەۆ ءسىبىر ولكەسىنە بۇرىنىراق جەر اۋدارىلعان, ال جاقسىمبەك يرعازيەۆ, ىقس­ان كوپجانوۆ, بيسەنباي وماروۆ, سۇن­دەتقالي اجىعاليەۆ, زۇلقايىر حارە­سوۆ تەرگەۋدەن قاشىپ جۇرگەن جانە ولارعا ىزدەۋ جاريالانعان.

1932 جىلى 3 شىلدەدە وردا اۋدانى سۇيىندىك اۋىلىنىڭ بايلارى – و.جان­عاليەۆ, ز.جانعاليەۆ, ۇ.دوسقاليەۆ, ع.ۇساعاليەۆ, ش.ۇساعاليەۆ, قاسىمتاۋ اۋى­لىنىڭ بايلارى – ق.سىرىمبەكوۆ, ءۇ.وتا­ليەۆ, ق.يسماعامبەتوۆ, ج.جامالوۆ, ءو.سىرىم­بەكوۆ, ق.سارجىگىتوۆ, ق.ايتقا­ليەۆ, ت.ءمۇلحايداروۆ, ش.جاردەموۆ قا­ماۋ­عا الىنعان. ال 2 شىلدەدە ج.جۇماعا­ليەۆ, ا. يحلاسوۆ قاماۋعا الىنعان ەكەن, كەيىنىرەك ل.بەكتەمىروۆ تۇتقىندالعان. قاماۋعا الىنعانداردىڭ بارلىعى دا بقو بويىنشا وگپۋ-دىڭ تەرگەۋ يزولياتورىنا ورال قالاسىنا جونەلتىلگەن.

قاراشا ايىندا تەرگەۋ بارىسىندا كىنالارى انىقتالماعان ازاماتتاردى قاماۋدان بوساتسا, ق.قۇرماشەۆ, ق.سىرىمبەكوۆ, ءۇ.وتاليەۆ, ق.ايتقاليەۆ, ش.جار­دەموۆ, ءو.سىرىمبەكوۆ, ت.ءمۇلحاي­داروۆ, ل.بەكتەمىروۆ, و.جانعا­ليەۆ – بارلىعى 9 ادام قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-10, 59-13-باپتارى بويىنشا ايىپ­تالا باستاعان. قابي قۇرماشەۆتان باسقا­لارى وزدەرىنە تاعىلعان كىنانى مويىن­دا­ما­عان. ال وسى ءىس بويىنشا بەلسەندىلەر رەتىندە قارالىپ جاتقان ق.سارجىگىتوۆ, ق.يسما­عامبەتوۆ پەن ج.جامالوۆ ورال­دا­عى ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەسىندە دەنساۋ­لىق­تارىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى قايتىس بولعان.

وردا اۋدانىنىڭ №1 اۋىلى, قاسىمتاۋ جانە سۇيىندىك اۋىلدارىنىڭ كەڭەستىك بيلىك ساياساتىنا اشىق قارسى شىقتى دەپ جازىقسىز ايىپتالعان ازاماتتارعا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتىندا مىناداي دەرەكتەر بار:

قابي قۇرماشەۆ – 53 جاستا, №1 اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, 1907-1909 جىلدار ارالىعىندا ستارشىننىڭ حاتشىسى, 1919-1920 جىلدارى اقتار كەزىندە ستارشىن قىزمەتتەرىن اتقارعان, باي, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان, ساۋاتتى, پارتيا قاتارىندا جوق, وتباسىلى, 1928 جىلى سوتتالعان, 1930 جىلى ۇجىم­داستىرۋ كەزەڭىندە ىقسانعالي مۇقا­نوۆ­پەن بىرگە كولحوزداردى ىدىراتۋ باعى­تىندا بايلاردىڭ توبىن قۇرىپ, جەتەكشىلىك جاساعان. قۇلباي سىرىمبەكوۆ – 49 جاستا, قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, باي, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان, ساۋاتسىز, پارتيا قاتارىندا جوق, وتباسىلى, مالشى, ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا سوتتالماعان, 1929-1930 جىلدارى كولحوزداردى ىدىراتۋ بويىنشا بايلار توبىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعان. ۇمبەتالى وتاليەۆ – 41 جاستا, قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, رەۆو­ليۋتسياعا دەيىن بىرنەشە جىل ستارشىن بولىپ قىزمەت اتقارعان, 1921-1922 جىلدارى باندى ورىنعاليدىڭ توبىنا بەلسەندى قاتىناسقان, باي, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان, شالا ساۋاتتى, پارتيا قاتارىندا جوق, مالشى, وتباسىلى, 1931 جىلى سوتتالعان, ويتكەنى 1930 جىلى كولحوزداردى ىدىراتۋ بويىنشا بايلار توبىنا كىرگەن, كەڭەستىك قىزمەتكەرلەردى ۇرىپ-سوعۋعا قاتىناسقان, سىرىمبەكوۆتىڭ ۇيىندە وتكەن جاسىرىن جيىندا جاڭاقالا كوتەرىلىسى باسشىلارى سۇلتانعاليەۆپەن جانە باسقالارىمەن بايلانىس ورناتۋ قاجەتتىگىن, قالماق جەرىنەن قارۋ-جاراق الۋ جانە قالماق وبلىسىنا كوشىپ كەتۋ جونىندە ايتقان. كۇباي ايتقاليەۆ – 49 جاستا, قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, باي, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان, ساۋاتسىز, پارتيا قاتارىندا جوق, مالشى, وتباسىلى, ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا سوتتالماعان, 1930-1932 جىلدارى قاسىمتاۋ اۋىلىندا كولحوزدى ىدىراتۋ بويىنشا بايلاردىڭ توبىن قۇرىپ, جەتەكشىلىك جاساعان. كول­حوز­داستىرۋعا قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇر­گىزۋ ارقىلى قاسىمتاۋ اۋىلىنداعى كولحوزدى تاراتىپ جىبەرگەن. بۇل ماسەلە­لەر بويىنشا وردا اۋدانىنىڭ №1 اۋىلىنداعى بايلار توبىنىڭ جەتەكشىسى قابي قۇرماشەۆپەن بايلانىس ورناتقان. ولاردىڭ بايلانىسى باسىندا جاسىرىن جينالىستار وتكىزۋمەن شەكتەلسە, كەيىن كولحوزدارعا اشىق قارسىلىق ءبىلدىرۋ, كولحوزدىڭ مال-مۇلكىن توناۋ ارقىلى كورىنىس بەردى. كەڭەستىك بيلىككە قارسى جانە جەڭىلمەۋگە ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ, كولحوزشىلاردى كولحوز مالىن ءوز بەتىنشە سويىپ الۋعا, كولحوزدان شىعۋعا يتەرمەلەدى. شاكىر جاردەموۆ – 30 جاستا, قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, باي, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان, شالا ساۋاتتى, پارتيا قاتارىندا جوق, مالشى, وتباسىلى, 1931 جىلى مالىن ادەيى ساتقانى ءۇشىن سوتتالعان, كولحوزداردى ىدىراتۋ بويىنشا قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ بايلارى توبىنىڭ مۇشەسى بولعان. وتەعۇل سىرىمبەكوۆ – 50 جاس­تا, وردا اۋدانىنىڭ قاسىمتاۋ اۋىلى­نىڭ تۇرعىنى, باي, سايلاۋ قۇقىعىنان ايى­رىلعان, ساۋاتسىز, پارتيا قاتارىن­دا جوق, كاسىبى بويىنشا مالشى, وتباسىلى, ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا سوت­تال­ماعان, كولحوزداردى ىدىراتۋ بويىنشا قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ بايلارى توبىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, ءوزىنىڭ اعا­يى­نى ق.سىرىمبەكوۆتىڭ ۇيىندە بولعان باي­لار­دىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق جيىلىسىنا قاتىسقان. تولەپقالي ءمۇلحايداروۆ – 40 جاستا, قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, باي, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان, شالا ساۋاتتى, پارتيا قاتارىندا جوق, مالشى, وتباسىلى, ءوزىنىڭ ايتۋى بو­يىنشا سوتتالماعان, ق.سىرىمبەكوۆتىڭ ۇيىندە وتكەن بايلاردىڭ جاسىرىن جينالىسىنا قاتىناسقان, حالىق اراسىندا كەڭەستىك بيلىككە قارسى ۇگىت-ناسيحاتتار جۇرگىزگەن. لۇقپان بەكتەمىروۆ – 47 جاستا, سۇيىندىك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, 1913 جىلدان 1923 جىل ارالىعىندا مولدا بولعان, باي, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان, شالا ساۋاتتى, پارتيا قاتارىندا جوق, مالشى, وتباسىلى, ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا سوتتالماعان, قالماق وبلىسىندا جاسىرىنىپ جۇرگەن بايلار توبىمەن جانە قاسىمتاۋ اۋىلىنىڭ بايلارىمەن بايلانىس جاساعان. ومارعالي جانعاليەۆ – 45 جاستا, سۇيىندىك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, رەۆو­ليۋتسياعا دەيىن ءارتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان, 1918-1919 جىلدارى اقتاردىڭ كەزەڭىندە ءوز ەركىمەن ءانوحيننىڭ وتريادىنا قوسىلىپ, بەيبىت تۇرعىنداردى شابۋىلداۋ ارەكەتتەرىنە قاتىناسقان, الەۋمەتتىك شىققان تەگى جاعىنان ءىرى بايدىڭ ۇلى, ءوزى دە باي, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان, ساۋاتتى, پارتيا قاتارىندا جوق, مالشى, وتباسىلى, 1930 جىلى مال ساۋدالاعانى ءۇشىن سوتتالعان, قالماق وبلىسىندا جاسىرىنىپ جۇرگەن بايلارمەن بايلانىسى بار, حالىقتى كوشۋگە ۇگىتتەگەن جانە كەڭەستىك بيلىككە قارسى شىعۋعا شاقىرعان.

1932 جىلى 1 جەلتوقساندا وردا اۋدانىنىڭ №1 اۋىلى, قاسىمتاۋ جانە سۇيىندىك اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارىنا قاتىستى «قىلمىستىق ءىستىڭ» ايىپتاۋ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, بۇل قۇجات قاسسر-ءى وگپۋ-ىنىڭ ساياسي وكىلدەرى ۇشتىگىنىڭ سوتتان تىس قاراۋىنا جولدانعان.

1932 جىلعى 28 جەلتوقسانداعى وگپۋ جانىنداعى ساياسي وكىلدەر ۇشتىگىنىڭ وتىرىسىندا №354 ايىپتاۋ ءىسى بويىنشا قابي قۇرماشەۆ پەن 9 ادامعا قاتىستى قىلمىستىق كودەكستىڭ 58/10, 59/13-باپتارى نەگىزىندە تومەندەگىدەي شەشىم قا­بىلدانعان. «ك.سرىمبەكوۆ, ۋ.ۋتا­ليەۆ, ك.ايتكاليەۆ, ت.مۋلحايداروۆ, و.دجانگاليەۆ, ل.بەكتەميروۆ – ون جىل مەرزىمگە كونتسلاگەرگە جابىلسىن, مەرزىمى 3/VII-32 ج. ەسەپتەلسىن. ك.كۋرماشەۆ, ش.دجاردەموۆ, ۋ.سرىمبەكوۆ – بەس جىل مەرزىمگە كونتسلاگەرگە جابىلسىن, مەر­زى­مى 3/VII-32 ج. ەسەپتەلسىن. بار­لى­عى­نىڭ مۇلكى تاركىلەنسىن».

ءسويتىپ, ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قار­سىلىق بىلدىرگەندەرى ءۇشىن سوتتالعان وردا اۋدانىنىڭ ءۇش اۋىلىنىڭ ادامدارى جازالارىن وتەۋ ءۇشىن قارلاگقا جو­نەل­تىلگەن. ال ولاردىڭ كەيىنگى تاع­دىر­لارى تۋرالى مالىمەت جوق. دەگەن­مەن 1989 جىلى 13 شىلدەدە جازىقسىز ايىپتالعان وردا اۋدانى ازاماتتارىنىڭ بارلىعى ورال وبلىستىق سوتى پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن اقتالعان.

وردا اۋدانى بايلارىنىڭ ۇجىمداس­تىرۋ ساياساتىنا قارسى باس كوتەرۋى –1928-1932 جىلدارداعى ورال وكرۋگىندەگى حالىق كوتەرىلىستەرىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, بۇل باس كوتەرۋلەردىڭ جاڭاقالا كوتەرىلىسىمەن بايلانىسىنىڭ بولعاندىعى انىق بايقالادى. ويتكەنى جاڭاقالا كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, تەرگەۋ­دەن بوساعان ادامدار وردا اۋدانىنا كەلىپ قونىستانعان, ودان ءارى استراحان وكرۋگىنە, قالماق وبلىسىنا قاراي قاشقان. ق.سۇلتانعاليەۆ, و.جەتىباەۆ, م.زايناليەۆ جانە تاعى باسقالاردىڭ جاڭاقالا وڭىرىنەن شىققان كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلار ەكەن­دىگىنە ارحيۆ دەرەكتەرى دالەل بولادى. مىنە, وسىنداي بەلسەندى كوتەرىلىسشىلەر وردا اۋدانى بايلارىنا يدەيالىق قولداۋ كورسەتىپ, كەڭەستىك بيلىككە قارسى كۇرەستە ولارعا دەمەۋ بولىپ وتىرعان.

وردا اۋدانى بايلارىنىڭ باس كوتە­رۋىنىڭ ماقسات-مۇراتتارى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىمەن ۇندەسىپ جاتىر. ستاليندىك اكىمشىل-ءامىرشىل جۇ­يەگ­ە قارسى تۇرا بىلگەن قايسار رۋحتى جانداردى حالىق باتىرلارى دەپ تانۋعا, ولاردىڭ ەرلىكتەرىن قازىرگى جاس بۋىنعا ۇلگى-ونەگە ەتۋگە ابدەن لايىق. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق سايا­سي اقتاۋ, ولاردىڭ ەسىمدەرىن بۇكىل قوعامعا تانىتۋ جانە دارىپتەۋ – ەلىمىزدىڭ باستى يدەولوگيالىق ۇستانىمىنىڭ ءبىرى. بۇل جاعداي حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىنىڭ جاڭعىرۋىنا نەگىز بولىپ, جاڭا قازاقستاننىڭ رۋحاني-مادەني دامۋىنا جول اشادى.

 

ەسقايرات حايداروۆ,

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا كوميسسيا مۇشەسى