استىقتى وڭىردە تۇقىم سەبۋگە ازىرلىك قالاي؟

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان — ءومىر ەسقالي:

بۇگىنگە دەيىن وبلىستىق اگرو­ونەركاسىپتىك كەڭەستىڭ كەڭەيتىل­گەن ءماجىلىسى ءۇش رەت ءوتتى. وندا اۋىل­شارۋاشىلىق داقىلدارىن دەر كەزىندە سەبۋ نەگىزگى اڭگىمە وزەگىنە اينالىپ, بيىلعى دالا جۇمىستارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى اتاپ ءوتىلدى. اگروقۇرىلىم جەتەك­شىلەرىن كوكتەمنىڭ ەرتە كەلۋى, مامىر بويى جاڭبىردىڭ جاۋ­ماۋى الاڭداتۋلى. ونىڭ ۇستىنە مەتەورولوگيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاز قۇرعاقشىلىق بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامى شىندىققا جا­ناس­سا, جاعدايدىڭ قيىنداي تۇسەرى انىق. توپىراق قىرتىسىنداعى ىلعال قورى ورتاشا جىلدىق دەڭ­گەيگە سايكەس كەلگەنىمەن, كەي جەرلەردە الا-قۇلا. سول سەبەپتى قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايدان قينالماي شىعۋدىڭ شارالارى الدىن-الا قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, بەلگىلەنگەن 3,2 ميل­ليون گەكتار القاپقا ىلعال جا­بىل­دى. باسقا دا اگروتەحنيكالىق شارالاردى قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن كە­مىت­پەۋ جايى باستى نازارعا الىن­عان. 546 مىڭ توننا تۇقىم سۇ­رىپ­تاۋدان ءوتىپ, 94 پايىزى 1,2 سىنىپقا جەتكىزىلدى. تۇقىم ال­ماس­تىرۋ جانە جاڭارتۋ ماقسا­تى­مەن 15 مىڭ توننا ەليتالى تۇ­قىم ازىرلەندى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ميلليارد تەڭگەدەن استام دەمەۋ قارجى ءبولىنىپ, “قاز­ازوت”, “قازفوسفات” زاۋىت­تارىنان مينەرالدى تىڭايتقىش الۋعا كەلىسىم-شارت جاسالدى. جانار-جاعارماي ءۇشىن 2,7 ميلليارد, تۇقىم شارۋاشى­لى­عىن قولداۋعا 345 ميلليون تەڭگە مەملەكەتتىك قازىنادان قاراس­تىرىلدى. – كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن ءوز مەز­گىلىندە وتكىزۋدىڭ ناقتى ءمىن­دەتتەرى بەلگىلەندى. قالعان شارۋا – ديقانداردىڭ ءوز قولىندا. ەڭ باستىسى, تۇقىم ءسىڭىرۋدىڭ قو­لاي­لى كەزەڭىن وتكىزىپ الماۋىمىز كە­رەك. بيدايدى 1 ماۋسىمعا, قال­عان تەحنيكالىق داقىلداردى 5 ماۋسىمعا دەيىن ءسىڭىرۋدى مەجەلەپ وتىرمىز, – دەدى بىزگە وبلىس اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى ورىن­با­سارى ا.ساپاروۆ. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سوڭعى كەزدەرى قولجەتىمدى جانار-جا­عارمايمەن قامتۋ جايى جاق­سا­را تۇسكەن. قاجەتتى  63 مىڭ توننا ديزەل وتىنىنىڭ 85 پايىزى اكەلىنگەن. قالعانى  جاقىن كۇن­دەرى جەتكىزىلمەك. ءار ءليترى 62 تەڭ­گەدەن بەلگىلەنگەن. جىلداعى­داي ەگىس زيانكەستەرى مەن ارام­شوپتەرگە قارسى كۇرەس شارالارى دا تىڭعىلىقتى  اتقارىلماق. بيىل تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ەسەبىنەن ءداندى داقىلدار كولەمى 4 ميلليون گەكتارعا جەتىپ وتىر. بۇل  بىلتىرعىدان 120 مىڭ گەكتارعا كوپ. مايلى داقىلدار ەگىستىگى 300 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلدى. كارتوپ پەن كوكونىس مولشەرى دە ەداۋىر ارتتى. بۇگىندە قىزىلجار وڭىرىندە القاپتارعا جاپپاي اتتانىس باستالىپ, كەڭ دالا ءدۇبىرلى ەڭبەككە بولەنگەن. سولاردىڭ ءبىرى – وڭىردەگى ەڭ ءىرى استىقتى ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى. اۋدان ەگىنشىلەرى بيىل 629 گەك­تارعا ءداندى داقىلدار ورنا­لاس­تىرۋدى ۇيعارعان. ونىڭ 445 مىڭ گەكتارىنا جاڭا تەحنولوگيا قول­دانىلماق. مۇندا ىلعال جابۋ, جەر وڭدەۋ تالاپقا ساي اتقارى­لىپ, مايلى داقىلداردى ەگۋ قىزۋ قارقىن العان. تايىنشا اۋدا­نى­نا قاراستى “تايىنشا-استىق” جشس دە كۇن وتكەن  سايىن ەڭبەك قارقىنىن ۇدەتە تۇسۋدە. ءتاجى­ري­بەلى مامان اناتولي رافالس­كي باسقاراتىن اگروفيرما نولدىك تەحنولوگيانى ءتيىمدى مەڭ­گەرۋدىڭ ارقاسىندا ناۋقاندى 1 ماۋسىمعا دەيىن تولىق اياقتاپ ءجۇر. جالپى, وبلىس بويىنشا كوكتەمگى ەگىسكە 900-گە جۋىق جوعارى ءونىمدى كەشەندى تەحنيكا تارتىلىپ, بارلىق جۇمىستىڭ 75 پايىزىن اتقاراتىن بولادى. وسىناۋ جاۋاپتى ناۋقاننان وبلىستىڭ اگرارشى عالىمدارى دا سىرت قالىپ وتىرعان جوق. ولار­دىڭ پايدالى ويلارى مەن عىلى­مي-زەرتتەۋلەرى اركەز ەسكەرىلىپ, ۇنەمى تاجىريبەدە قولدانىلادى. ماسەلەن, وبلىستىق اگرارلىق كەڭەستىڭ توراعاسى, اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ كاندي­دا­تى ۆلاديمير يۆانوۆ, “وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسى” جشس ماماندارى ولگا گااس پەن نيكولاي دۋ­بينا­نىڭ ىلعال ساقتاۋ, ارامشوپپەن كۇرەس, سەبۋ مەرزىمىن ءتيىمدى پاي­دا­لانۋ جايلى قۇندى ۇسىنىس­تارى كىتاپشا بولىپ باسىلىپ, ديقاندارعا تاراتىلدى.

