توزعان جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن جاڭعىرتساق يگى

قازاقستاندا بۇگىندە 37 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى (جەو) جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 22-ءسى – جەكەمەنشىكتە (59 پايىز), 15-ءى – مەملەكەتتىك مەنشىكتە (41 پايىز). 28 جەو ەلۋ جىلدان استام (76 پايىز) ۋاقىت پايدالانىلىپ كەلەدى, قالعان 9 جەو-نىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 30 جىل­دان اسادى (24 پايىز). قازىر ورتاشا ەسەپ­پەن العاندا جەو نەگىزگى جاب­دىق­تا­رىنىڭ 60 پايىزى توزعان. بۇل رەتتە ورال, تاراز, كەنتاۋ, قىزىلوردا جانە ستەپنوگورسك قالالارىنىڭ جەو ەنەرگيا جابدىقتارىنىڭ توزۋى 80 پا­يىزدان اسىپ وتىر.

وسى جانە وزگە دە پروبلەمالاردى وتاندىق ەنەرگەتيكتەر بىرنەشە رەت كو­تەر­دى. قوزعالىپ وتىرعان ماسەلە قازاق­ستاننىڭ بارلىق ستانساسىنا ءتان. سوڭعى ۋاقىتتا بلوگەرلەر مەن «ساراپشىلار» سالانىڭ قازىرگى جاعدايىنىڭ باستى سەبەبى جەكەمەنشىككە ءوتۋ سالدارىنان دەپ كورسەتۋدە. بۇل شىنىمەن سولاي ما؟

قازاقستاندا شەكتى تاريفتەر باعدار­لا­ماسىنىڭ قولدانىلۋ كەزەڭى ىشىندە – 2009 جىلدان باستاپ 2016 جىلعا دەيىن ينۆەستيتسيا كولەمى 5 ەسە ار­تىپ, شامامەن 700 ملرد تەڭگەنى قۇ­رادى. اتالعان قاراجات ەسەبىنەن ەلى­مىز­دىڭ ەنەرگەتيكتەرى قولدانىستاعى 5 مىڭ مۆت-تى جاڭعىرتىپ, 1 700 مۆت-تى قوسىمشا ەلەكتر قۋاتتارىن ىسكە قوستى. «شەكتى تاريفتەر» باعدارلاماسى اياقتالعاننان كەيىن ەنەرگەتيكتەردىڭ تاريفتەرى 2021 جىلعا دەيىن توقتاتىلىپ, 12 پايىز رەنتابەلدىلىك الىنىپ تاستالدى. كورسەتىلگەن شارالار 2016 جىلدان باستاپ وسى كۇنگە دەيىن ەنەرگەتيكتەردىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى كوبىنەسە قۋاتتى جاڭارتۋعا قاراعاندا قىزمەتتى قولداۋعا باعىتتالعان بولاتىن.

ەنەرگەتيكا وبەكتىلەرىنىڭ ادەتتە, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى ەكەنى ءمالىم جانە ونىڭ كىرىسى مونوپولياعا قارسى ۆەدومستۆو بەكىتەتىن تاريفتىك سمەتا بويىنشا قاتاڭ ايقىندالادى. جاسىراتىنى جوق, بۇل سمەتالاردىڭ كوپشىلىگى ءتيىمسىز. سوندىقتان كۇردەلى مودەرنيزاتسيا, اسىرەسە جاڭا نىساندار سالۋ تۋرالى ءسوز جوق. كەيبىر جاعدايدا جاۋاپتى ءبولىم جاڭعىرتۋ, قايتا قۇرۋ جانە كەڭەيتۋ ءۇشىن قاراجات كوزى بولىپ سانالاتىن پايدانى جاساندى تۇردە قالپىنا كەلتىرەدى. جاڭا تەتىك – قۋات نارىعى كوتەرمە ساۋدا نارىعىنىڭ بار­لىق قاتىسۋشىسىنا, ونىڭ ىشىندە تۇتى­نۋشىلارعا قۇرىلىسقا نەمەسە جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان وبەكتىلەردى ۇستاپ تۇ­رۋعا ارنالعان شىعىنداردىڭ ءبىر بو­لىگىن جۇمساي وتىرىپ, ستانسالاردىڭ مەن­شىك يەلەرىنە جۇكتەمەنى ازايتۋعا ءتيىس بولدى.

