ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى

وتىرىسقا باس پروكۋراتۋرانىڭ, سىرتقى ىستەر, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مينيسترلىكتەرىنىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى, بەينەكونفەرەنتسيا بايلانىسى رەجيمىندە وبلىستاردىڭ, نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى قاتىستى.

سونداي-اق, وتىرىسقا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ/دياقب) رەفەرەندۋمدى باعالاۋ جونىندەگى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى بيۋروسى ميسسياسىنىڭ جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنان (تمد) بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.

وتىرىس بارىسىندا كۇن ءتارتىبى بويىنشا كەلەسى ءۇش ماسەلە قارالدى:

«2022 جىلعى 5 ماۋسىمعا تاعايىندالعان رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ۋچاسكەلەردىڭ داۋىس بەرۋ كۇنىنە دايىندىعى تۋرالى»; «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى تۋرالى»; «2022 جىلعى 5 ماۋسىمعا تاعايىندالعان رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەرىن قاراۋ بارىسى تۋرالى».

وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ءبىرىنشى ماسەلەسى اياسىندا اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ وكىلدەرى بەينەكونفەرەنتسيا بايلانىسى رەجيمىندە ۋچاسكەلەردىڭ داۋىس بەرۋ كۇنىنە دايىندىعى تۋرالى باياندادى.

داۋىس بەرۋگە ارنالعان بيۋللەتەندەر, اقپاراتتىق جانە ادىستەمەلىك ماتەريالدار جەتكىزىلگەن, بارلىق ۋچاسكەلەردە ۇيىمداستىرۋ جانە تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ جۇمىستارى اياقتالىپ وتىر. ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى ۋچاسكەلەردىڭ داۋىس بەرۋ كۇنىنە دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

نۇرلان ءابدىروۆ اۋماقتىق كوميسسيالارىنا داۋىس بەرۋ قاتاڭ تۇردە «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ نورمالارىنا ساي ءوتۋ قاجەت دەپ اتاپ ءوتتى.

سونداي-اق, ءبىرىنشى ماسەلە اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى جالعاس ادىلباەۆ بيۋللەتەندەردى شەتەلدىك ۋچاسكەلەرگە جەتكىزۋ جانە ۋچاسكەلەردىڭ داۋىس بەرۋ كۇنىنە دايىندىعى تۋرالى باياندادى.

زاڭناماعا سايكەس, داۋىس بەرۋ كۇنى شەتەلدە بولاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى رەسپۋبليكا اۋماعىنان تىس جەردە قۇرىلعان داۋىس بەرۋگە ارنالعان ۋچاسكەلەردە داۋىس بەرە الادى.

جالعاس ادىلباەۆ اتاپ وتكەندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەت ەلدەردەگى مەكەمەلەرىنىڭ جانىنان 52 شەت مەملەكەتتە 65 ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارى قۇرىلعان. ولاردىڭ بارلىق 325 مۇشەسى قاشىقتىقتان وقىتۋدان ءوتىپ, «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم: قۇقىقتىق نەگىزدەر جانە رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا تەستىلەۋدەن ءوتتى.

شەتەلدەگى جانە داۋىس بەرۋگە بەلسەندى قۇقىعى بار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەت ەلدەردەگى مەكەمەلەرى ۇسىنعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنىڭ الدىن الا جاسالعان تىزىمدەرىنە ساي, رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋگە قۇقىعى بار ازاماتتار سانى – 11 350 قۇراپ وتىر. 1%-دىق رەزەرۆتى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە 11 450 بيۋللەتەن ءبولىندى.

2022 جىلعى 3 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا داۋىس بەرۋدى وتكىزۋگە قاجەتتى بيۋللەتەندەر مەن ءتيىستى ماتەريالدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەت ەلدەردەگى مەكەمەلەرىنىڭ جانىنداعى 55 ۋچاسكەگە جەتكىزىلدى. قالعان 10 ۋچاسكەگە جەتكىزىلۋ ۇستىندە.

وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسەلە بويىنشا, ياعني رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك, سونداي-اق ۇگىت جۇرگىزۋ شارتتارى جونىندە ايتىلدى. ورك توراعاسى بۇگىن ءتۇن ورتاسىندا ۇگىت جاساۋ اياقتالاتىنىن, ال 4 ماۋسىم ساعات 00.00-دەن باستاپ تىنىشتىق كۇنى باستالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

نۇرلان ءابدىروۆ «تىنىشتىق كۇنى جانە رەفەرەندۋم كۇنى ۇگىت جۇمىستارىنا قاتىستى كەز كەلگەن ءىس-ارەكەتكە تىيىم سالىنادى جانە بۇل ءۇشىن زاڭنامادا قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن», دەپ اتاپ ءوتتى.

كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسەلە اياسىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرگۇل ماۋبەرلينوۆا «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم الدىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ۇگىت, سونداي-اق اقپاراتتىق كەڭىستىككە مونيتورينگ جۇرگىزۋ تۋرالى» بايانداما جاسادى.

سپيكەر اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى رەفەرەندۋمعا دايىندىق پەن ونى وتكىزۋ بارىسى تۋرالى ازاماتتاردى اقپاراتتاندىرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزگەنىن اتاپ ءوتتى. باق-تا الداعى رەفەرەندۋمعا ارنالعان 8 500-دەن استام ماتەريال (تەلەارنالاردا-3 مىڭنان استام, گازەتتەردە-2600 جانە ينتەرنەت-رەسۋرستاردا-2800-گە جۋىق) شىعارىلدى. رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردىڭ ەفيرىندە 50 بەينەروليك 2500-دەن استام كورسەتىلىممەن شىعارىلدى. ال وڭىرلىك تەلەارنالاردىڭ ەفيرىندە 40 بەينەروليك 5000-نان استام كورسەتىلىممەن شىعارىلعان.

ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ وتكىزگەن ءىس-شارالارىنا قاتىستى 700-گە جۋىق ماتەريال شىعارىلعان (160 تەلەارنالاردا, 150-دەن استام گازەتتەردە جانە 400-گە جۋىق ينتەرنەت-رەسۋرستاردا).

سونداي-اق, نۇرگۇل ماۋبەرلينوۆا رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭناما تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا مونيتورينگ جاساۋ ماقساتىندا اقپاراتتىق الاڭعا تاۋلىك بويى مونيتورينگ جاسالىپ وتىرعانىن ايتتى.

ۇگىت جۇمىستارى كەزەڭىندە 5 مامىر مەن 3 ماۋسىم ارالىعىندا 61 رەسپۋبليكالىق باق (تەلەارنالار - 19, گازەتتەر – 42), 342 وڭىرلىك باق (تەلەارنالار - 30, گازەتتەر-312) جانە 130-دان استام تانىمال ينتەرنەت-رەسۋرستارعا (رەسپۋبليكالىق-82, وڭىرلىك-50) قۇقىقتىق مونيتورينگ جاسالدى.

مونيتورينگ اياسىندا باق-تىڭ ەكى نەگىزگى تالاپتاردى ساقتاۋى باقىلاندى: ءبىرىنشىسى - انونيمدىك ۇگىت ماتەريالدارىن, ياعني ولاردى شىعارعان ۇيىم, ولاردى باسىپ شىعارۋ ورنى مەن تارالىمى, شىعارۋعا جاۋاپتى ادامدار تۋرالى مالىمەتتەردى قامتيتىن ءتيىستى تاڭبالاۋى جوق ماتەريالداردى ورنالاستىرۋعا تىيىم سالۋ; ەكىنشىسى - رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىن كۇشتەپ وزگەرتۋگە, تۇتاستىعىن بۇزۋعا, سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرمەۋ. سونىمەن بىرگە مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى, سوعىس, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق ارتىقشىلىق, سونداي-اق قاتىگەزدىك پەن زورلىق-زومبىلىقتى ۇگىتتەۋگە جول بەرمۋ.