اقمولا وبلىسىنان — باقبەرگەن  امالبەك:

اقمولا ديقاندارى جاۋاپتى ناۋقاندى ادەتتەگىدەي جان-جاقتى دايىندىقپەن باستاپ وتىر. جۇمىس جوسپارى بويىنشا بيىل ءداندى دا­قىلدار 4569,4 مىڭ گەكتار القاپقا ورنالاستىرىلادى. بۇل بىلتىرعى دەڭگەيدەن 240,5 مىڭ گەكتارعا ارتىق. وبلىستىق اۋىل شارۋاشى­لى­عى باسقارماسىنىڭ باستىعى اي­گۇل احمەتجانوۆا ەگىستىك قۇرىلى­مىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتى جال­عاسىن تاباتىنىن ايتادى. ماسەلەن, كارتوپ داقىلى وتكەن جىلعىدان 151,6 گەكتارعا ۇلعايتىلىپ, 18341 گەكتارعا, كوكونىس 4229,7 گەكتارعا (118,7 گەكتارعا كوپ) جەتكىزىلمەك. وسىنىڭ وزىنەن-اق ديقاندار جاۋاپ­كەرشىلىگىنىڭ ەسەلەپ ارتقاندىعىن بايقاۋعا بولادى. تۇقىم ىرىزدىق نەگىزى ەكەندىگىن جاقسى بىلەتىن ديقاندار قاۋىمى ونى دەر كەزىندە قورلاندىرىپ, ءوڭ­دەۋ جۇمىستارىن ەرتە كۇزدەن باس­تاۋدى داعدىعا اينالدىرعان. زەرت­حانالار قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق 579,4 مىڭ توننا تۇقىم ءتيىستى ونگىشتىك دارەجەگە جەت­كى­زىل­گەن. ونىڭ 82 پايىزى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كلاستى سەبۋ ستاندارتىن قامتاماسىز ەتەدى. قازىر تۇقىمدى اشىق اۋادا قىزدىرىپ, دارىلەۋ ءىسى اتقارىلۋدا. بۇل ورايدا, بۇلاندى, ەڭبەكشىلدەر, اتباسار, ەگىندىكول, تسەلينوگراد, ەسىل اۋداندارىنىڭ شارۋاشىلىقتارى تىڭعىلىقتىلىق تانىتۋدا. بيىل ينۆەستورلار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارى تاراپىنان مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى مولىنان قورلان­دى­رۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. ياعني, ونىڭ كولەمىن 29341 تونناعا جەت­كىزىپ, 1,2 ميلليون گەكتار القاپتى نارلەندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سو­نىمەن قاتار, ەگىنشىلىك مادەنيەتىن كوتەرۋ ماقساتىندا بۇلاندى, جاق­سى, ەڭبەكشىلدەر, جارقايىڭ, سان­دىقتاۋ, اتباسار اۋداندارى قىرۋار قارجى قاراستىرعانى قۇپتارلىق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, 2701,1 گەكتار القاپ ىلعال قورىن ساقتاۋ تەحنو­لو­گياسىمەن وڭدەلىپ وتىر. مۇنداعى ءوسىم 31,4 پايىزدى قۇرايدى. وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارى تۇقىم سەبۋ ىسىنە كىرىسىپ, بەلسەندىلىك تانىتۋدا. بۇگىنگى كۇنگە ون اۋدان­نىڭ شارۋاشىلىقتارى بىرجىلدىق جانە كوپجىلدىق ءشوپ ەگۋدى اياق­تاۋعا جاقىن قالدى. ساندىقتاۋ اۋدانىندا بارلىق داقىلدار ءتۇرىن سەبۋ 48 مىڭ گەكتاردان اسىپ وتىر. بۇلاندى اۋدانىنىڭ “سارىتومار”, “نوۆوبراتسكوە”, “جۋراۆلەۆكا”, “پار­تيزانسكوە” اۋىل شارۋاشى­لىعى كاسىپورىندارى مايلى داقىلدار, كۇنباعىس, راپس جانە سۇرلەمدىك جۇگەرى ەگۋدە الدا كەلەدى. اۋدانننىڭ استىقتى القاپتارىندا 645 تراكتور, 584 تۇقىمسەپكىش پەن 51 دانا زامانالىق كەشەن ءونىمدى جۇمىس اتقارۋدا. جالپى, وبلىستىڭ ديقان-مەحا­نيزاتورلارى قاۋىرت ناۋقاننىڭ ءار ساعاتىن ءتيىمدى پايدالانىپ, كۇنىنە 285 گەكتارعا تۇقىم سەبۋ جونىندەگى جوسپارلى مەجەدەن كورىنۋدە. بۇل اقمولالىق دالا ەڭبەككەرلەرىنىڭ ىرىزدىق ءدانىن سەبۋدى بەلگىلەنگەن كەستەگە ساي ابىرويمەن اتقارىپ شىعاتىنىنا سەنىم قالىپ­تاس­تىرادى.

قاراعاندى وبلىسىنان — ايقىن نەسىپباي:

بيىلعى كوكتەم قاراعاندىلىق ديقاندار ءۇشىن ۇلكەن ءۇمىت اكەلدى. ىلعال مول, ەگىستىك القاپتارعا ءدال ات­تانىس الدىندا جاۋىپ وتكەن نۇر ءتىپ­تى تىلەگەندەي بولدى. قامدانىسقا ەر­تە قوزعالماعاندار بولماسا بۇعان دەي­ىنگىدەي جانار-جاعار ماي, تۇقىم ءىز­دەپ اۋرە-سارساڭعا تۇسكەن ەشكىم جوق. قىر توسىندەگى جاي-كۇي قانداي؟ وسى ساۋالىمىزعا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتى باس­تى­عىنىڭ ورىنباسارى ابدوللا تورە­بەكوۆتىڭ جاۋابى جارقىن شىقتى. وڭىردە ەگىندى ەڭ مولىنان ەگەتىن نۇرا, وساكاروۆ اۋداندارى تۇقىم سەبۋدىڭ العاشقى اينالىمدارىن ەڭسەرىپ ۇلگەرىپتى. ناۋقان باستالعان ەكى كۇن ىشىندە 40 مىڭ گەكتار ال­قاپ­قا ءدان ءسىڭىرىلىپ, قارقىندى ۇدە­تىپ بارادى ەكەن. بۇلايشا قي­مىل­داسا بولمايدى. كورشىلەس قوس اۋدان وسى ماۋسىمدا ارقايسىسى 230 مىڭ گەكتار جەرگە استىق ءوسىرۋى كەرەك. بۇعان مەجەلى ۋاقىت قىسقا. ايدىڭ اياعىنا دەيىن ءىس تىندىرىلۋى قاجەت. سوندىقتان جەرگىلىكتى ديقاندار جۇمىسقا قاۋىرت كىرىسكەن. ال وبلىس بويىنشا ءداندى دا­قىل­دار سەبىلەتىن ەگىستىك 748 مىڭ گەكتار – 89 مىڭى ارپا, 19 مىڭى س ۇلى. مۇنىڭ سىرتىندا 5 مىڭ گەكتارعا جۋىق القاپقا كوكونىس ەگى­لەدى, كارتوپ وتىرعىزىلادى. نەگى­زى­نەن اباي اۋدانىندا شوعىرلانعان ونىمەن شۇعىلدانۋشىلاردىڭ ەگىن­شىلەرمەن بىرگە بۇگىندە مويىن بۇرار ۋاقىتتارى جوق. ايماقتا استىق ءوندىرۋدى تۇتقا ەتكەن شارۋاشىلىقتاردىڭ شوقتى­عى بيىگى “قاينار” جشس. مۇنداعى ەگىستىك 30 مىڭ گەكتاردى الىپ جا­تىر. بۇرناعى كۇنى اتالعان سەرىكتەستىك جە­تەكشىسى سەيىتجاپپار نىعمەتوۆپەن كۇن ۇزاققا بايلانىسقا شىعا الماي, اقىرى تۇندە تىلدەستىك. ەگىن­جايدان ورالعان بەتى ەكەن. “كۇتكەن ءسات ءساتتى باستالدى. ديقاندارىمىز دالا ەڭبەگىن ساعىنىپ قالىپتى. شە­تىنەن شيراق قيمىل ۇستىندە. ناۋقاندى جىلداعىداي 10 كۇندە اياقتاماقپىز”, دەدى ول. مىنە, بۇل كۇندە قىر ەڭبەك­كەر­لەرى اراسىندا ءىس وسىلايشا قىزعان كەز. ءونىم وتكىزۋدەگى بىلتىرعى قيىن­دىقتارعا وكپە ۇمىتىلعان. الدا­عى كۇزدە قايتالانباسىنا, قا­لاي بولعاندا دا باستى ىرىس كوزى قادىرى بولەك بولماقتىعىنا سەنىسەدى.