ەل تاريحىنداعى جاڭا بەلەس

كونستيتۋتسياعا سايكەس ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادام­نىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارى. حالىق مەملەكەتتىك بيلىك­تىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى جانە ونى تىكەلەي رەس­پۋبليكالىق رەفەرەندۋم جانە ەركىن سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى.

كونستيتۋتسياعا تۇبەگەيلى وزگەرىس­تەر ەنگىزىلگەندىكتەن, ماسەلەن, پرەزي­دەنت كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستارعا حالىققا تيەسىلى ەكەنىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. ءسوزسىز, مۇنداي ما­سە­لە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قارالۋى كەرەك.

پرەزيدەنتتىڭ رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى جاريالاۋى مەملەكەتتىك, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردى قابىل­داۋعا قاتىسۋ قۇقىعى تەك حا­لىققا بەرىلەتىن جاڭا ساياسي باعىتقا باسا نازار اۋدارادى. جۇرگىزىلىپ جات­قان كونستيتۋتسيالىق رەفورما حالىق بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى جانە ادام, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى سانالاتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا ۇستانعان باعىتتىڭ بەرىكتىگىن تاعى دا انىقتادى.

شارتتى تۇردە تۇزەتۋلەردى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرىن­شى توبى پرەزيدەنتتىڭ وكىلەت­تىك­تەرىن شەكتەۋگە بايلانىستى, ەكىن­شى توپ پارلامەنتتى كۇشەيتۋمەن, پار­لامەنتتىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبىن وز­گەرتۋ­مەن, زاڭداردى قابىلداۋ ءتار­تىبىن جانە ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتتىڭ وزگەرۋى­مەن بايلانىستى. ال ءۇشىنشى توپ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى ەنگىزۋ, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ جانە ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن قورعاۋمەن بايلانىستى بولىپ وتىر.

تۇتاستاي العاندا, بۇل ساياسي وز­گەرىستەر مەن رەفورمالار مەملە­كەت­تىك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇ­رۋ­عا باعىتتالعان. وندا بيلىكتى ور­تا­لىق­سىزداندىرۋ دەموكراتيالىق قاعي­داتتارى, جاڭا ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ارقىلى ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلانعان ءماجىلىس دە­پۋ­تاتتارىن كەرى شاقىرىپ الۋ قۇ­قى­عى, كونستيتۋتسيالىق سوتقا جانە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە جۇگىنۋ قۇقىعى بار حالىققا ەلەۋلى ءرول بەرىلگەن. تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرىنشى توبىنا كەلەتىن بولساق, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي پارتيالىق قۇرىلىمداردى مەملەكەتتىك اپپاراتپەن بىرىكتىرۋ قاجەت ەمەس. ساياساتتاعى مونوپوليا ءسوزسىز مەملەكەتتىڭ دەگراداتسياسىنا الىپ كەلەدى.

وسىعان بايلانىستى بي­لىك تار­ماقتارىن قايتا فورماتتاۋ جانە زاڭناماعا مىناداي وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلادى.

سۋپەرپرەزيدەنتتىك ۇلگىدەن پرە­زي­­دەنتتىك ۇلگىگە كوشۋ ماق­سا­تىن­دا پرە­زيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى شەك­تەلىپ قانا قويماي, بىرقاتار وكىلەتتىك مۇلدەم الىنىپ تاستالدى. وسىلايشا, پرە­زيدەنت ءوز وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىندە ساياسي پارتيا­لار­عا مۇشەلىگىنە بەلگىلەنگەن زاڭنا­مالىق تىيىم پرەزيدەنتتىڭ سايا­سي پارتيالاردان تەڭ دارەجەدە شەت­تەتىلگەن مارتەبەسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ساياسي پار­تيالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن, كەڭ ساياسي پاليترانى جانە پىكىرلەردىڭ ساياسي ءپليۋراليزمىن قامتاماسىز ەتەدى.

پارتيادان مىندەتتى تۇردە شىعۋ تۋرالى مۇنداي شەكتەۋلەر ور­تالىق سايلاۋ كوميسسياسى, رەس­­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ ات­قارى­لۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كومي­تەتى, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ تور­­اعا­لارى مەن مۇشەلەرىنە دە قاتىس­­تى بول­دى. مۇنداي ءتاسىل مەملە­كەت­­­تىك ور­­گانداردىڭ ساياسي قىز­مەت­تەن ال­شاقتاۋىنا جانە سايا­سي پار­تيا­لاردىڭ ءتۇرلى ساياسي باع­دارلا­ما­لارمەن دۇ­رىس باسەكەلەستىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. ناتي­جەسىندە, قو­عام­نىڭ سەرپىندى دامۋى ءۇشىن ار­قاشان وڭ ناتيجە بولادى.

قازاقستاننىڭ اۋماعى وراسان زور بولعاندىقتان جانە وبلىس ور­تالىقتارى ءبىر-بىرىنەن دە, ورتا­لىقتان دا ۇلكەن قاشىقتىقتا ورنالاس­قاندىقتان, بيكامەرالدىق (قوس پالاتالى پارلامەنت) قاعيداتىنىڭ ساقتالۋى وتە ماڭىزدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن ءار ءوڭىردىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. پارلامەنتتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ جوعارى وكىلدى جانە زاڭ شىعارۋشى ورگانىن: ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە ءماجىلىستىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتۋ; دەپۋتاتتاردىڭ پرەزيدەنتتىك كۆوتاسىن قىسقارتۋ جانە سەناتتىڭ زاڭ قا­بىل­داۋ جونىن­دەگى وكىلەتتىگىن قايتا قاراۋ ارقىلى جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنت كونستيتۋتسياعا ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن كوزدەيتىن تۇزە­تۋ­لەر ۇسىنىپ وتىر. كەز كەلگەن دەموكراتيالىق ەلدە حالىقتىڭ ساياسي بيلىك وكىلدەرىنە دەگەن سەنىمى ساياسي رەفورمالاردىڭ كەپىلى. سول سەبەپتى پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ارالاس مودەلىن ەنگىزۋ قاجەتى تۋرالى ۇسىنىسى وتە ۋاقتىلى ەنگىزىلدى:

ءماجىلىس كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا, ءبىرتۇتاس جالپى­ۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگىنىڭ اۋما­عى بويىنشا پروپورتسيونالدى وكىلدىك ەتۋ جۇيەسى بويىنشا, سونداي-اق ءبىر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلاناتىن توقسان سەگىز دەپۋتاتتان تۇراتىن بولادى.

جاڭا ارالاس سايلاۋ مودەلى «ەش­كىمگە جاساندى ارتىقشىلىقتار بەرمەي» ساياسي سانالۋاندىقتىڭ كەڭ­دىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى. ارينە, جولداۋدا كورسەتىل­گەن كوپ­تەگەن رەفورمالاۋ تەتىكتەرى كونس­­تي­تۋتسيالىق زاڭداردى سايكەس كەلتىرىپ, قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. ماسەلەن, 70% پروپورتسيونالدى جۇيە ءارتۇرلى باعىتتاعى ساياسي پارتيا­لاردى كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىن جانە ولاردىڭ وكىلدىگىن ارتتىرادى. ياعني پارلامەنتتە سايا­سي پارتيالاردىڭ سانى ارتۋى مۇم­كىن. پروپورتسيونال­دى جۇيە ساياسي سانالۋاندىقتىڭ كەڭ ەسەپكە الىنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ تۇراق­تىلىعىن ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى. سەبەبى پارتيالىق تىزىمدەرگە از ەتنوس­تىق توپتاردىڭ وكىلدەرى دە قوسىلادى.

ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى ءارتۇرلى ساياسي پارتيالارعا ايتار­لىق­تاي ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الا­تىن نەعۇرلىم ورنىقتى بيلىك ورگان­­دارىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى (اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, اۋستراليا تاجىريبەسى). بۇل حالىق قالاۋلىلارىنا ىقپال ەتۋدىڭ قو­سىمشا تەتىگى, سەبەبى سايلاۋالدى ۋا­دە­­­­لەرىن تيىسىنشە ورىنداماعان جاع­­­­داي­دا ولاردى كەرى قايتارىپ الۋ مۇم­­كىندىگى پايدا بولادى.

دەپۋتاتتاردى كەرى قايتارىپ الۋ راسىمىنە تولىعىراق توقتالعىم كە­لەدى. بۇل ينستيتۋت سايلاۋعا قارا­ما-قارسىلىق بولىپ تابىلادى. زاڭ­دا بەلگىلەنگەن ءراسىمدى قولدانۋ ناتي­جەسىندە سايلاۋ مانداتىن العان ادام ودان ايىرىلادى. كەرى قايتارىپ الىن­عان دەپۋتاتتى اۋىستىرۋ ماق­ساتىندا اتالعان سايلاۋ وكرۋگى بو­يىنشا جاڭا سايلاۋ وتكىزىلەدى. كەرى قايتارىپ الۋ – دەپۋتاتتىڭ ءوز وكرۋگى­مەن تىعىز بايلانىسىنىڭ كورىنىسى. كەرى قايتارىپ الۋ باستاماشىلارى, كوبىنەسە, سانى زاڭدا بەلگىلەنگەن سايلاۋشىلار توپتارى بولادى (اقش, شۆەيتساريا, پولشا جانە رۋمىنيا تاجىريبەسى).

مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ارالاس مودەل امبەباپ ءارى ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەنى بىرىكتىرەتىن مودەل بولادى. سەبەبى سايلاۋشىلاردىڭ دا, پارتيالاردىڭ دا مۇددەلەرىن ەس­كەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە جەڭ­گەن كانديداتتىڭ سايلاۋشىلار ال­دىن­داعى تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپ­تاستىرادى ءارى ءماجىلىس ءرولىنىڭ كۇشەيگەنىن كۋالاندىرادى.

پرەزيدەنت پارلامەنتتىڭ پالاتالارى اراسىنداعى تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىنىڭ اناعۇرلىم ءتيىمدى مودەلىن ۇسىندى. سەناتتاعى پرەزيدەنتتىك كۆوتانى باقىلاۋ قۇرا­لى ەمەس, پارلامەنتتە وكىلدەرى از الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ءۇنى مەن وي-پىكىرىن ەسكەرۋ تەتىگى رەتىندە قاراس­تىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سوندىقتان پرەزيدەنت سەناتتاعى پرەزيدەنتتىك كۆوتانى 15-تەن 10 دەپۋتاتقا دەيىن قىسقارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى, ونىڭ بەسەۋىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قازىرگىدەي سايلامايدى, تەك ۇسىناتىن بولادى.

وسىلايشا, پرەزيدەنت ماجىلىس­تەگى قحا كۆوتاسىن جويۋدى ۇسىندى, ول سەناتقا اۋىستىرىلىپ, 9-دان 5 دە­پۋ­تاتقا دەيىن قىسقارتىلادى. تيى­سىن­شە, ماجىلىستەگى دەپۋتاتتىق ورىن­دار­دىڭ جالپى سانى ازايادى. بۇل جاڭا­لىق جوعارعى پالاتادا ءارتۇرلى ەتنوس­تىق توپتارعا مانداتتار مەن قوسىمشا داۋىستاردى قامتاماسىز ەتەدى.

سەناتتىڭ وكىلەتتىگى كونستيتۋ­تسيا­لىق سوتتىڭ جانە جوعارى سوت كەڭە­سىنىڭ توراعالارى لاۋازىمىنا ۇسى­نى­لاتىن كانديداتتارعا كەلىسىم بەرۋ قۇ­قىعىمەن تولىقتىرىلادى.

قولدانىستاعى كونستيتۋتسيالىق مودەل سەناتقا ءماجىلىس ماقۇلداعان زاڭ جوبالارىن قابىلداۋ نەمەسە قابىلداماۋ قۇقىعىن بەرەدى, ياعني مۇددەلەر تەڭگەرىمى بۇزىلادى, ماجى­لىستە سەناتتىڭ قارسىلىعىن ەڭسە­رۋدىڭ ناقتى مۇمكىندىگى جوق. پرەزي­دەنت ۇسىنعان تەتىك سەناتقا ءماجىلىس قابىلداعان زاڭداردى تەك ماقۇلداۋ نەمەسە ماقۇلداماۋ قۇقىعىن بەرەدى. بۇل وتە قيسىندى, ويتكەنى زاڭ شىعارۋ باستاماسى تەك ماجىلىستە ىسكە اسىرىلادى جانە زاڭداردى قابىلداۋ قۇقىعى ماجىلىسكە عانا تيەسىلى بولۋعا ءتيىس. زاڭ شىعارماشىلىعى پروتسەسىنىڭ تيىمدىلىگى ماقساتىندا پالاتالار اراسىندا ىقتيمال كەلىس­پەۋشىلىك بولعان جاعدايدا كەلىسۋ كوميسسيا­سىن قۇرۋ ءراسىمى جانە وسى كەلىس­پەۋ­­شى­لىك­تەردى ەڭسەرۋ راسىمدەرى كوزدەلگەن.

بۇدان باسقا پارلامەنتتىڭ رەس­پۋب­­لي­كالىق بيۋدجەتتىڭ ساپالى ورىن­دالۋىن باقىلاۋداعى ءرولىن كۇشەي­تۋ ۇسىنىلدى. وسىعان بايلانىس­تى, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانى قۇرۋ جانە پالاتا توراعاسىنىڭ ءما­جىلىس دەپۋتاتتارى الدىندا جىلىنا ەكى رەت ەسەپ بەرۋ مىندەتى ۋاق­تى­لى. الەمدىك تاجىريبە پار­لامەنت­تىڭ ارقاشان بيۋدجەتتىڭ ءبولىنۋىن با­قى­لايتىن نەگىزگى ورگان رەتى­ن­دە ارە­كەت ەتەتىنىن ايعاقتايدى. سونى­مەن قاتار كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس­تەر­دى تالقىلاۋ اياسىندا ءبىز ءار­تۇر­لى جاع­دايلاردى قاراستىرىپ, تال­قى­لادىق, سوندىقتان داعدارىستىق جاع­داي­لاردا زاڭداردى قابىلداۋ­دىڭ ەرەكشە ءتارتىبى تۋرالى نورما ۇسىنىلدى.

دەموكراتيانىڭ ماڭىزدى اسپەك­تىسى – قوعامدى ودان ءارى دەمو­كرا­تيا­لان­دىرۋمەن ءارى قاراي ورتالىق­سىز­دان­دىرۋ. جەرگى­لىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ مىقتى جۇيەسى جەر­گىلىك­تى جەرلەردە, وڭىرلەردە جەر­گىلىك­تى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى ساپا­لى, ۇتىمدى, مۇددەلى تۇردە شەشۋ­گە مۇمكىندىك بەرەتىن قوعامدى دەمو­كرا­تيالاندىرۋدىڭ اناعۇرلىم مىق­تى تەتىگى رەتىندە ارەكەت ەتەتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.

قولدانىستاعى مودەلدە بار­لىق ءراسىمدى قولدانا وتىرىپ, جەكە شا­­عىمداردى قاراۋ قاراستى­رىل­ماعان. اتاپ ايتقاندا, بۇل كونس­تي­تۋ­تسيالىق سوتقا ءتان. بۇل تۇرعىدا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەن پرو­كۋراتۋرانىڭ كۇشەيۋىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. ادام قۇقىقتارى جونىن­دەگى ۋاكىلدىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتە­بە­سىن بەكىتۋ ەلەۋلى دەموكراتيا­لىق قادامنىڭ ءبىر بەلگىسى. ازاماتتاردىڭ قۇ­قىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇ­شەيتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قادامى-ءولىم جازاسىن قولدانۋعا تىيىم سالۋ. بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارىن قور­عاۋ سالا­سىن­­داعى جالپىعا بىردەي تا­نىل­عان حا­لىقارالىق ستاندارتتارى­نا جانە قازاقستاننىڭ حالىق­ارا­­لىق مىندەتتەمەلەرىنە سايكەس كونس­تي­تۋتسيادا ءولىم جازاسىن قول­­دانۋ­عا تى­يىم سالىنادى دەپ كوزدەلگەن. وسى­لايشا, ازامات­تاردىڭ ىرگەلى قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قور­­­عاۋ, كونس­تيتۋتسيالىق سوت ينستيتۋتىن قايتا جاڭعىرتۋ, ادام قۇقىقتارى جو­نىن­دەگى ۋاكىل مەن پروكۋراتۋرانى كۇ­­شەيتۋ, قازاقستاندى ەڭ قىمبات قا­زى­ناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى بولىپ تابى­لاتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرۋدا وڭ ءرول اتقارادى. وسى بلوك بويىنشا كونستيتۋتسيالىق زاڭدار مەن زاڭداردىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ 2022 جىلعى تامىزدا كوزدەلەدى.

كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ادام قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارى­نىڭ باسىمدىعى قاعيداتىن ىسكە اسىرۋعا, بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باس­تاۋى حالىق بولىپ تابىلاتىن دەمو­كراتيالىق, قۇقىقتىق, الەۋ­مەتتىك مەملەكەتتى نىعايتۋعا باعىت­تالعان. ال مەملەكەتتىڭ ودان ءارى دامۋى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمىنا جانە ونىڭ جاۋاپتى كوزقاراسىنا بايلانىستى.

بالايىم كەسەباەۆا,

ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى