نۇرتىلەۋدىڭ ناقىشى

فەدەرالدىق سوتتا قىلمىسى اشكە­رە­­لەنىپ, تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇر­عان سۇعاناق ءوزى ءۇشىن شىر-پىرى شى­عىپ وتىرعان اقتاۋشى ايەلدىڭ قاسىن­داعى قول سومكەسىنەن ءاميانىن بىلدىرت­پەي قاعىپ الىپ, جانباقى قولدىڭ ەپتىلىگىن كورەر كوزگە ايشىقتاپ بەر­دى. ءانشى روزا باعلانوۆا مەن ءبيشى شارا دا ءوز ناقىشىمەن ەل اۋزىندا ەرتەگى بولىپ قالسا, جازۋعا كەلگەن پاقىر­لار دا اۋداندىق گازەتتەن باس­تاپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە دەيىن جان­ۇشىرىپ ءجۇرىپ, قۇداي بەرگەن قولتاڭباسىن ورنەكتەپ باعادى. جازۋ – قيىن سالا, جۋرناليست دەگەن ازاپقا تۇسكەن جۇمىر باس. قارا ماقالا جازىپ شۇقشيىپ, دوپ تەپكەندەر مەن تۇمسىقتان تيگەن سوققىنى ايقايلاپ وتىرىپ ايتىپ, جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن جانكۇيەرگە رەپورتاج عىپ جەتكىزۋ دە جۇيكەڭدى جەپ قوياتىن تىرلىك. ايقايدىڭ دا وزىنە ءتان اۋەنى بار.

نۇرتىلەۋدىڭ ناقىشىنا 1972 جىلدان قانىقپىن. جۋرفاكقا تۇسكەندە سۇڭعاق بويلى, شىمىر, ءوزى دە, ءسوزى دە ىرىلەۋ جىگىت سۇلباسىن بيىكتەتىپ, بولەكتەنىپ ءجۇردى. ەسىم-سويى – نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى مى­­سىقوۆ. ادامدار اراسىنداعى بولتى­رىكتەي كوزگە ءبىرتۇرلى كورىندى. كوپ ۇزا­ماي بويىنا بىتكەن ناقىشىن تانىتا باستادى. دومبىرا شەرتىپ, ءان سالدى, سىعان-دومبىرانىڭ شەگىن دىڭىلداتىپ, سەزىمدى بيلەدى, جالپى, ونەردەن قۇرا­لاقان ەمەستىگىن كورسەتتى. اقىن-جى­راۋلار جىر-تەرمەلەرىنىڭ ءبىرازىن جاتقا ايتتى, «تەگىن ادام تاز بولمايدى», تەرەڭىنە ۇڭىلسەك, جەتىسۋداعى مىسىق ءبيدىڭ ۇرپاعى ەكەن. مىسەكەڭ ءارى بي, ءارى اقىن, ءارى شەشەن, نۇرتىلەۋ دە تەگىن بولماي شىقتى.

وقۋعا زەرەك, دەنە شىنىقتىرۋ سا­باعىندا توپ باستاپ, نۇسقاۋ بەرۋگە قۇمار-اق. نۇرەكەڭ ۇزاماي «قوي باستاعان كوك سەركە» بولىپ شىعا كەلدى. ساپتاياق ۇستاپ كەرىلدەسكەندەر مەن قۇيتىرقى ءسوزدى كوتەرە الماي ءىلىنىسىپ قالعانداردى سابىرعا شاقىردى, ۆولەيبول ويناپ, كۋرس نامىسىن قورعادى, ء«لايلىم-شىراق» دەپ انسامبل قۇرىپ, فيلفاك قىزدارىنىڭ جۇرەك قىلىن شەرتتى.

اسىپ بارا جاتقان جازباشا جۋر­ناليستىگى بولماسا دا سوزگە كەلگەندە ال­دىر­مايدى, كىممەن تايتالاسسا دا ءسوز شىر­كىننىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, جاندىرىپ جىبەرەدى. ونى بولاشاقتا تەلەجۋرناليس­تيكا دەگەن دۇرە تيمەگەن تىڭ سالا كۇتىپ تۇر ەدى. نۇرتىلەۋ سول ءۇشىن تۋعان, بىزدە كەنجەلەۋ دامىعان تەلەسوزگە باق بولىپ كەلگەن ءبىزدىڭ كۋرستىڭ مايتالمانى ەدى.

جان قۋاتى مول, قاي ىسكە بولما­سىن قۇمبىل كىرىسىپ كەتەتىن, قازاق­شى­­­لىق­قا سالىپ, «اربانى سىندىرىپ, وگىز­دى ءولتىرىپ», جارىم جولدا قال­دىر­­ماي­تىن. تاۋەكەلشىل ەدى, «تاۋە­كەل ءتۇبى – جەل قايىقتىڭ» ەسكەگىن ءامان­دا قورىقپاي ەسەتىن. «باي-قۋاتتى بو­لايىق!» – مۇنىڭ باعىن جاندىردى. اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە بايلارعا قا­راپ جالتاقتاپ, بەيىمبەتتىڭ «كەدەي تەڭ­دىگىن» اڭساپ جۇرگەندەر نۇرتىلەۋدىڭ وسى حابارىنا ءتانتى بولىپ, بويلارىنا قۋات الدى. اۋىلداعى كۇستى قول شارۋا­لار 100 گرامداتىپ وتىرىپ حاباردى تالقىلاپ, جاعا جىرتىسۋعا دەيىن باردى. قايتا قۇرۋدان كەيىنگى كۇندەردە بىرەۋدىڭ جەرتولەسىنەن ءبىر فلاك بال ۇرلاپ ۇستالىپ قاپ, «نەگە ۇرلادىڭ؟» دەگەن تەرگەۋشىگە: «تەلەبەزەردەن «باي-قۋاتتى بولايىق» دەپ كۇندە ايتىپ جۇرگەن جوق پا؟ بيزنەسپەن اينالىسىپ, باي بولعىم كەلەدى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ءومىر سۇرۋگە دەگەن كوزقاراسى بار جىگىتتى سوت ق ۇلىپاستى ەمەس, شارتتى جازاعا كەسىپتى. «باي-قۋاتتى بولايىق!» دەپ وي تۇيىندەگەن بۇل كورسەتىلىمدەر ساعات اشىمباەۆتىڭ «قارىز بەن پارىزىنان» كەيىنگى ەل-جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزىپ, قازاق كورەرمەندى ءدىر ەتكىزگەن حابار بولدى. باسىپ-جانشىعان يدەولو­گيانىڭ بۇعاۋىندا كەلگەن كەڭەس ادامى «كاپيتالدا» ايتىلعان قۇن زاڭى مەن جەكەمەنشىك دەگەننىڭ تۇك قيىندىعى جوق قاراپايىم نارسە ەكەندىگىنە كوز جەتكىزىپ, اقتارىلىپ سويلەگەن وسى ءبىر اقەدەن جىگىتتى كوگىلدىر ەكراننان كورگىسى كەلىپ ەلەڭدەپ وتىراتىن كۇيگە ءتۇستى. بۇل دا ۋاقىتتىڭ سىيى, تەك جالقاۋلىق پەن كەرتارتپالىققا كىسەن سالاتىن كەز كەلدى.

نۇرتىلەۋ 60-قا تولدى. «قازاقستان» قوناق ءۇيىنىڭ فويەسىندە ازعانداي توپ – ءبىراز كۋرستاس مەرەيتويدى اتادىق. باتاعا باعىشتالعان سوڭعى ءسوزدى ماعان بەردى. ء«بىز ۇلكەن ەمەسپىز بە؟» دەگەن بىرەۋدى: «ونىڭ جولى ۇلكەن» دەپ كۇرت قايىرىپ تاستادى. بۇل – ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن ىشتەي جاقىندىق, «جاۋ» وعىنان ساقتاندىرعان ءسات ەدى.

كۇن وتكەن سايىن جۇرتشىلىق نۇرتى­لەۋدىڭ تەلەحابارلارىن اسىعا كۇتەتىن بولدى. «كوكپاردى» كورىپ, وي-جارىسقا ءتۇسىپ, دەلەبەلەرى قوزسا, «زاڭ سويلەسىن!» – 37-ءنىڭ زاردابىن شەگىپ, اباقتىدان ۇركىپ قالعان ۇرپاقتىڭ ساناسىن جاڭاشا جاڭعىرتتى, ءومىرىنىڭ اقىرعى ساتتەرىندەگى «نۇر-تىلەۋ» دەپ وزىنە شاقىرعان اشىق سۇحبات تايقازانداي تاسىعان كوڭىل­دەردى اشىق تا انىق سويلەۋگە تارتتى. قوعامنىڭ تەمىر قوراسىنىڭ قاقپاسى اشىلىپ, وسى حابارعا قاتىسقان تالايلار شەگەن قۇدىقتان مۇزداي سۋ ءىشىپ, مەيىرىن قاندىردى. بۇل – باسپاسوزدەن ەكرانعا اۋىسقان قارا حالىق پەن زيالى توپتىڭ كوڭىل اڭسارى ەدى. ولار ءار حاباردان تۇيگەن تيتىمدەي ويى بولسا شۇيىركەلەسىپ ورتاعا سالىپ, سودان ءبىر ناتيجە كۇتىپ ءجۇردى. پىكىر تۋدىرعان دۇنيە تەگىن ەمەس, ونىڭ ار جاعىندا قوعامنىڭ ءسوزى, بيلىكتىڭ بايلامى تۇرادى.

نۇرتىلەۋ قايدا بارسا دا كوگىلدىر ەكرانداعى بەينەنى تانىپ, كورەرمەن شۇقشيا قاراپ, تىلدەسىپ قالۋعا تىرىساتىن. تۋعان جەرىم – شيەلىگە ات باسىن تىرەپ, بۇرىنعى «توڭكەرىس» كولحوزى, قازىرگى شەگەن قودامانوۆ اتىنداعى اۋىل­دا تۇراتىن ناعاشىلارىما سالەم بەر­دىم. شەگەن قودامانوۆ – كوللەك­تيۆتەندىرۋ جىلدارى ۆ.ي.لەنين شارۋا­لاردى ماسكەۋگە شاقىرىپ, قابىلداۋ وتكىزگەندە سىر بويىنان بارعان بەلسەندى. قابىلداۋدا سىرداريا مەن ارال تاع­دىرىن ءسوز ەتىپ, ەگىن شارۋاشىلىعى مەن بالىق اۋلاۋ ماسەلەسىن العا قويعان ەل اعاسى. جاقىن ءىنىسى – قاراقوجا ناعا­شىمنىڭ شاڭىراعىنا كەلسەم, جايۋلى داستارقان باسىندا اۋىلدىڭ تاۋىرلەرى ءبىر توپ بولىپ اسىپ-تاسىپ, كوڭىلدى وتىر ەكەن. تەلەۆيزور قوسۋلى تۇر. ءبىر كەزدە «نۇر-تىلەۋ» دەگەن حابار باستالىپ, باسى­نا تاقيا كيگەن بەينە كوزىمە وتتاي باسىل­دى. الدى تولى الشى تۇرعان اسىق. حابار­دىڭ قوناعى – جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە.

− مىناۋ «باي-قۋاتتى بولايىقتى» جۇرگىزەتىن جىگىت قوي, سول حابار كورىنبەي كەتتى, – دەدى بىرەۋى.

− بۇل – مەنىڭ كۋرستاسىم. ءوز بالدا­رىڭىز. جەتىسۋدى ءبىر شىبىقپەن ايداعان نايمان مىسىق ءبيدىڭ شوبەرەسى, – دەدىم.

− ات تابىلماي قالعان با؟ – دەدى بىرەۋى.

− نەڭ بار-ەي. ورىستار كوشكين دەپ تە ات قويا بەرەدى, – دەدى ساۋاتتى بىرەۋى سەرگەكتىگىن تانىتىپ.

− مىسىق پا, كۇشىك پە, ءوزىمىزدىڭ بالا ەكەن. «باي-قۋاتتى بولايىق!» دەپ ەلدى اۋزىنا قاراتقان وسى بالامىز ءۇشىن ءبىر الىپ قويايىق, – دەدى بىرەۋى توپتان سۋىرىلىپ شىعىپ.

مىسەكەڭ تەك بي ەمەس, ءارى اقىن, ءارى شەشەن, دۋالى اۋىز ەل اعاسى, – دەدىم ايعاق ايتىپ.

− ءبىر باسىنا ءبارىن ءۇيىپ-توككەن ەكەن دە. وسى مىسەكەڭ ءۇشىن ءبىر الايىق, – دەدى قىزىڭقىراپ قالعان ءبىر ناعاشىم.

نۇرتىلەۋ بەكسۇلتان جازۋشىنىڭ تاۋىپ ايتقان وي-ورامىنا ءتانتى بولىپ, «الشى!» دەپ ءبىر ساقانى العا جىل­­­جىتتى. باسىنداعى كوكشىل تاقيا مەن الدىندا قازداي تىزىلگەن اسىق «مەن قازاقپىن!» دەگەننىڭ بەينەسىن اي­شىقتاپ-اق تۇر. ءوڭى ءسال سىلىنىپ قالعان, بۇل – پىشاققا ءتۇسىپ, دەن­نىڭ ساۋلىعىن كۇيتتەپ جۇرگەن ءومىرى­نىڭ سوڭعى ساتتەرى ەدى. ول ولىممەن ارپا­لىسقان ءولىارا شاققا دەيىن كوگىلدىر ەكراندى تاستامادى, اجال شىركىن الىپ كەتەم دەپ بوساعادان سىعالاپ كەلگەنشە بەرىلمەدى. وسى وقيعانى ايتىپ ەدىم, «مەن ول اۋىلدى قايتسەم دە تۇسىرەم» دەدى ءسال ويلانىپ قاپ. بىراق ءبارى ىشىندە كەتتى. بارىنە ۇلگەرۋ دە مۇمكىن ەمەس.

نۇرتىلەۋ بەلسەندى ەدى. تۋعان جەرى­نىڭ جاقسىلىعى دەگەندە جۇرەگى ەرەكشە سوعاتىن, ايتۋلى ازاماتتاردىڭ مەرەيتويى مەن ەسكە الۋلاردا بەلدى بۋىپ, الدا جۇرەتىن. ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 125 جىلدىعى قارساڭىندا ءبىر توپ قالامگەر تالدىقورعانعا باردىق. جولاي ەل مەن جەردىڭ تاريحىنا توقتالىپ, تومپيعان توبە مەن شوشايعان بۇتانىڭ سىرىن ايتىپ, تەگىن ەكسكۋرسوۆود بولدى.

− مىنا جەردەن التىن شىققان, − دەدى تاۋعا ۇقساس بيىك جوتادان وتە بەرگەندە.

− «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز», − دەدى تاماعى كەبەرسىپ وتىرعان قيقارلاۋ شايىر.

ۇزاماي «نۇر-كافە» دەگەن جازۋدى كورىپ قاپ, زۋىلداعان ماشينەنى كىلت توقتاتتى. تاماقتان وتكەننىڭ ءبارى سۋسىن, اق پەن قىزىلعا قانىپ اپ ءارى جىلجىدىق. بارىپ-قايتقانشا نۇرتىلەۋ نوقتا اعاسى رەتىندە جومارتتىقتان جاڭىلمادى, تەك كوگىلدىر ەكراننان كورىپ جۇرگەندەر ءتانتى بولىپ باس شايقادى, دانىگىپ العاندار دامەتىپ وتىردى.

ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا وراي تالدىقورعاندا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلگە دە ءوزى مۇرىندىق بولىپ ەل الدىندا ءجۇردى. مودەراتور ءالىمجانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ قىر-سىرىن اشۋ ءۇشىن تاعى بىرەۋگە ءسوز بەرىپ ەدى, كىلت توقتاتىپ قويىپ, ءسوزدى ماعان الىپ بەردى. ء«انۋاردى بىلەتىندەر سويلەۋ كەرەك» دەپ قاسقايىپ تۇرىپ, كەسىم ايتتى. بۇل دا ىشتەي ۇعىنىسۋدىڭ كورىنىسى, «قارىس-قارىس, سۇيەم-سۇيەمگە» سالعان ارەكەت ەدى.

ول دەرتكە بوي الدىرىپ, كەسەلى قۇرعىر كۇندىز كۇننىڭ شىققانىن, تۇندە ايدىڭ تۋعانىن كورە الماستاي عىپ كوز الدىن تۇمشالاي بەردى. جۇرەك شىركىن ءبارىن دە سەزەدى, قانشا قارسىلاسسا دا تابيعات جىبەرگەن جاۋ جەڭبەي تىنبايدى. بىراق كەسەلىن جۇرتقا جايمادى, وزىنە ءتان قايسارلىقپەن جاقىنداپ قالعان اجالمەن ارپالىسىپ باقتى. ومىردەن وتەرىنەن ءبىراز بۇرىن امىرەتانۋشى سۇڭعىلا جارقىن شاكارىم دۇنيەدەن قايتىپ, «قازاقكونتسەرت» زالىندا قارالى ءراسىم ءوتتى. ءوزى جۇرگىزدى. اسىعىپ-اپتىعىپ تۇرىپ, «سالتاناتتى قارالى ءراسىمدى باس­تايمىز» دەدى. قايتار جولدا «قارالى ءراسىم سالتاناتتى بولمايدى عوي» دەپ ەدىم, قىزاراڭداپ, العان بەتىنەن قايت­پادى.

− ومىرگە كەلۋ دە, كەتۋ دە – سالتانات. ەرتەڭ مەن ولسەم دە – سالتانات, − دەدى تىستەنىپ.

بۇل – ءومىر شىركىندە كۇن ساناپ جۇرگەن الاعاي دا بۇلاعاي ساتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەن.

ەڭ سوڭعى رەت نۇرتىلەۋدىڭ دىرىلدەگەن ارقاسىن كورىپ قالدىم. سۇڭعاق بويى ءسال ءيىلىپ, كەڭ جاۋىرىنى بۇلك-بۇلك ەتىپ كەتىپ بارا جاتتى. ول الپىس ەكى تامىرى بۋىرقانعان ارقاسى بار ازامات ەدى.

...مىلتىقباي ەرىمبەت جۇبايىنىڭ قىرىق كۇندىك اسىندا بولدىق.

− مەن ۇكىل سالدىرۋىم كەرەك, تەز سويلەپ كەتەيىن, − دەپ ميكروفوندى قولعا الىپ, ءومىر تۋرالى ءبىراز سىر شەرتتى. كوڭىل پەردەسىن ءتۇرىپ تاستاپ, تاعدىر مەن ماحاببات جايلى تەبىرەنە تولعادى. اسىعىپ تۇرعان ادامعا ۇقسامايدى. اعالىعىن كورسەتىپ, ءمۇساپىر بولىپ قالعان مىلتىقبايدى جۇباتتى. ورنىنا كەلىپ جايعاسقان سوڭ:

− قالاي سويلەدىم؟ – دەدى ادەتتەگىدەي شۇقشيا قاراپ.

− پۋبليتسيستيكالىق سارىنمەن سويلەدىڭ...

الپىس ەكى تامىرى بۋىرقانعان ارقاسى بار جىگىت قازداي ءتىزىلىپ وتىرعان ءبىزدى, مىلتىقباي مەن سايلاۋبايدى, جانات (مارقۇم) پەن گۇلسارانى تاستاپ كەتە بەردى. ءتىرى بولسا, بۇگىندە جەتپىس دەگەن بيىكتەن تىكسىنە قاراپ تۇرار ما ەدى.

ول ءوز ناقىشىمەن كەلىپ, سول ناقىشپەن ءومىر دەگەن ورتانى تاستاپ كەتتى. وزگەرگەن جوق. ال قازاق تەلەۆيزياسىنداعى نۇر­­تىلەۋ يمانعالي ۇلىنىڭ ناقىشى – ماڭ­گىلىك. ەلىمىز بۇلاعاي كەزەڭدى باس­تان وتكەرگەن شاقتا تۋعان حالقىن بيىك باسپالداقتارعا شاقىرعان وسى ءبىر جىگىت­تىڭ ماعىنالى سوزدەرى كورەرمەننىڭ قۇلاعىندا كۇڭگىرلەپ, قايسار بەينەسى كوز الدىندا كولدەنەڭدەپ قالدى.

مەن نە كوردىم,

سەن نە كوردىڭ,

نە كوردىك؟

ءبىز جاساعان جوق باتىرلىق,

جوق ەرلىك.

اۋىل,

مەكتەپ,

الماتىعا كەلدىك تە,

ماقسات قۋىپ, جاقسى

ات قۋىپ جونەلدىك, −

دەپ جاراسقان جىرلاپ ەدى. نۇرتىلەۋ­دىڭ ءومىربايانى دا ءدال وسى ولەڭ جولدارىنداي ءورىلىپ جاتىر. ارتىندا وزىنە ءتان ناقىشى قالدى. بۇل تالايعا ونەگە.

قۋاندىق تۇمەنباي,

جازۋشى