مونيتورينگ ناتيجەلەرى بويىنشا رەفەرەندۋمعا دايىندىق كەزەڭىندە ۇگىتكە قويىلاتىن زاڭناما تالاپتارىن بۇزۋ فاكتىلەرى انىقتالعان جوق.

ينتەرنەت-رەسۋرستاردا بۇرىن ورنالاستىرىلعان ۇگىت ماتەريالدارىنا كەلەتىن بولساق, ولار بۇرىنعى ورىندارىندا قالدىرۋعا بولادى, بىراق ولاردى سايتتىڭ باستى بەتىنە قايتادان شىعارۋعا بولمايدى.

سونداي-اق رەفەرەندۋمنىڭ وتەتىن كۇنى, داۋىس بەرۋ ءتارتىبى جانە  تۇسىندىرمە سيپاتىنداعى بۇرىن ورنالاستىرىلعان اقپاراتتىق ماتەريالدار مەن جارنامالىق باننەرلەردى سول بۇرىنعى ورىندارىندا قالدىرۋعا بولادى.

باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى بولات دەمباەۆ «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى» بايانداما جاسادى.

سپيكەر اتاپ وتكەندەي, رەفەرەندۋمنىڭ بارلىق ءىس-شارالارى «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ تالاپتارىنا ساي وتۋدە. قانداي دا ءبىر قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تىركەلگەن جوق.

رەفەرەندۋم تاعايىندالعان كۇننەن باستاپ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا وسى ماسەلە بويىنشا بارلىعى 18 ءوتىنىش تۇسكەن.

بىراق ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامانى بۇزۋعا قاتىستى ەمەس, وسىعان بايلانىستى ولار قۇزىرەتى بويىنشا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداندى.

«رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 7-بابىنا سايكەس رەفەرەندۋمنىڭ الدىنداعى كۇنى جانە داۋىس بەرۋ كۇنى, ياعني 4 جانە 5 ماۋسىمدا كەز كەلگەن ۇگىتكە, ونىڭ ىشىندە قوعامدىق پىكىرگە سۇراۋ سالۋ ناتيجەلەرىن نەمەسە رەفەرەندۋم ناتيجەلەرىنىڭ بولجامدارىن جاريالاۋعا قاتىستى كەز كەلگەن ۇگىتكە تىيىم سالىنادى.

بۇل كۇندەرى ۇگىت جۇرگىزىلگەن جاعدايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 102 بابى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك تۋىندايدى (جەكە تۇلعالارعا - 15 اەك, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە نەمەسە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا - 20 اەك, ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە-25 اەك, ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە - 35 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى).

وسى باپ بويىنشا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس جۇرگىزۋدى قوزعاۋ پروكۋرورلاردىڭ ايرىقشا قۇزىرەتىنە جاتادى, ىستەردى سوت قارايدى.

الداعى ەكى كۇن پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءۇشىن جۇمىس كۇنى بولىپ تابىلادى. باس پروكۋراتۋرا ورتالىق دەڭگەيدە دە, سول سياقتى جەرگىلىكتى جەرلەردە دە رەفەرەندۋم كوميسسيالارىمەن جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتىپ, تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلىپ وتىر.

كۇن تارتىبىندەگى ءۇشىنشى ماسەلە بويىنشا ورك مۇشەسى اسىلبەك سماعۇلوۆ «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى وتكىزۋگە دايىندىق كەزەڭىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنا كەلىپ تۇسكەن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ بارىسى تۋرالى» باياندادى. ول 5 مامىر كۇنى رەفەرەندۋم جاريالانعان ساتتەن باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردان 524 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەنىن اتادى, ونىڭ ىشىندە:

- 500 ءوتىنىش نەمەسە 95% ءوز مازمۇنى بويىنشا ۇقساس وتىنىشتەر جانە داۋىس بەرۋشى تۇلعالاردىڭ تىزىمدەرىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە وزدەرىنىڭ دەربەس دەرەكتەرىن كەرى قايتارىپ الۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى بولىپ وتىر;

- 9 باق ساۋالدارى نەمەسە 1,7% - رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اقپارات بەرۋ تۋرالى;

- 7 قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ ءوتىنىشى نەمەسە 1,4% - بايقاۋشى نەمەسە وكىل رەتىندە قاتىسۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ساۋالدار جولداعان;

- 8 نەمەسە 1,3% باسقا دا ماسەلەلەر.

اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنا 35 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى, ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى نەمەسە 23-ءى الماتى قالاسىنىڭ اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنا (14 نەمەسە 40 پايىزعا جۋىق) جانە اقتوبە وبلىسىنىڭ رەفەرەندۋم كوميسسياسىنا (9 نەمەسە ءاربىر ءتورتىنشى) كەلىپ ءتۇستى. اقمولا, اتىراۋ, پاۆلودار وبلىستارىندا 1 وتىنىشتەن, قوستاناي وبلىسىندا  - 3 ءوتىنىش, سقو – 4 ءوتىنىش,  شىمكەنت قالاسىندا 2 ءوتىنىش.

نەگىزىنەن بۇل وتىنىشتەر رەفەرەندۋمعا دايىندىق ءتارتىبى مەن داۋىس بەرۋشىلەردىڭ تىزىمىنە قاتىستى بولىپ وتىر.

سونىمەن قاتار, استانا, الماتى, تۇركىستان, قىزىلوردا, قاراعاندى, جامبىل, باتىس قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا بىردە-ءبىر ءوتىنىش تىركەلمەگەن.

اسىلبەك سماعۇلوۆ وتىنىشتەردىڭ ازدىعى رەفەرەندۋمعا دايىندىق جونىندەگى اۋماقتىق جانە ۋچاسكەلىك كوميسسيالاردا ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارىپ وتىرعان جۇمىستارىنىڭ ايعاعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

بارلىق وتىنىشتەر بويىنشا ءتيىستى قۇقىق نورمالارىنا سىلتەمەلەر بەرىلە وتىرىپ, ۋاقتىلى جانە ەگجەي-تەگجەيلى جاۋاپتار بەرىلۋدە. بۇگىنگى كۇنى وتىنىشتەر بويىنشا سوتقا شاعىمدانعان ىستەر جوق. سونداي-اق, اۋماقتىق كوميسسيالاردىڭ بەرگەن جاۋاپتارى ءۇشىن ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنا شاعىمدانۋ فاكتىلەرى جوق.

نۇرلان ءابدىروۆ رەفەرەندۋمعا دايىندىق كەزىندە ورتالىق كوميسسياعا كەلىپ تۇسكەن بارلىق وتىنىشتەر زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جانە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە قارالاتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى باعىت بويىنشا جۇمىس جالعاسۋدا. وتىنىشتەردىڭ ەشقايسىسى نازاردان تىس قالمايدى, بارلىق وتىنىشتەرگە قۇزىرەتى بويىنشا جاۋاپتار بەرىلىپ كەلەدى.

وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا نۇرلان ءابدىروۆ رەفەرەندۋمعا دايىندىق كەزىندە كوميسسيانىڭ 70 مىڭنان استام مۇشەسى وقىتىلىپ, ادىستەمەلىك جانە پراكتيكالىق كومەك كورسەتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. كوشپەلى ءىس-شارالار بارىسىندا ورك مۇشەلەرى كوميسسيالارعا كەڭەس بەرىپ, رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى.

نۇرلان ءابدىروۆ قورىتىندى سوزىندە «ەندى 5 ماۋسىم - داۋىس بەرۋ كۇنىن ۇيىمداستىرۋ شارالارىن جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ قاجەت, بۇل ماڭىزدى. كوميسسيالارعا جاۋاپتى ميسسيا, ياعني رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋ جۇكتەلىپ وتىر. داۋىس بەرۋدى وتكىزۋ راسىمدەرىن بارىنشا اشىق ءارى ايقىن ەتۋ قاجەت. ەل ازاماتتارىنا رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ جونىندەگى كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ماڭىزدى. سونداي-اق, رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن قاتىسۋشىلارعا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ - زاڭدىلىقتى قاتاڭ ساقتاۋ بولماق» - دەپ اتاپ ءوتتى.