نە ۇسىنىلادى؟ بۇگىنگى تاڭدا سالانىڭ اياققا تۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن باستى قۇرال – تاريفتىك ساياساتتى جاقسارتۋ. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە تاريفتەردى ۇستاپ تۇرۋ ساياساتى ەلەكتر جەلىسىندە دە, جىلۋ-مەحانيكالىق جابدىقتا دا توزۋ­دىڭ پايدا بولۋىنا اكەلدى. بۇل كورسەتكىش كەيبىر نىساندا 100 پايىزعا دەيىن جەتەدى. ونىڭ جارقىن مىسالى – كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى كەنتاۋ جەو-5. جاقىندا وعان ەنەرگەتيكا مي­نيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلىپ, «جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ مەن بەرۋ شى­عىس­تارىن وتەمەيتىن شىعىندى ءتاريف­تىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگان جىل سايىن بيۋدجەتتەن جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق ءۇشىن قارجى بولەدى» دەگەن قورىتىندى جاسادى. بۇل قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىندا ەكونوميكالىق نەگىزسىز تومەن تاريفتەردىڭ بار ەكەنىن تاعى دا راستايدى. ولار سەكتوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن قامتاماسىز ەتپەيدى, سۋبەكتىلەردىڭ شىعىندارىن وتەمەيدى جانە قاجەتتى كولەمدە جوندەۋ باعدار­لامالارىن جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن شەك­تەي­دى. كوممۋنالدىق جەو-نى جاساندى قولداۋ ءتاريفتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن راستايدى.

جەو-نى قايتا قۇرۋ مەن جاڭعىرتۋعا ارنال­عان تاريف قاراجاتىنىڭ جەتىس­پە­ۋىنىڭ ايقىن مىسالى رەتىندە ورال جەو-سىن ايتار ەدىك. ونى ەندى رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەت قانا «قۇتقا­را­تىن» بولادى. تاعى ءبىر مىسال, اقتاۋ قالا­سى­نىڭ جىلۋ جەلىلەرىن اۋىستىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 194 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ويتكەنى ءوندىرىستىڭ توزۋى بۇگىندە 82 پايىزدى قۇراپ وتىر.

جوندەۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسى­رۋعا ارنالعان تاريف قاراجاتىنىڭ جە­تىس­­­پەۋ­ى جەو-نىڭ جەكەمەنشىك يەلە­رى­نىڭ دە پروبلەماسى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ناۋرىز ايىندا پەتروپاۆل جەو-2-دە نە بولعانى ەسىمىزدە, وندا دا تا­ريف­تىك سمەتا قاراجاتىنىڭ جەتىس­پەۋى­­­نەن ەنەرگەتيكتەر ساپالى جاڭعىرتۋ جۇر­گىزە المادى. وسىلايشا, «سامۇرىق-ەنەرگو» اق پەريمەترىندە ستراتەگيالىق ەنەر­گەتيكانى بىرىكتىرۋ قاجەت بولۋى مۇم­كىن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ول ءوزىنىڭ باس كوم­پانياسىمەن بىرگە جاڭعىرتۋ جانە جاڭارتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى قاراجاتقا يە. ماسەلەن, «سامۇرىق ەنەرگو» اق ال­ما­تىداعى جەو-2 جاڭعىرتۋدى قار­جى­لاندىرۋعا شامامەن 300 ملرد تەڭگە جۇمساۋ مۇمكىندىگىنە يە.

جىلدان-جىلعا اقشانىڭ ۇزاق مەر­زىم­دە جەتىسپەۋى, كەز كەلگەن قازاق­ستان­دىق جەو ءوڭىردىڭ جىلۋمەن جابدىقتاۋ وزەگى ەكەنىنە قاراماستان, جىلۋ وندىرەتىن جابدىقتىڭ ەلەۋلى تەحنيكالىق توزۋىنا الىپ كەلەدى. سالا ءۇشىن تاعى ءبىر كۇردەلى ما­سەلە – پاركتىك رەسۋرستىڭ تاۋسىلۋى سال­دارىنان جىلۋ قۋاتتارىنىڭ ىستەن شىعۋى بولىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان ەنەرگەتيكا قالالار قۇرىلىسىنىڭ قارقىنىنا ىلەسە المايدى. جاڭا ونەر­كا­سىپتىك كاسىپورىنداردى ىسكە قوسۋ ءۇشىن ەنەرگيا جەتىسپەيدى. سونىمەن قاتار مۇندا ەنەرگەتيكتەردىڭ تومەن جالاقىسىنان جانە بىلىكتى كادرلاردىڭ باسقا ەلدەرگە, سونىڭ ىشىندە ولارعا جاقسى جاعداي ۇسىنىلاتىن رەسەي فەدەراتسياسىنا كەتۋىنەن كورىنەتىن الەۋمەتتىك اسپەكتىنى دە ەسكەرۋ قاجەت.

قازاقستاننىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەو-لارى كەڭەس وداعى كەزىندە بوي كوتەرگەن. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدە بىردە-ءبىر جاڭا جەو سالىنبادى. جاڭا جىلۋ قۋاتتارىن سالۋ كەم دەگەندە 5 جىلعا سوزىلادى دەسەك, بۇگىنگى تاڭداعى وڭىرلەردەگى جىلۋدىڭ وتكىر تاپشىلىعىن قايتپەكپىز؟

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمدە­مە­سىنە سايكەس, قازاقستان ەلەكتر ەنەرگياسىن رەسەي فەدەراتسياسىنان كۆت/ساع ءۇشىن 25 تەڭگەدەن جوعارى باعامەن يمپورتتايدى. بۇل ونىڭ ەلەكتر جەلىلەرى ارقىلى بەرىلۋىن ەسكەرە وتىرىپ, كۆت/ساع ءۇشىن 30 تەڭگەگە جاقىندايدى. الايدا جىلۋ ەنەرگياسى بويىنشا ۇقساس ستسەناري تەحنولوگيالىق تۇرعىدان مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ ەلدە جىلۋدى يمپورتتاۋعا مۇمكىندىك جوق, جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ جاڭا كوزدەرىن دامىتۋ جانە سالۋ قاجەت.

الايدا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن جاڭ­عىرتۋ ءۇشىن ودان ءارى كەڭ اۋقىمدى ين­ۆەس­تيتسيالارعا قاجەتتىلىك جوعارى. ما­مان­داردىڭ باعالاۋى بويىنشا, گەنەراتسيا سەكتورىن جاڭارتۋعا شامامەن 30 ملرد دوللار قاجەت. وسى ساندارعا قوسىمشا ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 4 ملرد دوللاردى قوسىڭىز. سون­داي-اق جىل سايىن بيۋدجەتتەن ءتا­ريف­تى توعىسپالى سۋبسيديالاۋعا اسا زور قاراجات بولىنەتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا زالال كەلتىرەدى. ويتكەنى وسى قارا­جاتتى مەكتەپ, اۋرۋحانا سالۋعا نەمەسە الەۋمەتتىك كومەكتى پايدالانۋعا جۇمساۋعا بولار ەدى.

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جەتە قارجى­لاندىرۋدان زارداپ شەگىپ وتىر, ال ۇلتتىق قورىمىز سوزىلمالى رەزەڭكە ەمەس. ناقتى وسى جاعدايدا كورشى ەنەرگيا جۇيەلەرىندەگىدەي نارىقتىق تەتىكتەرگە سۇيەنۋ قاجەت. سوندا عانا ەلەكتر ەنەرگيا­سىنا تاريفتەر مەن قۋات ءۇشىن جاسالعان تولەم ساپالى جوندەۋ باعدارلامالارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى.

جاقىپ حايرۋشەۆ,

قازاقستان ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى