ساعات اشىمباەۆتىڭ ومىرلىك كونتسەپتسياسى

ارينە, كۇندەلىك جازۋ الەمدىك داس­تۇردە بار. ول تۋرالى پروفەسسور ءىنىم قۇلبەك ەرگوبەك جازعان ەكەن. بىراق ءار قالامگەردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. بىرەۋلەر كۇنى بويى نە ىستەپ, نە قويعانىن, كىم­دەرمەن اڭگىمەلەسكەنىن, ولار نە دەگەنىن جازادى. بۇل دا ادەبي فورما.

ادامنىڭ رۋحاني بولمىسى – ءسۇيىنىشى مەن كۇيىنىشى. م.اۋەزوۆ, م.عابدۋللين, س.شاي­مەردەنوۆ كۇندەلىكتەرى زامان اعى­سى, ۋاقىت تىنىسىن اڭعارتادى. قادىر مىرزاليەۆ اعا ءوز كۇندەلىكتەرىن ء«يىرىم» دەگەن اتپەن كىتاپ ەتىپ باستىرىپ كەتتى.

ال جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ پەن مۇقا­عالي ماقاتاەۆتىڭ كۇندەلىكتەرىن تاپ­­قى­زىپ, بۇگىنگى «جاس الاشقا» جاريا­لات­قانىمدى ءوزىمنىڭ ۇلكەن ادەبي ولجام دەپ ەسەپتەيمىن.

سونىمەن بار بولعانى 44 جىل عانا ءومىر سۇرگەن زامانداس, قالامداس ساعات اشىمباەۆتىڭ كۇندەلىكتەرىن وقىعاندا, مۇلدەم بولەك كۇيگە ەنەسىڭ. مۇندا كورگەن-بىلگەنىنەن گورى, وقىعان-توقىعان بيىكتىگى كورىنەدى. مۇنى ءتۇيسىنىپ تەرەڭ زەردەلەپ وقىعان ادام ادەبيەتشى, ادەبي سىن تۋرالى لەكتسيا تىڭداعانداي بولادى.

ۇلىلار ءومىرىنىڭ ءاربىر ءساتى نەمەسە كورىنىسى جاندى جەرىڭە تيەدى. بىلمە­گەنىڭدى – بىلەسىڭ, ورەڭ جەتپەگەنىڭدى – تۇسى­نەسىڭ. ويتكەنى بۇل ساعاتتىڭ قانشا­لىقتى وقى­عان كىتاپتىڭ ءنارىن الىپ, كەرەك جەرىن تە­رىپ, وعان ءوزىنىڭ كوزقاراسىن بىلدىرگەنىن بايقايسىڭ.

م.اۋەزوۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەي ۇيىن­دە ۇلى كلاسسيكتىڭ قولى تيگەن قان­شاما كىتاپ بار. مۇنىڭ ءبارىن وقىدى ما ەكەن؟ – دەگەن ورىندى سۇراق تۋىن­داۋى مۇمكىن. ال كىتاپتىڭ بەتىن اشساڭ, مۇقاڭ­نىڭ كىتاپ­تىڭ شەتىنە جازعان قانشاما پىكىرلەرىن كورەر ەدىڭ. كەيبىر اۆتورعا كوڭىلى تولمايدى, كەيبىر دەرەكتەردىڭ قاتە­لىگىن, ءتىپتى ستي­ليس­تيكاعا دا نازار اۋدار­عانىن كورەسىڭ.

ساعات اشىمباەۆتىڭ كۇندەلىگىن وقى­عاندا دەرەك پەن دايەك تاباسىڭ. ادەبيەت­تىڭ پارىزى مەن قارىزى تۋرالى پىكىرىڭ قالىپتاسادى. قايىرىپ ايتقاندا, سول زاماندا وسىنشاما شىعارمانى وقىپ, وعان پىكىر قوسقانىن كورگەندە, ەڭبەگىنە ءتانتى بولاسىڭ.

ءبىر كۋرستى ەكى ادەبيەت سىنشىسى قاتار ءبىتىردى. ءبىرى – ساعات اشىمباەۆ تا, ەكىنشىسى – سايلاۋ جۇمابەكوۆ. ەكەۋى دە الماتىداعى ەڭ باي كىتاپحانالارى بار قالامگەرلەر بولدى. ولار كىتاپتاردى ساندىك ءۇشىن جينامايتىن, وقۋ ءۇشىن, ءبىلۋ ءۇشىن الاتىن.

ادەبيەت سىنشىسى بولۋ – ادەبيەت زەرتتەۋشىسىنەن جوعارى تۇرادى. ول ادە­بي پروتسەستەر تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ءۇشىن, باع­زى زامانداردان بەرگى جازىلعان شىعار­مالارعا سۇيەنىپ وتىرادى. تەرەڭنەن ءسوز قوزعايدى. ادەبيەت سىنشىسىنىڭ باعى دا, قيىنشىلىعى دا وسىندا عوي دەپ ويلايمىن. دوسىنان گورى, قارسىلاستارىنىڭ كوپتەۋ بولاتىنى سودان شىعار.

ەندى ساعاتتىڭ ءبىرىنشى داپتەرىنە نازار اۋدارالىق. ونى 1974 جىلى جازىلعان جۇرەك سىرى دەپ ايتۋعا بولادى. 23 ابزاتستان تۇراتىن كۇندەلىكتى ساراپتاپ كورەلىك. ءسوز قۇدىرەتى تۋرالى پايىمنان باستالىق. ء«ۋالي ءسوز – اۋليە ءسوز, پايعامباردىڭ ءسوزى دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. ابايدا بار, «ولەڭ ءسوزدىڭ پاتشاسى – ءسوز ساراسى» دەگەن ولەڭىن قاراڭىز. ءۋاجدى – ءۋالي».

مارقۇم, اكادەميك ۇستازىم زەينوللا قابدولوۆ وسى ءبىر ابزاتستان ءبىر ساعاتتىق لەكتسيا وقىر ەدى. ويتكەنى ءار ءسوزدىڭ سو­ڭىندا مازمۇن مەن ءتۇر جاتىر. 1974 جىلى «پايعامباردىڭ ءسوزى» دەپ كىم ايتا الار ەدى؟ مىنە وسىلاردىڭ ءبارى ساعات ءۇشىن, مازمۇنعا يە بولاتىن كەسەك وي باستاۋى بولىپ تابىلادى. ياعني ويعا – وي, قيالعا – قيال قوساتىن اۆتورلىق رەماركا.

لەۆ تولستوي تۋرالى جازىلعان ءتورت ابزاتسقا نازار سالىپ كورەيىكشى.

«لەۆ تولستوي 34 جاسىندا ۇيلەنگەن. ول 1870 جىلى پەتر تۋرالى رومان جازۋعا وتىرعان.

ل.تولستويدىڭ ايەلى 15 بالا كوتەرىپتى.

ل.تولستوي «دەتستۆونى» 24 جاسىندا جازعان.

ل.تولستوي ا.ا.فەتتىڭ ۇيىندە (1861 جىل­دىڭ كوكتەمىندە) وتىرىپ ي.س.تۋرگە­نەۆپەن ۇرسىسىپ قالىپ, ونى دۋەلگە شاقىرىپتى. سودان ەكەۋى 1878 جىلى قايتا تاتۋلاسقان».

ساعات كەلتىرگەن ءتورت دەرەكتە ل.تول­س­توي­دىڭ ءومىر جولىنىڭ ارنالارى جاتىر. ۇلى جازۋ­شىنى مۇلدەم وقىماعان ادام, وسىدان-اق ول تۋرالى تۇششىمدى اقپارات الا الادى.

ساعات اشىمباەۆتىڭ ەنتسيكلوپەديالىق وي ءتۇيۋ تۇيسىگى وسىنداي جيناقتاۋ ارقىلى, پاراسات-پايىمىمەن جارقىراپ كورىنەدى.

ول ۇلى تۇلعانىڭ ءومىرىنىڭ كەيبىر تۇس­­تارىن ايتا وتىرىپ, ءوزىنىڭ دە پىكى­­رىن ارا­لاس­تىرا بىلەدى. قاراڭىز: «ادام ­جا­­نىنداعى استارلى سەزىمدەردى بۇك­پە­سىز كور­سەتۋى كەرەك». ياعني ساعات اشىم­باەۆ­تىڭ ىشكى رۋحاني جاندۇنيەسى تازا­لىق­تان قۇرالعان. ادال ءسوز – ءومىر شىراعى, كوڭىل – پىراعى.

بۇل مىنەز ساعات اشىمباەۆتىڭ بۇكىل وي-سەزىمىنە ارقاۋ بولعان كرەدو. بۇل – جولدان تايساقتاعان ەمەس, بۇل – جولدان شىققان ەمەس.

ءبىزدىڭ ءبارىمىز ۆاسيلي ياننىڭ «شىڭ­عىس حان» رومانىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىزىعا وقىپ ءجۇرمىز. بىراق كىتاپ اۆتو­رىنىڭ ونى جاريالاۋعا بايلانىستى قيىنشىلىقتارىن بىلمەيدى ەكەنبىز. شى­عارمانىڭ جازىلۋ تاريحىنا زەر دە سالا بەرمەيمىز. ال ساعات اشىمباەۆ بولسا ادەبيەت سىنشىسى رەتىندە وعان ءمان بەرمەي وتە المايدى.

– ۆاسيلي گريگورەۆيچ يانچەۆەتسكي (يان) 1875 جىلى تۋىلىپتى, – دەپ جازادى ساعات ءوز كۇندەلىگىندە. – ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن سوڭ ءۇش جىلداي ەل كورىپ, جەر ارالاعان. ازيانى تۇتاستاي كورىپ شىققان. 1931 جىلى 56 جاسىندا العاشقى پوۆەسى جارىق كورەدى. 1935 جىلى «شىڭعىس حاندى» جازىپ بىتىرەدى. بىراق «مولودايا گۆارديا» باسپاسى باسۋعا وتكاز بەرەدى. سودان 1942 جىلى جارىق كورىپ, ىلە-شالا قايتا باسىلادى. 1942 جىلى بۇل رومان مەملەكەتتىك سىيلىق العان. سوندا جازۋ­شىنىڭ داڭقى 60 جاسىندا باستالعان».

قاراڭىزدارشى, قانشاما قۇندى اقپا­رات بەرىلگەن. وسى جوعارىداعى جولدار­دا ياننىڭ جازۋشىلىق عۇمىرى دا, كىتاپتىڭ تاريحى دا تۇر. بۇل مالىمەتتەر ءبىر جەردە جيناقتالىپ تۇرماعانى انىق. ساعات اشىمباەۆ ونى ءبىر جەردەن الىپ قازاقشالاي سالماعان عوي. اۆتوردىڭ دا, كىتاپتىڭ دا تاريحىن زەرتتەگەن. ءسويتىپ, اۆتور مەن كىتاپ تاعدىرى تۋرالى اقپاراتتى جيناقتاپ, كۇندەلىككە تۇسىرگەن. ارينە, قازىر عالامتورمەن قاراپ, اقپارات الۋ وڭاي. ال بىراق, وسىدان 38 جىل بۇرىن مۇنداي دەرەكتەردى جيناۋ وڭاي بولار ما ەدى؟ وسى دەرەكتەردى ساعات اشىمباەۆ تىرنەكتەپ, جيناقتاپ, ەكشەپ ءبىر اقپارات كوزىنە اينالدىرادى.

جاستاي فالسافالىق بيىككە كوتەرىل­گەن ساعات اشىمباەۆتىڭ وي كوكجيەگى كەڭ. ول ۇزبەي ىزدەنىستىڭ ۇستىندەگى ادام بولدى. جۋرناليستىك قىزمەتتىڭ اۋىرلىعىنا قاراماي, تەرەڭ وي, ءبىلىم جينادى. ءجۋر­ناليستى 8 ءتۇرلى ماماندىقتىڭ يەسى دەپ بىلەدى. ء«بىلىمى – مۋجسكوي گيمنازيادا عانا وقىعان... ستاتيستيك, مۇعالىم, گرۋزچيك, پرود (ساتۋشى بولار – ۋ.ق.), ينس­پەكتور, كا­مەن­ششيك, سچەتوۆود, كانتسەليارسكي رابوتنيك, جۋرناليست). ءيا, بۇدان نە اڭعارامىز؟ جۋرناليست ءوز كەيىپكەرىن جازۋ بارىسىندا جوعارىدا ءوزى كەلتىرگەن ماماندىقتىڭ يەسى بولا الادى. سول ويدىڭ نۇكتەسىن ساعات اشىم­باەۆ بىلاي دەپ قورىتىندىلاپتى: «نەنىڭ جازىلىپ, نەنىڭ جازىلماعانىن ءبىلۋ ءۇشىن دە ءبىلىم كەرەك».

ارينە, ادەبيەت سىنشىسى بولعان­دىقتان, ساعات اشىمباەۆتىڭ ادەبيەتتىڭ, ادام, قوعام ومىرىندەگى ورنى, ءمانى مەن مازمۇنى تۋرالى ايتقاندارى وتە اۋقىمدى. وسىعان كوز جۇگىرتىپ كورەلىكشى.

«رومان – ادەبيەتتىڭ سيمفونيالىق وركەسترى».

ء«ار ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ ءوز مىندەتتەرى بولعان. ءحىح عاسىر ادەبيەتىندە جامان­دىقتى اشكەرەلەۋ باسىم بولسا (سىنشىل رەاليزمدى ايتىپ وتىر – ۋ.ق) حح عاسىر بۇگىنگى سوۆەت ادەبيەتىندە ومىردەگى جاڭالىقتى ماراپاتتاۋ باستى باعىت بو­لۋعا ءتيىس». (18.02.1977 ج.)

«ادەبيەتتەگى كەيىپكەر ادامداردان ومىردەگى زامانداس ادامداردىڭ ويى دا وزىق».

بۇدان نەنى پايىمداۋعا بولادى؟ ساعات اشىمباەۆ ءبىر ماسەلەگە اشىق بارسا, ەكىنشى ماسەلەنى تۇسپالداپ ايتادى. ءار وقۋشى ونى ءوز وي ەلەگىنەن وتكىزە الادى.

ايتالىق, قازىرگى ادەبيەتتەگى جاساندى كەيىپكەرلەر ءومىر شىندىعىن, زامان بولمىسىن اشا المايدى. جاداڭ, ءنارسىز, قۇنسىز ادەبيەت بولمىستىڭ تۇپكى ماقساتىن كورمەيدى. وسىدان قوعام مەن ادەبيەتتىڭ الدامشى فۋنكتسياسى سەزىلەدى. ءوز ءسوزى, ءوز پىكىرى جانسەبىل تىركەس بولىپ, كۇندەلىككە تۇسكەن سەكىلدى.

ساعات اشىمباەۆتىڭ «ايتايىن دەسەڭ, ۇيات سياقتى, ايتپايىن دەسەڭ, ىشىڭە سىيمايدى» دەپ جازعانى وسىدان بولسا كەرەك.

«تاقىرىپ جانرعا تاۋەلدى نەمەسە ءبى­رىن­شىسى ەكىنشىسىن تاڭدايدى».

«جازۋشىنىڭ شىندىعى – كوركەمدىك شىندىق, ءومىر شىندىعى».

سوندىقتان دا ساعات اشىمباەۆ ادە­بيەت­تىڭ السىرەپ, ءومىر شىندىعىنان الشاق­تاپ, كوركەمدىك رۋحاني قۋاتى ازايىپ بارا جاتقانىنا جانى كۇيىنەدى.

«شىندىقتى ايتامىن دەپ قاتەلەسىپ كەتەرسىڭ, بۇگىندە وتىرىك ايتقان ادام عانا قاتەلەسپەيدى». «وقىلمايتىن رومان, پوۆەست كوپ, وقى­­مايتىن وقۋشى از». دەمەك ادە­بيەت­تىڭ قۇلدىراۋى سوتسياليستىك رەاليزم دە­گەن ستاليندىك كونتسەپتسيادان باس­تال­عا­نىن ساعات اشىمباەۆ اشىپ جازادى. قالام­گەردىڭ وي-تولعامدارىن زەردەلەيسىڭ, تۇسىنەسىڭ, كۇرسىنەسىڭ.

«تاريحي تاقىرىپتى ەسكى دەپ قاراۋ­شى­لىق, – دەي كەلە, ساعات اشىمباەۆ دوس­توەۆسكي شىعارمالارىنداعى تراگيزم, ۆ.شۋكشيننىڭ «كالينا كراسناياسىندا­عى» تراگيزم, م.شولوحوۆتىڭ «تىنىق دو­نىنداعى» مەلەحوۆتىڭ وبرازىنداعى تراگەديالىق سيپات, ۆ.بىكوۆتىڭ پوۆەس­تەرىندەگى تراگيكالىق سيتۋاتسيالار تۋرالى نەگە جازدى؟ مەنىڭشە, بۇل ارناۋلى زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. ونىڭ تۇبىندە ساعاتتىڭ ادەبيەتتەگى جاعىمدى, جا­عىمسىز كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرىنا باس­قاشا, سىن كوزىمەن قاراۋ كەرەكتىگى جات­قانداي كورىنەدى.

«ادام تاريحقا تابان تىرەمەي, الىسقا بارمايدى.

تاريحتى ءبىلۋ وتە قاجەت. تاريحتاعى ۇل­كەندى-كىشىلى وقيعالار جەردىڭ بىلىنبەي اينالاتىنى سياقتى, باسقا فورمادا قايتا­لانىپ كەلىپ وتىرادى.

ءوز ۋاقىتىنان وزىپ تۋعان ادامنان عانا ناعىز ازامات, جازۋشى شىعۋعا ءتيىس».

راسى سولاي. ساعات اشىمباەۆتىڭ ءوزى دە ءوز زامانىنىڭ نوقتاعا باسى سىي­ما­عان قايراتكەر ۇلى. ول ت.رىسقۇلوۆ, ب.مومىش­ ۇلى سياقتى كەسەك تۇلعا. ءوز ۋاقىتىنان الدەقاشان وزىپ كەتكەن قالامگەر ەكەندىگىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.

سىر داپتەردى وقىعاننان كەيىن وسىنداي ويلارعا بەكىنگەنىمدى جاسىرا الماي­مىن. ويتكەنى ساعات اشىمباەۆتىڭ ويى, كوز­قاراسى سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ ستاندارتتارىنا ساي كەلمەيتىن, ۇيلەسپەيتىن.

«ادەبيەت قوعامدىق ويدىڭ وسۋىمەن كورىنەدى» – دەگەن ويلارى جاڭا زاماننىڭ تالاپتارىمەن ۇيلەسىپ جاتىر.

«قوعام ادەبيەتكە ەمەس, ادەبيەت قو­عامعا تورەلىك جاساپ كەلگەن» – دەپ جازۋى قازىر دە ءماندى.

ول راديششەۆ, پۋشكين, گوگول, دوس­توەۆ­سكي, تولستوي, ۆولتەر, ديدرو, تو­ماس مان شىعارماشىلىعىن زەردەلەي كەلە, ول جازۋشىلاردىڭ كۇردەلى ۋاقىت تەزىنە شىداعانىن ۇلگى ەتەدى. ءارى ساعات اشىمباەۆتى «يدەيالىق جاڭالىق جوق شىعارمالاردىڭ» كوپتىگى مازالايدى.

وسىدان 41 جىل بۇرىن ءوز كۇندەلىگىندە: «جازۋ وڭاي, شىعارۋ وڭاي, وقۋ قيىن بولىپ بارا جاتقان جوق پا؟!» – دەپ جازىپتى.

قالامگەر كۇندەلىگىن وقىعان سايىن ونىڭ بۇكىل ءومىر ءسۇرۋ كونتسەپتسياسىن تانيسىڭ.

ساعات اشىمباەۆ جازىپتى: «شىندىق­قا بەرگىسىز وتىرىك بولادى, وتىرىككە العى­سىز شىندىق بولادى». بۇل ءدال ايتىل­عان ءسوز. ەشكىم تالاسا المايتىن تۇجى­رىم. ادەبيەتتىڭ قۇنسىزدانىپ بارا جات­قاندىعى ادەبيەت سىنشىسى ساعات اشىم­باەۆتى قاتتى الاڭداتادى.

ارينە, ادەبيەتكە كەلگەن ادام قو­عام­مەن بىرگە وسەدى, جەتىلەدى. ءومىردى ەستە­تيكالىق تۇرعىدان پايىمداۋ ءۇشىن, ءار قالامگەردىڭ ءوز كوزقاراسى بولۋعا ءتيىستى. اقيقاتقا قۇرىلعان كوركەم شىعارما وقىر­مان جۇرەگىنە جەتەدى. ونسىز ادەبيەت وسپەيدى, جەتىلمەيدى. مۇنى كۇندەلىكتەگى جازبانى وقىعاندا تۇيسىنە تۇسەسىڭ. «تۆور­چەستۆولىق ءوسۋ ۇستىندەگى ادام عانا ءوز كەم­­شىلىگىن كورە الادى», – دەپ جازىپتى ساعات اشىمباەۆ. – ال ءوز كەمشىلىگىڭدى كورۋ, سەزۋ, مويىنداۋ, سويتە وتىرىپ, ودان قورىتىندى جاساۋعا تىرىسۋ, ناعىز بىلىم­دىلىكتىڭ كو­رىنىسى. ناداندار عانا ءوز كەم­شىلىگىن مويىن­دامايدى».

ساعات اشىمباەۆتىڭ بۇل سوزدەرى قاي ۋاقىت بولماسىن, قاي عاسىر كەلمەسىن شىندىقتىڭ شىراعىنداي جانىپ تۇرادى. قالامگەر ايتقانداي, «ايعايى كوپ, ايتارى جوق جازۋشىلار بار».

سىن مۇراتى قانداي؟ ونىڭ دامۋ كونتسەپتسياسى قانداي ماسەلەگە نەگىزدەلگەن؟ ونى دا ساعات مارقۇمنىڭ كوڭىل كۇندە­لىگىنەن تاباسىڭ. 1980 جىلى 21 اقپاندا كۇندەلىگىنە: «سىن ادەبيەت ارقىلى تۋادى, ال ادەبيەت سىن ارقىلى داميدى» – دەپ جازىپتى.

ساعات اشىمباەۆتىڭ وسى سوزدەرى, ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ول جازعان ماقالا­لار­دىڭ تەك تاقىرىپتارىنا عانا كوز جۇگىر­­تەلىكشى: «جاستار سىنى تۋرالى بىرەر ءسوز», «سىنشىل وي تۋرالى سىر», «ادە­بيەت جانە مورال», «رومان ارقاۋى – الەۋمەتتىك شىندىق», «ولەڭ ءسوزدىڭ – ونەگەسى», ء«بىر پروبلەما – بەس تولعام». مىنە, وسى تاقىرىپتاردىڭ وزىنەن-اق ساعات اشىمباەۆتىڭ كوزقاراسى كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟ مۇنىڭ ءبارىن – ادەبيەتتىڭ تازالىعى, حالتۋرادان ساقتاندىرۋ ءۇشىن جازعان.

ادەبيەت تە قوعام سياقتى جاندى قۇ­بىلىس. ول وسەدى, قاجەت جەرىندە وشەدى. كور­كەمدىك تالعام, ءتىل بىرلىگى, رۋح ايقىن­دىعى ايتىلعاندا عانا ادەبيەت ءوز مىندەتىن ورىندايدى.

1979 جىلى 31 قازاندا ساعات اشىمباەۆ­تىڭ كۇندەلىگىنە تومەندەگىدەي ويلار جازىلىپتى:

«دامۋ دەگەنىمىز – تەك كوبەيۋ بولماسا, ءولىم ەمەس, سونداي-اق جوعالتۋ دا».

وسى سوزدەرگە از-كەم ءۇڭىلىپ كورەلىكشى.

دۇنيەگە قانشاما شىعارمالار كەلىپ جاتادى. ياعني قوعامداعى, جاراتىلىس­تاعى ءوزىن ءوزى تازارتۋ پروتسەسى ادەبيەتتى دە اينالىپ وتپەيدى. يدەيالىق, كوركەمدىك, ماز­مۇنى مەن فورماسى بولماعان ادەبيەت زامان سىنىنان شىعۋعا ۇمتىلمايدى. قۋراي سەكىلدى تەز جانادى, بىراق قىزۋ-ىستىعى ساقتالمايدى.

«شىنايى تالانتتىڭ كەلۋى تازالىققا, ادالدىققا جول اشىپ, حالتۋرانىڭ جولىن بوگەيدى, – دەپ جازىپتى ساكەڭ. – بەلگىلى ماتەلگە سالىپ ايتساق, كەمەل تالاپ كەمەسى كەلگەندە حالتۋرانىڭ قالتىراعان قايىعى سۋدان شىعادى».

قورىتىندىلاي ايتساق, كۇندەلىكتەگى جازۋلار ساعات اشىمباەۆتىڭ ءومىر ءسۇرۋ كونتسەپتسياسىنا اينالعانىن بىلەسىڭ.

ءبىرىنشى, «اقيقاتتى ايتقان ادام ايىپ­تى ەمەس, اقيقاتتى كورىپ تۇرىپ كوزىن جۇم­عان ادام قاۋىپتى».

ەكىنشى, «كوركەم شىعارما – جازۋ­شى­نىڭ ءومىر, ۋاقىت, ادامدار تۋرالى كوركەمدىك تۇرعىدان ايتىلعان فيلوسوفيالىق كونتسەپتسياسى».

ءۇشىنشى, «تالانتتى ادام – قىنسىز قىلىش سياقتى».

ءتورتىنشى, «ۋاقىتتىڭ, ءداۋىردىڭ قو­يىپ وتىرعان يدەياسى جوق شىعارمادان كور­كەمدىك ىزدەۋگە بولمايدى».

بەسىنشى, «كلاسسيكا – ءۇش جاقتى, وت­كەندى, بۇگىندى جانە بولاشاقتى تۇتاس قام­تيدى. جانە ۇشەۋىنە قاتىستى ماسەلەلەردى ءسوز ەتەدى».

التىنشى, «ادەبيەت دەگەنىمىز – شىن­دىق دەگەن ءسوزدىڭ ءسينونيمى».

جەتىنشى, «بىرەۋلەر بار جاقىنداعان سايىن الىستاي تۇسەدى, بىرەۋلەر بار الىس­تاعان سايىن جاقىنداي تۇسەدى».

سەگىزىنشى, «قازاقتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اباي­دى وقۋ قاجەت! ال ابايدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ازامات بولۋ شارت».

توعىزىنشى, «سىن – ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگە تاسى. ادەبيەت – ادامتانۋ عىلىمى دەسەم, سىن – ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ فيلوسوفياسى».

ونىنشى, «سىن ەسەپ ايىرىسۋدىڭ, ءوش الۋدىڭ, كەك قايتارۋدىڭ قۇرالى ەمەس. سىن, تاربيەنىڭ ەڭ جوعارعى ءتۇرىن كور­سەتەدى. ەتيكالىق جانە ەستەتيكالىق تاربيە قۇرالى».

قالامگەردىڭ وسى ون كونتسەپتسياسى ءار جازۋشى ءۇشىن, ءار قالامگەر ءۇشىن امانات بولار ءسوز عوي دەپ ويلايمىن.

ءيا, ساعات, ساعاتحان اشىمباەۆ قازاق ادەبيەتىنە قۇبىلىس بولىپ كەلىپ, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن رۋحاني كۇيزەلىسكە ۇشىرادى.

«17-18 دەكابر! 1986 جىل. مەن بۇل كۇندەردى ۇمىتقان كۇنى ۇلت نامىسى دەگەن ۇعىمدى دا ۇمىتاتىن شىعارمىن. ال ونى ۇمىتقان جەردە بارىڭنان دا جوعىڭ جاقسى», – دەپ كۇندەلىكتە جازىلعان سوز­دەر, سول جان كۇيزەلىسىنىڭ كورىنىسى عوي دەپ ەسەپتەيمىن.

بۇل ساعات اشىمباەۆتىڭ جۇرەك ساعاتىن قىسقارتقان, قازاقتىڭ باسىنداعى قارالى, جارالى كۇندەر بولاتىن.

ساعات اشىمباەۆ قازاعىمەن, قازاق ادە­بيەتىمەن, قازاق تىلىمەن, قازاق تاريحى­مەن بىرگە جاسايتىن جاڭارتۋشى, رەنەس­سانستىق تۇلعا!

 

ءۋاليحان قاليجانوۆ,

ۇعا اكادەميگى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى