دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, بارلىق ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن دامۋى ءبىلىم, عىلىم جۇيەلەرىنىڭ جاڭارۋىمەن, حالىققا ءبىلىم بەرۋدى يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان دامىتۋمەن, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدە زامان تالابىنا ساي ماماندىقتار اشۋ, حالىقتى وعان كەڭىنەن تارتۋ ارقىلى ساپا جاعىن دا ۇيلەستىرە وتىرىپ, جۇرگىزىلگەنىن بايقايمىز. ويتكەنى, ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى ۇلتتىق ەكونوميكا جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمىنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلاتىنى جانە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا ساپالى كاسىپتىك كادر الەۋەتىن قالىپتاستىرۋداعى ۇلەسىنىڭ زور ەكەنىنەن كورسەتەدى.
مىسالى, الەمدىك بانكتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ادام كاپيتالى ءار مەملەكەتتىڭ جالپى ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 64%-ىن قۇرايدى, ال اقش-تىڭ ءىجو كولەمىنىڭ 45%-ى ءبىلىم, عىلىم جانە جوعارى اقپاراتتىق تەحنولوگيانى پايدالانۋ جۇيەلەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن.
وسى ورايدا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ۇلگىدەگى جوعارى ءبىلىم بەرۋ, ونىڭ مازمۇنى مەن ساپاسىن جاقسارتۋ ارقىلى بىلىكتى, ءبىلىمدى جاڭا تۇرپاتتى ماماندار دايارلاۋدى يننوۆاتسيالىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ياعني, كاسىپورىنداردىڭ سۇرانىسىنا ساي ماماندار دايارلاۋ ماقساتىندا كوپ دەڭگەيلى جوعارى ءبىلىم بەرۋ تۇرلەرىن, كاسىبي بىلىكتىلىگى جاعىنان تالاپتارعا ساي ماماندار ازىرلەۋ ءۇشىن جاڭا ستاندارتتار مەن باعدارلامالار جاساۋ, جاڭا ماماندىقتار اشۋ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى وقۋ ۇدەرىسىنە يننوۆاتسيالىق سيپاتتاعى جاڭا پاندەردى ەنگىزۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ اياسىن كەڭەيتۋدى جاقسارتۋ مەن ماماندار دايىنداۋ جۇيەسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى زور بولىپ وتىر.
وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستاننىڭ اسا ءىرى وقۋ-ادىستەمەلىك جانە عىلىمي ورتالىعىنىڭ ءبىرى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمىندا دا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تەتىكتەرى مەن تاسىلدەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن جاڭا تۇرپاتتى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار شىعارۋ جونىندە جاۋاپتى, ءارى جان-جاقتى يگىلىكتى ىستەر اتقارىلۋدا.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميكا كافەدراسىنىڭ ۇجىمى ەكونوميكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇزدىكسىزدىگىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدى ودان ءارى جاقسارتۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك وزىق تەحنولوگيالارى مەن تۇرلەرىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءار ءتۇرلى سالالارىنىڭ سۇرانىسىنا بايلانىستى جاڭا ماماندىقتار اشۋ, ولارعا ارناپ ارناۋلى وقۋ ستاندارتتارى مەن باعدارلامالار جاساۋ, دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن جانە ءارتاراپتاندىرۋدىڭ تومەندەگىدەي تەتىكتەرى مەن ۇلگىلەرىن كەڭىنەن پايدالانا وتىرىپ جۇمىس جۇرگىزۋدە.
ءبىرىنشى ۇلگى – جاڭا ماماندىقتار مەن مامانداندىرۋلار اشۋ. قازاقستانننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ باسەكە قابىلەتتىلىگىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىرعان جاعدايدا ادام كاپيتالىن ۇتىمدى تۇردە قالىپتاستىرۋ, دامىتۋ جانە ونى پايدالانۋ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. ەكونوميكاعا اسەر ەتۋ جاعىنان ادام كاپيتالىنىڭ باسقا رەسۋرستارعا قاراعاندا ەڭ ماڭىزدى جانە پارمەندى ءرول اتقاراتىنى ءمالىم. ياعني, ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋى, ءوندىرىستىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋى, عىلىم, تەحنيكا سالاسىنداعى جانە ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىندەگى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ كوبىندە ادام كاپيتالىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا ادام كاپيتالىن پايدالانۋدا ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋ جانە نورمالاۋ سالاسىنداعى ماماندار ءوزىنىڭ دارەجەسى جانە كاسىبي ماڭىزدىلىعى بويىنشا الەمدىك ەكونوميكا جۇيەسىندە دە, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ اياسىندا دا اسا جوعارى cۇرانىسقا يە ەكەنى بەلگىلى. مىسالى, ولار ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى كاسىپورىنداردا, ءار ءتۇرلى بيزنەس, كوممەرتسيالىق جانە قارجىلىق قۇرىلىمداردا دا, مەملەكەتتىك ورتالىق جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىندا, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا, ت.ب. جۇيەلەردە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعانى انىقتالىپ وتىر.
سول سەبەپتى 2009 جىلدىڭ كۇزىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن, ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازەۋ-ءدىڭ ەكونوميكا كافەدراسىندا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عالىمدارى مەن كاسىپورىنداردىڭ ماماندارىن قاتىستىرا وتىرىپ “ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋ جانە نورمالاۋ” باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا ماماندىق بويىنشا مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى ازىرلەندى. ماماندىقتى بىتىرگەن ازاماتتارعا ەكونوميكا جانە بيزنەس باكالاۆرى دەگەن اكادەميالىق دارەجە بەرىلەدى. بۇل ماماندىق بويىنشا 2010 جىلى وقۋ ورنىنا ستۋدەنتتەر قابىلداۋعا جان جاقتى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, بۇل ماماندىق بويىنشا ماگيستراتۋرا مەن عىلىم دوكتورىنىڭ (Ph.D) باعدارلاماسى بويىنشا ستاندارتتاردى جاساۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە.
ەكىنشى ۇلگى – ماگيسترانتتاردى دايارلاۋدى ءارتاراپتاندىرۋ. كافەدرا ۇجىمى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق ماماندىق بويىنشا كادرلار-باكالاۆرلاردى دايىنداۋدى دا ودان ءارى جاقسارتۋمەن قاتار, ماگيسترانتتاردى دايارلاۋدى دا ءارتاراپتاندىرۋ تۇرعىسىنان جاقسارتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. مىسالى, كافەدرا نەگىزىندە بەلگىلى عالىمدار مەن شارۋاشىلىق جۇيەسىنىڭ ماماندارىن قاتىستىرا وتىرىپ, 2008 جىلى “ەكونوميكا” ماماندىعى بويىنشا قازىرگى زامان تالابىنا ساي ماگيستراتۋرانىڭ جاڭا ستاندارتى دايىندالىپ, وقىتۋ جۇيەسىنە ەندى. بۇل ستاندارتتا ماگيستراتۋرا دەڭگەيىندە كادرلار دايارلاۋدى يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان ۇيىمداستىرۋمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ءار ءتۇرلى جۇيەسىنە اسا قاجەتتى كادرلاردى ءارتاراپتاندىرۋ تەتىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى جۇرگىزۋگە دە كەڭ مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. ياعني, ەكونوميكا ماماندىعىنىڭ اياسىندا نارىقتىق جۇيەگە اسا قاجەتتى دەگەن مامانداندىرۋلار اشىپ, جوعارى بىلىكتى كادرلار دايىنداۋ جولعا قويىلا باستادى.
وسى تۇرعىدان العاندا, جوعارى ءبىلىمدى ەكونوميستەردى دايارلاۋدا سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ نارىقتىق ەكونوميكا تەتىكتەرىن يگەرىپ قانا قويماي, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ الۋان ءتۇرلى قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ءبىلۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان كافەدرادا بەيىندىك ماگيستراتۋرا بويىنشا ەكونوميكا جانە قۇقىق مامانداندىرۋى اشىلدى. بۇل باعىتتاعى ماگيستەرلەردى دايارلاۋ كەزىندە ستاندارتقا ساي مىندەتتى پاندەرمەن قاتار ەلەكتيۆتىك (تاڭداۋ) پاندەر رەتىندە ماگيستەرلەر كونستيتۋتسيالىق قۇقىق, ازاماتتىق قۇقىق, قارجىلىق قۇقىق, سالىقتىق قۇقىق, ت.ب. پاندەردى تەرەڭدەتىپ وقىپ-ۇيرەنۋ كوزدەلگەن.
اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ نەگىزىندە, اعىمداعى وقۋ جىلىندا “ەكونوميكا” ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋراعا 94 ادام قۇجات تاپسىرىپ, ونىڭ 69-ى وقۋعا ءتۇستى. بۇل كورسەتكىش وتكەن وقۋ جىلىنا قاراعاندا 4 ەسەدەن استام ءوستى.
ءۇشىنشى ۇلگى – عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ءجۇرگىزۋ. ۋنيۆەرسيتەت 2006 جىلدان باستاپ, ەكونوميكا ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىكتى عىلىمي-پەداگوگيكالىق ماماندار دايىنداۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا ءسايكەس كەلەتىن عىلىم دوكتورلارىن (Ph.D) دايىنداۋدى ءتاجىريبەلىك نەگىزدە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. اعىمداعى جىلى دوكتورانتۋرانى 10 ادام ويداعىداي اياقتادى.
ءتورتىنشى ۇلگى – وقۋ باعدارلاماسىن يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋ. باكالاۆرلار مەن ماگيسترانتتاردى دايارلاۋدا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىنا قاجەتتى يننوۆاتسيالىق ەكونوميكالىق جۇيەنى وقىپ ۇيرەنۋ ماقساتىندا, مەملەكەتتىك ستاندارتتارعا سايكەس ءمىندەتتى پاندەردى وقىتۋ مەن ەلەكتيۆتى پاندەردى انىقتاۋ, ولاردىڭ بالامالىعىن قامتاماسىز ەتۋدە شەتەلدىڭ وزىق وقۋ ۇلگىسىن پايدالانۋمەن قاتار, ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋدىڭ وڭ ءتاجىريبەسىن ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا پاندەردى وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا دا ىستەر اتقارىلۋدا. مىسالى, سوڭعى جىلدارى وقۋ ۇدەرىسىنە يننوۆاتسيالىق بيزنەس, كاسىپورىننىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگى, كاسىپورىننىڭ داعدارىسقا قارسى ساياساتى, يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ بيزنەس جوسپارى, اگروبيزنەستىڭ الەۋەتىن ەكونوميكالىق باعالاۋ, كاسىپورىننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, ەكونوميكا جانە كلاستەرلەردى ۇيىمداستىرۋ, تەحنولوگيالار رىنوگى, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم, ت.ب. پاندەر ەنگىزىلدى. ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار جاڭادان وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلگەن پاندەرگە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ماسەلەن كلاستەرلەر ەكونوميكاسى مەن ۇيىمداستىرۋى ءپانىن وقۋدىڭ نەگىزىندە ستۋدەنتتەر كلاستەرلەر جۇيەسىنە ەنەتىن كاسىپورىنداردا وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتۋدە.
بەسىنشى ۇلگى – وقۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تۇرلەرىن ەنگىزۋ. سوڭعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىندە جانە كافەدرا اياسىندا ماماندار دايارلاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق جاڭا تۇرلەرىن, تاسىلدەرىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ قارقىندى تۇردە دامىپ كەلەدى. مىسالى, 2007 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىرىنشى رەت تاجىريبە رەتىندە ەكونوميكا ماماندىعى بويىنشا قاشىقتىقتان وقىتۋ باستالعان بولاتىن. قازىرگى كەزدە وسى ءتاسىل بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتە 4 ماماندىق ەكونوميكا, قارجى, ەسەپ جانە مەنەدجمەنت) بويىنشا كادرلار دايارلانۋدا.
شەتەلدىڭ جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىلىكتى عالىمدارى مەن ۇستازدارىن جۇمىلدىرا وتىرىپ اعىمداعى وقۋ جىلىندا اعىلشىن تىلىندە وقيتىن ەكونوميكا ماماندىعىنىڭ 22 ستۋدەنتى ءبىرىنشى رەت وقۋىن ويداعىداي بىتىرگەلى وتىر. قوس ديپلام الۋ باعدارلاماسى بويىنشا وڭتۇستىك كورەيانىڭ كاننام ۋنيۆەرسيتەتىمەن جاسالعان كەلىسىم-شارت نەگىزىندە اتالعان ماماندىقتىڭ 12 ستۋدەنتى قازاق ەلى مەن كورەيا مەملەكەتتەرىنىڭ وقۋ ورىندارىنىڭ ديپلومدارىن الاتىن بولادى.
التىنشى ۇلگى – بيزنەس جۇيەسىنە ماماندار دايارلاۋدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, كاسىپورىنداردىڭ سۇرانىسىنا بايلانىستى ماماندار دايارلاۋ. حالىقارالىق تاجىريبەدە دامىعان ەلدەردىڭ كادرلىق الەۋەتىنىڭ قالىپتاسۋى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كۇش-الەۋەتىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بىرىكتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتەتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, گەرمانيادا كاسىبي ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكى جاقتى ءادىسى كەڭ دامىعان. ياعني, جۇمىس بەرۋشى بولاشاق كادرلاردىڭ ءبىلىم الۋىن تۇراقتى نازاردا ۇستاپ, ولاردىڭ تەوريالىق بىلىمدەرىن تاجىريبە جۇزىندە تولىقتىرىپ وتىرۋعا جاعداي جاسايدى.
سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن اسا قاجەت بولىپ وتىرعان بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدا جوعارى وقۋ ورىندارى مەن جەكە كاسىپكەرلىك جۇيەسى – بۇل پروبلەماعا زور جاۋاپكەرشىلىكپەن ارالاسۋى قاجەت سياقتى. ياعني, ولاردىڭ اراسىندا ءبىلىمدى ماماندار دايارلاۋدا ءتيىمدى ارىپتەستىكتى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ بولاشاعى زور ەكەنى بايقالدى.
جوعارىدا اتالعان ءىس-ارەكەتتەردىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكا ماماندىعىن بىتىرگەن جاستار ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا, كوممەرتسيالىق جانە قارجىلىق قۇرىلىمداردا, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىندا جانە باسقا دا سالالاردا سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. مىسالى, 2008 جىلى وقۋ بىتىرگەن 146 تۇلەكتىڭ 85-ءى (58,2%), ال 2009 جىلى سايكەسىنشە – 311 تۇلەكتىڭ 172-ءى (55,3%) وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتۋ كەزىندەگى جاقسى ناتيجەلەرى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اعىمداعى جىلداعى جولداۋىندا جوعارى ءبىلىم ساپاسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىستى ەكەنى, بۇل ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىسىنە ەنۋگە ۇمتىلۋى مىندەتتى ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. سوندىقتان وتانىمىزدىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا كورسەتىلگەن “جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ماقساتى – قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ جانە جەكە تۇلعانىڭ ساپالى ءبىلىم الۋعا دەگەن مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىرۋ” دەگەن قاعيداسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەكونوميكالىق ءبىلىم بەرۋدى يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان دامۋ قاجەتتىلىگىن وتەۋ جانە ونى ءارتاراپتاندىرۋ مەن جەدەل جاڭارتۋ جولىنداعى اسا ماڭىزدى ءىس-شارالاردى باسىمدىقپەن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن يگىلىكتى جۇمىستاردى ودان ءارى جۇرگىزۋ قاجەت.
الپىسباي سەيداحمەتوۆ, ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازەۋ-ءدىڭ ەكونوميكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور.