ۇلت ۇستازىنا بوكەيلىكتەردىڭ قۇرمەتى

وبلىستىق ارحيۆتە 1920 جىلى 17 مامىر كۇنى باستالىپ, 10 كۇنگە سوزىلعان بوكەي وبلىستىق كەڭەسى 4-سەزىنىڭ حاتتاماسى ساقتالعان. وردا­دا وتكىزىلگەن الدىڭعى ءۇش سەزگە قارا­عاندا, بۇل سەز­دىڭ ەرەكشەلىگى بوكەي دالاسىنداعى ازامات سوعىسى ءورتى­نىڭ باسەڭدەگەن تۇ­سىندا ءوتۋى. ارحيۆ قورىندا ساقتالعان سەز حاتتاماسى بويىنشا 4-سەزدىڭ كۇن تارتىبىنە حا­لىق اعارتۋ, ۇلت ماسەلەسى, دەنساۋلىق ساق­تاۋ, قارجى, ازىق-ت ۇلىك, ەل ىشىندەگى جۇق­پالى اۋرۋلارعا قارسى كۇرەس, سەز­دىڭ قۇرمەتتى تورالقاسىن سايلاۋ ت.ب. ماڭىزدى ماسەلەلەر ەنگىزىلگەن.

العاشقى ءماجىلىس جۇمىسىن اشقان سەز توراعاسى س.مەڭدەشەۆتەن كەيىن ءسوز العان بوكەي وبلىستىق اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى س.ميليۋتين سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقاسىنا رەۆوليۋتسيونەر تۇلعالار ۆ.ي. لەنين, گ.ە. زينوۆەۆ, ل.د.تروتسكي, ن.ناريمانوۆتى قالا­سا, دەلەگات جۇماعاليەۆ قۇرمەتتى تور­­­القاعا احمەت بايتۇرسىن ۇلىن ۇسىنعان.

اتالعان ادامداردىڭ ىشىندە ا.باي­تۇر­سىن ۇلىن ۇسىنۋ جونىندە دەلەگاتتار اراسىندا داۋ بولادى. دەلەگات جۇ­ما­عاليەۆتىڭ: «ا.بايتۇرسىنوۆ كوم­مۋ­نيست بولماسا دا, قىرعىز حالقى ءۇشىن كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن, كوپ زارداپ شەك­كەن قارت رەۆوليۋتسيونەر», − دەگەن ۇسى­نى­سىن دەلەگات ا.ازەرباەۆ قولدادى. ال اتايانتس پەن توموسوۆ: «زارداپ شەك­كەن رەۆو­ليۋتسيونەرلەر كوپ, بىراق لە­نين, تروتس­كي ت.ب. سياقتى ءبىزدى قازان توڭ­كە­رى­سىنە جەتكىزگەندەر از», − دەپ قار­سى شىق­تى. ولاردىڭ بۇل پىكىرىنە ازەر­باەۆ: «بايتۇرسىنوۆ قىرعىز حالقى­نان شى­ققان جالعىز رەۆوليۋتسيونەر», − دەپ جاۋاپ بەرگەن. قايتادان ءسوز العان اتايانتس: «بايتۇرسىنوۆتى جاقسى بىلە­مىن, ول ءبىزدى بۇگىنگى جەتىستىككە جەت­كىز­گەن­دەر قاتارىنان ەمەس», − دەگەن ويىن ايتادى.

وسى تۇستا سەزد توراعاسى س.مەڭدە­شەۆ دەلەگاتتاردىڭ ەكىجاقتى ايتىسىن توقتاتىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىن دا­ۋىسقا سالۋدى ۇسىنادى. توراعانىڭ بۇل ۇسىنىسىن قولداپ, داۋىسقا سالعان كەزدە دەلەگاتتاردىڭ 89-ى قولدايدى, 37-ءسى قارسى, 2-ءۋى قالىس قالادى. ءسويتىپ, كوپشىلىك داۋىسپەن الاش ارداقتىسى بوكەي دالاسىندا وتكەن سەزدىڭ قۇر­مەتتى تورالقاسىنا سايلانادى.

دەلەگاتتار بۇدان كەيىن دە ءۇنسىز قالماعان. 1908 جىلدان كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇشەسى, 1918 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بوكەي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, دەلەگات س.مي­ليۋتين: «شىعىس حالىقتارىنىڭ كەڭ پە­يىلى, كەشىرىمپازدىعى بۇگىن دە دالەل­دەندى. كەشەگى جاۋىمىز الاشوردا­نىڭ وكىلى, بۇگىن كەڭەس وكىمەتى جاعىنا شىعىپ وتىرعان ا.بايتۇرسىنوۆتى سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقاسىنا سايلادى», − دەپ ىشكى ىزاسىن جاسىرمايدى.

 احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1919 جىلى كوكتەمدە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ اتىنان كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن ماسكەۋگە كەلدى. سول جىلدىڭ شىلدەسىنەن ماسكەۋدە ­قا­زاق اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كومي­تەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعا­يىندالادى. 1920 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلداۋ تۋرالى وتىنىشىندە: «قان­شاما جىل قينالىپ كەلگەن قازاق حال­قىنىڭ بوستاندىعىن الۋ جولىن ۇزاق ۋاقىت ىزدەگەننەن كەيىن مەنىڭ مىناعان كوزىم جەتتى: ...ركپ باعدارلاماسىندا ايماق­تاعى ۇلتتىق قارىم-قاتىناس جونىندە ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى انىقتاۋداعى ... لەنين جولداستىڭ كوزقاراسىندا ... قانالۋشى ۇلت رەتىندە قىرعىز حال­قى­نىڭ مۇددە­سىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ­گە مۇمكىنشى­لىك جاسايتىندارى ايتىل­عان. وسىنداي باعدارلاماداعى ايتىل­عان ىستەردى اسى­رەسە شىعىس ىستەرىن جۇ­زەگە اسىرۋعا كو­مەكتەسۋ ءۇشىن رەسەي كوممۋنيستىك پار­­تيا­سىنىڭ قۇرامىنا كىرۋگە شەشىم قا­­بىل­دادىم», − دەگەن بولاتىن.

سەزدىڭ 21 مامىر كۇنى كەشكى ساعات 18:00-دە باستالعان ماجىلىسىندە سەز­دىڭ قۇرمەتتى تورالقالارىنا جىبەرى­لە­تىن جەدەلحاتقا بايلانىستى تاعى دا داۋ شىعادى. ءماجىلىس توراعاسى س. مەڭ­دەشەۆ قۇرمەتتى تورالقاعا سايلانعان ادامدارعا 4-سەزدىڭ اتىنان جىبەرىلەتىن جەدەلحاتتىڭ مازمۇنى­مەن تانىستىرعان كەزدە, وڭشىل دەلە­گات ا.ازەرباەۆ: «قىرعىز حالقىنا ن.ناريمانوۆتىڭ ەسىمى تانىمال ەمەس, ول قىرعىزدار ءۇشىن ەڭبەك سىڭىرگەن جوق, سوندىقتان سەزدىڭ اتىنان ناري­مانوۆقا جىبەرىلەتىن جە­دەل­حات قىر­عىز­دارعا اتى ايگىلى ا. باي­تۇرسى­نوۆ­­قا دا جىبەرىلسىن», − دەدى. ال دە­لە­گات مۇستافا كوكەباەۆ: «باي­تۇر­­سى­نوۆ­تىڭ اق گۆاردياشىلدار جا­عىن­­دا بولعانى دا شىندىق. بىراق ول قىر­­عىز حالقىنىڭ بىردەن-ءبىر كور­نەك­تى كوسەمى. قىرعىز ولكەسىنىڭ قا­زاق اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتە­تىنىڭ مۇشەسى. سوندىقتان سەزدىڭ بار­لىق دەلەگاتتارىنىڭ اتىنان ا.باي­تۇر­سىنوۆقا جەدەلحات جولدانسىن» دەپ ناقتى ايتقان پىكىرىن دەلەگات يۆا­نوۆ تا قولدادى. وسىلايشا, جاقتاپ سويلەۋ­شىلەردىڭ پىكىرلەرىنەن سوڭ سەزدىڭ وزگە قۇرمەتتى تورالقالارى ۆ.ي. لەنين, گ.ە.زينوۆەۆ, ل.د.تروتسكي, ن.ناريمانوۆ, سونداي-اق ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتىنا تومەن­دەگىدەي مازمۇندا:

«ادرەس موسكۆا

ۋل. ترۋبنيكوۆسكايا 10

كيرپرەدستاۆيتەلستۆو

كيررەۆكوم بايتۋرسينوۆۋ

ءسىزدىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى قىر­عىز حالقى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىزدى باعا­لاپ, بوكەي وبلىستىق كەڭەستەرىنىڭ 4-سەزى ءسىزدى كوپشىلىك داۋىسپەن سەز­دىڭ قۇرمەت­تى تورالقاسىنا سايلادى. ەزىلۋشى قىرعىز حالقىنىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن ءسىزدىڭ كۇش-قۋاتىڭىزدى جۇمساپ قىزمەت ەتەتىندىگىڭىز­گە سەزد سەنىم بىل­دىرەدى. سەزد پرەزيديۋ­مى», − دەپ جا­زىلعان جەدەلحات جونەلتەدى. وردا­دان جەدەلحاتتى اۋەلى ورىنبورعا جازىپ, كە­يىن ا.بايتۇرسىن ۇلى ماس­كەۋدە ەكەنىن انىق­تاپ, مەكەنجايدى تۇزەتەدى.

ارحيۆ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, سەز­دىڭ قۇرمەتتى تورالقالارىنىڭ ار­­قاي­سىسىنا تۇرلىشە مازمۇندا جا­زىل­عان جەدەلحاتتار جونەلتىلگەن. سون­داي-اق ازەربايجان حالقىنىڭ اعار­تۋ­شىسى, دراماتۋرگ, دارىگەر, 1911 جىلى بوكەيلىك قازاق زيالىلارىن قولداپ «قازاقستان» گازەتىنىڭ باسپادان شىعۋىنا قولۇشىن بەرگەن, مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ تەڭدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قاي­راتكەر ناريمان-بەك ناريمانوۆقا دا جەدەلحات جونەلتكەن.

ال رسفسر-ءدىڭ تۇڭعىش حالىق اعار­تۋ كوميسسارى ا.ۆ. لۋناچارسكيدى تور­ال­قاعا سايلاۋ جونىندەگى ۇسىنىستى كوپ­­­شىلىك دا­ۋىسپەن دەلەگاتتار قابىل­دامادى.

ۇلت ۇستازى ومىرىندەگى تاعى ءبىر تا­ري­حي سايكەستىكتى ايتا كەتەيىك. 1920 جىلى 17 مامىردا وردادا وتكەن سەزدىڭ قۇر­مەتتى تورالقاسىنا سايلانعان احمەت باي­تۇرسىن ۇلى ءدال سول كۇنى قازاق اس­كەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى تور­­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ۆ.ي.لە­نينگە حات جولداعان. بەلگىلى الاش­تا­نۋ­­شى عالىم م.قويگەلديەۆ بۇل حات جو­­نىندە: «كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ۇلت ماسە­لە­سىن­دە باعدارلامالىق ۇستانىمىنىڭ جوق ەكەنىن سىرتتاي ەمەس, قازاق رەۆو­ليۋ­تسيالىق كوميتەتىنىڭ قىزمەتىنە تىكە­لەي ارالاسا ءجۇرىپ بايقاعان ا.باي­تۇرسىن ۇلى: «...ۇلتتىق قاناۋ مەن كەم­­­سىتۋ كورگەن قازاقتاردان اسقان بۇ­را­تا­نا حالىق بولماعان شىعار. ۇلتتىق قا­ناۋ ۇلت­شىلدىق سەزىم تۋدىرماي قوي­مايدى», − دەپ كەڭەس وكىمەتىنىڭ قا­زاق قو­عامىنا قاتىستى جىبەرىپ وتىرعان پرين­تسيپتىك كەمشىلىكتەرىنە توقتالدى. ورتا­لىق بيلىككە ونىڭ قازاق ساياساتىنا بايلا­نىستى كەمشىلىگىن كورسەتىپ, سى­ناۋمەن شەكتەلمەي, بۇل كۇردەلى جاع­دايدان شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءوزىنىڭ ۇسىنىسىن دا ءبىلدىردى», − دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.

قورىتا ايتقاندا, «ا.بايتۇر­سىن­ ۇلى­نىڭ قازاق بالاسىنا ىستەگەن ەڭبەگى, ونەر-ءبىلىم, ساياسات جولىنداعى قايراتى, ءبىز ۇمىتساق تا تاريح ۇمىتپايتىن بولادى»,− دەپ زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ بەكەر ايتپاعان. ۇلت مۇددەسى جولىندا جان اياماي قىزمەت ەتكەن ۇلى تۇلعانىڭ ەسىمى حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاسايدى.

باقتىلى بورانباەۆا,

م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى