ءسوز باسى
قازاقتىڭ كۇي ونەرىندە اتا-بابالارىمىزدان قالعان اسىل مۇرالاردىڭ ىشىندە دومبىرا اسپابىنىڭ ورنى ەرەكشە. قوس ىشەكتى كيە تۇتىپ, قارا شاناعىنان نەبىر تۋىندىنى توگىلدىرگەن تۇلعالارىمىز دا مىڭداپ سانالادى. شىعۋ تاريحى عاسىرلار تەرەڭىنە تارتاتىن قاسيەتتى دومبىرانى جانى مەن جۇرەگىنە سەرىك ەتكەندەردىڭ ءبىرىنىڭ ەسىمى وسىناۋ ۇلى ۇلتپەن بىرگە بۇگىنگە جەتسە, ەندى ءبىرىنىڭ كۇيى عانا جەتىپ جاتتى. ويتكەنى ۋاقىت ازبانىنىڭ تەزى كەي قۇندىلىقتارىمىزدى تىزەگە باسىپ, ەمەكسىتە بەرەتىنى بار. ماسەلەن, اقبالا جاڭقابىل ۇلىنىڭ ەسىمى جالپى تىڭدارمان حالىق تۇگىلى, ونەرسۇيەر قاۋىمعا كەڭىنەن تانىس دەپ ايتا المايمىز. سەبەبى اقبالانىڭ كۇيلەرى بىزگە كەش ءمالىم بولدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقتىڭ كۇيى ارنايى مۋزىكالىق وقۋ ورىندارىندا وقىتىلىپ, مۋزىكا ماماندارى ۇلت رۋحانياتىن دامىتۋعا كۇش-قارىمىن جۇمساپ جاتسا دا, قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قالىپتاسقان كۇيشىلىك ءداستۇر مەن ونى تاراتىپ جەتكىزۋشىلەردىڭ مەكتەبى تۇرماق, كۇيلەرىنىڭ ءوزى دەڭگەيىندە ناسيحاتتالماي كەلەدى. كوپتەن بەرى قوردالانىپ قالعان وسىنداي ماسەلەلەر تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ويعا الدىمەن اقبالا جاڭقابىل ۇلىنىڭ ورالۋى زاڭدىلىق.
اقبالا جاڭقابىل ۇلىنىڭ كۇيلەرىن ناسيحاتتاۋدا كۇيشىنىڭ تۋعان جيەنى شاعدار اقىلبەكوۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. بىرىنشىدەن, ول ارتىنا ولمەس ورىنداۋشىلىق ءداستۇر قالىپتاستىرىپ كەتكەن اقبالانىڭ كۇي تارتۋداعى مانەرىنىڭ, ناقىشىنىڭ اسپاپتىق مۋزىكادا ورنىعۋىنا ىقپال ەتتى. ەكىنشىدەن, كۇيشىنىڭ وننان استام كۇيىن كەيىنگى ۇرپاققا مۇرا رەتىندە قالدىردى. ال ۇشىنشىدەن, شاعدار اقىلبەكوۆ كۇيدى تىڭدارمانىنا اڭىزىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ ۇسىنىپ, بايىرعى كۇي تارتۋ ۇلگىسىن جاڭعىرتا ءبىلدى. تورتىنشىدەن, شاعدار – كۇيدى شەبەر ورىنداۋشى عانا ەمەس, ءوزى دە جانىنان كۇي شىعارعان ونەر يەسى.
شاعدار اقىلبەكوۆ – جوعارىدا ايتىپ وتكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بار عۇمىرىن ارناعان ازامات. بىراق ونىڭ اقبالا كۇيلەرىن جەتكىزۋدەگى ەڭبەگى جايىندا تەك سوڭعى جىلدارى عانا ايتىلىپ, ءارتۇرلى باق-تا ارنايى حابارلار بەرىلە باستادى. وسى جولدار اۆتورى جازىپ شىعارعان «اقبالا كۇيشى» اتتى كىتاپتا دا جاڭقابىل ۇلىنىڭ جالپى مۋزىكا ونەرىندە الاتىن ورنى جان-جاقتى سيپاتتالدى دەپ ايتا المايمىز. بىراق بۇل ەڭبەكتى اقبالا جاڭقابىلوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا, سونىمەن قاتار ونىڭ كۇيشىلىك مۇراسى تۋرالى كەلەشەكتە جازىلۋعا ءتيىستى اۋقىمدى زەرتتەۋلەردىڭ باسى دەۋگە بولادى.
قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندەگى بۇل جيناق ءتورت تاراۋدان تۇرادى. ءبىرىنشى تاراۋ اقبالا جاڭقابىل ۇلى جانە شاعدار اقىلبەكوۆتىڭ ءومىر جولدارىنا ارنالعان. ەكىنشى تاراۋدا قوس كۇيشىنىڭ اۆتورلىق كۇيلەرىنىڭ نوتالىق جازباسى بەرىلگەن. ءۇشىنشى تاراۋدا اقبالا مەن شاعدار كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحى باياندالادى. سوڭعى تاراۋدا قالىڭ وقىرمانعا كەيبىر كۇيلەردىڭ ەرەكشەلىگى جايىنداعى مۋزىكالىق تالداۋ ۇسىنىلادى. وقىرمان قاۋىم اقبالا جاڭقابىل ۇلى مەن شاعدار اقىلبەكوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا, ولاردىڭ كۇي ونەرىنە قوسقان ۇلەستەرىنە نازار اۋدارسا, نەگىزگى ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى دەپ بىلەمىز.
وسى جۇرت اقبالانى بىلە مە ەكەن؟
1884-1945 جىلدار ارالىعىندا عۇمىر كەشكەن اقبالا كۇيشى سول ۋاقىتتاعى شىمكەنت وبلىسى, قازىرگى جەتىساي اۋدانىنا قاراستى قاراوزەك دەگەن جەردە تۋعان. كەيىن شاردارانىڭ ارعى جاعىنداعى قىزىلقۇم ايماعىندا ءومىر ءسۇردى. اقبالا جاستايىنان ەركە بولىپ ءوستى, بالا كۇنىنەن سول ماڭداعى جۇرتقا اتى شىعىپ, كۇيشى اتاندى. سول ۋاقىتتىڭ سالتىمەن جەڭگەلەرى «اپپاق بالا, اق بالا» دەپ ەركەلەتىپ اتاعان سوڭ, ەسىمى دە اقبالا اتانىپ كەتتى. اقبالا كۇي تارتقاندا, سول كۇيدىڭ ىرعاعىنا ەلىتىپ, كوزىن جۇمىپ الادى ەكەن. تىڭداپ وتىرعاندار: «كوزىڭدى نەگە جۇمىپ تارتاسىڭ؟», دەپ سۇراعاندا, «كۇي جاۋاتىن قار سەكىلدى, ءتىپتى بۇلت سياقتى كەلەدى, كوزىمدى جۇمباسام بولمايدى» دەيتىن كورىنەدى. ءبىر كۇيدى بىرنەشە رەت تۇرلەندىرىپ تارتاتىن تاعى ءبىر قاسيەتى بولعان. ال مۇنى كۇي ونەرىنەن حابارى بارلار سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس ەكەنىن بىلەدى.
اقبالانىڭ كوزىن كورگەندەر كەلبەتى اقسارى كەلگەنىن, دوڭگەلەك ءجۇزدى, ۇلكەندەۋ كوزدەرى قاپ-قارا, ادەمى كىسى بولعانىن ايتىپ كەتكەن. ونىڭ بۇگىنگە دەيىن تولقۇجاتىنداعى سۋرەتى عانا ساقتالعان. سونىمەن قاتار اقبالا كۇيدى قوبىزدا دا, شاڭقوبىزدا دا ويناي بىلگەن. سوعىس جىلدارىنا دەيىن وسى ەكى اسپاپتى دا تاستاماي تارتىپ جۇرگەن ەكەن.
اقبالانىڭ ارعى اتالارى جانداربەك, قالداربەك دەگەن كۇيشى كىسىلەر بولعان. نەگىزىنەن سەمەي جەرىنەن تۇركىستان ايماعىنا, قىزىلقۇم ەلدى مەكەنىنە كۇنكورىس ءۇشىن, مالعا جايلى بولعاندىقتان كوشىپ كەلگەن دەسەدى. اقبالا كۇيشى حالىق دۇنيەسى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, كامپەسكەگە ىلىنگەن شاقتى, قازاقتىڭ ۇشتەن ەكىسى قولدان جاسالعان اشتىقتان قىرىلعان وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنداعى قيىن-قىستاۋ زاماندى باسىنان وتكەرگەن. كەيىن اقبالانى دا «بايدىڭ تۇقىمى» دەپ قۋدالاعان سوڭ, تاجىكستان جاققا, تاعى ءبىر دەرەكتەردە وزبەكستانعا قونىس اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى. دەمەك, ول دا تاعدىر-تالايىنىڭ كەرمەك ءدامىن تاتىپ, تاريحي زۇلماتتىڭ تاياعىن سەزىنگەنىن اڭعارامىز.
اقبالانىڭ كۇيشىلىك ونەردەگى داۋىرلەۋ كەزەڭى 1917 جىلدارعا ءدوپ كەلەدى. قىزىلدار جەڭىسىنە قول جەتكىزىپ, كەڭەس وكىمەتى ورناعان 1920 جىلدارى اقبالا ءبىر توپ باندىنى اشكەرەلۋگە قاتىسادى. وسى ۋاقىتتا ىسىراش قوجا باستاعان باندىلار مەزگىلسىز ۋاقىتتا بەيقام جاتقان اقبالانىڭ اۋىلىنا باسا-كوكتەپ كىرىپ, قىزىلوتاۋ ەلىنە: «سەندەر نە ىستەدىڭدەر؟», دەگەن ءسوزدى ءۋاج ەتىپ, ءبىر ەر-ازاماتتىڭ شىعىپ جاۋاپ بەرۋىن تالاپ ەتەدى. سوندا سول ەلدەگى سەردالى دەگەن باتىر جىگىت ەل قامىن ويلاپ, ولاردى اۋىلداستارىنا تيىسكىزبەي, سۋسىز شولگە الداپ الىپ شىعادى.
كەيىن سەردالىعا الدانعانىن ءبىلىپ قالعان ىسىراش قوجا ونى اۋىل سىرتىندا ءولتىرىپ, سول جەردەن ءوز ەلىنە قايتىپ كەتەدى. وسى سۋىت حاباردى ەلدەن ەستىگەن اقبالانىڭ اعاسى قالداربەك سول ەلدەگى ميليتسيا كوميسسارى, قوڭىرات رۋىنىڭ ماڭعىتاي اتاسىنان شىققان ناقىپبەك شەكەربەكوۆپەن بىرگە باندىنىڭ سوڭىنا تۇسەدى. ىسىراش قوجامەن تاڭنان ءتۇس اۋعانشا اتىسادى. وسى ۇرىستا ناقىپبەككە وق ءتيىپ, قازا تابادى. ناقىپبەكتىڭ ولگەنىن بىلگەن باندىلار قاس قارايا بۇل اۋماقتان دا ىزدەرىن سۋىتادى.
وسى ۋاقىتتا اۋدان ورتالىعىنان كومەككە جىگىتتەر الىپ كەلگەن اقبالا ناقىپبەكتىڭ قازاسىنا قاتتى قايعىرعان ەكەن. ولار ءالى اۋىلدان ۇزاپ ۇلگەرمەگەن ىسىراش قوجانىڭ توبىن قۋىپ جەتىپ, تالقاندايدى. ال اقبالا ناقىپبەكتىڭ ەرلىگى مەن قازاسىنا ارناپ «قايران ناقىپبەك», «وكىنىش» اتتى زار مەن مۇڭعا تولى كۇيلەرىن شىعارادى.
ناقىپبەكتىڭ ەرلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءمىرزاشول, جىزاق, تامدى ەلدەرىندە اڭىز بولىپ ايتىلادى. ونى سول ەلدەگىلەر «باتىر ناقىپبەك» دەپ اتاپ كەتكەن. سول اڭىزبەن بىرگە اقبالانىڭ دا كۇيلەرى ءداۋىر تەزىندە مۇقالماي, ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ كەلەدى.
اقبالانىڭ 1940 جىلى تۋعان جولداسباي دەگەن ۇلى, 1942 جىلى تۋعان تۇرعان اتتى قىزى بولعان. ەكەۋىنىڭ دە عۇمىرلارى قىسقا بولدى, ەرتەرەك ومىردەن وزىپ كەتتى. بىراق قازىر نەمەرەلەرى بارى كوڭىلگە مەدەت. ماقتاارال اۋدانىنداعى بۇرىنعى كيروۆ, كەيىن فرۋنزە دەپ اتالعان سوۆحوزدا تۇرادى.
اقبالا العاش رەت حاديشا دەگەن ايەلمەن شاڭىراق كوتەرەدى. كەيىن كۇلان ەسىمدى قىزعا ۇيلەنەدى. كۇيشى شاعدار اقىلبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇلان كۇي ونەرىن جەتە تۇسىنەتىن, وتە سەزىمتال جان بولعان.
اقبالا كۇيشى تۋرالى بەلگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشى, قالامگەر اقسەلەۋ سەيدىمبەك بىلاي دەيدى: «اقبالانىڭ كۇيلەرىنە نەگىزىنەن ءوز باسىنان وتكەن وقيعالار, ءوزى كۋا بولعان تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايلار ارقاۋ بولعان. ياعني اقبالانىڭ كۇيلەرى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ, وزىنەن ءوزى ونىڭ عۇمىر جولىنا قىدىرا شولۋ بولىپ شىعادى».
سارالاپ قاراساق, قىزىلقۇم توپىراعىندا, اسىرەسە قوبىزشىلار كوپ تۋعانىن اڭعارامىز. بىراق ولارعا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قوبىزبەن كۇي ويناۋعا تىيىم سالدى. ويتكەنى ونسىز دا قارا حالىقتىڭ جىلاعانى جەتەدى, مۇڭلى كۇي, زارلى ءان ايتىلماسىن دەگەن بەيساۋات سوزدەر ايتىلا باستادى. وسىنداي وكتەم دە كوزسىز بۇيرىقتىڭ سالدارىنان قىزىلقۇمنان دا قوبىز ءۇنى كوپ ەستىلمەي كەتتى. ءتىپتى, ۇمىتىلىپ كەتۋگە شاق قالدى. قوبىزدىڭ قوڭىر سارىنىن تۇسىنەتىندەر, تۇيسىنەتىندەر سيرەدى. دەسە دە, اقبالانىڭ كۇيلەرى ورىندالعاندا, قوبىزدىڭ قوڭىر دا سانا تۇبىندەگى الدەبىر سەزىمدى قوزعايتىن سارىنى باسىمداۋ كەلەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
كوزكورگەندەردىڭ ەستەلىكتەرىندە اقبالانىڭ كۇي تارتقاندا وڭ قولىنىڭ قاعىسى بىلىنبەيتىنى ايتىلادى. دومبىرادا وتە جۇمساق وينايدى ەكەن. ونىڭ دومبىراسى جەتى پەرنەلى بولعان دەگەن دەرەكتەر دە بار.
زامانىندا اقبالا ۇلمەكەن, ايجان, ايانكەش ەسىمدى كۇيشى قىزدارمەن كۇي تارتىسقان. ولاردىڭ تارتقان كۇيلەرىن اقبالا شاڭقوبىزبەن ويناپ بەرەدى ەكەن. ال اقبالا ويناعان اسپاپ ادامشا سويلەيتىن سياقتى, كۇيدىڭ استارىن قۇلاققا قۇيىپ تۇرادى. سانانى سىلكىپ, جۇرەكتى تەبىرەنتەدى. اقبالانىڭ كۇيىنەن دالا توسىندەگى ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى, ءزاۋ بيىكتە قالىقتاعان قىران قۇستىڭ ساڭقىلى, نۋ قامىستى پانالاعان بوزتورعايدىڭ سايراعانى, كول جاعاسىنداعى تىرشىلىكتىڭ ءۇنى قاز-قالپىندا ەستىلەدى. نەمەسە سايىن دالادا جەلە جورتقان جەلدى, كوشكەن قۇمدى, تۇندىگى قايىرىلىپ, سۇرەڭى كەتكەن كيىز ءۇيدى كوز الدىڭا اكەلەدى...
اقبالا ونەرىنىڭ تولىسقان شاعىندا قىزىلوتاۋداعى ويىن-ساۋىق ۇيىرمەسىندە قىزمەت ەتەدى. قازاق ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان كۇيشى سول تۇستا «قازاق ءبيى» دەگەن كۇي شىعارعان. قىزىلوتاۋدا بۇل شىعارماسىن قوبىز, شاڭقوبىز اسپاپتارىنا قوسىپ ويناعان. كەيىن اقبالا بۇل شىعارماسىن «دومبىرا ءبيى» دەپ اتادى.
مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرى اقبالا كۇيلەرىنىڭ جەتىسۋ مەن سىر بويى كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ قاق ورتاسىنان ارنا تاراتقانىن ايتىپ ءجۇر. ويتكەنى ونىڭ تۋىندىلارىنان الاتاۋدىڭ اسقاق بيىگىن كورۋگە بولادى, جامبىلدىڭ جىرلارى ەستىلەدى, بەتپاقتىڭ بەتەگەلى دالاسى كوزگە شالىنادى, سۇلەيلەردىڭ رۋحتى سارىنى قۇلاق تۇندىرادى. ءتىپتى, الدەبىر اقبالانىڭ وزىنە ءتان تۇمالىق, تازالىق اڭعارىلادى.
اقبالا 1944 جىلى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قارىنداسى شاركۇل مەن كۇيەۋ بالاسى اقىلبەكتىڭ قولىنا كەلىپ تۇرادى. ءبىز جوعارىدا ايتقان شاعدار اقىلبەكوۆ – اقبالا كۇيشىنىڭ وسى شاركۇل دەگەن قارىنداسىنان تۋعان جيەنى.
شاركۇل شاڭقوبىزدا ويناعان. ول اقبالانىڭ كۇيلەرىن اۋزىمەن ىڭىلداپ تارتادى ەكەن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, شاعدارعا كۇيشىلىك ونەر انا سۇتىمەن سۇيەگىنە دارىعان دەۋگە بولادى. وندا دا تابيعي دارىن, تۋما تالانت بار. باياعىنىڭ قۇيما قۇلاعىنىڭ ناق ءوزى. ايتپەسە, تەوريالىق ساۋاتى كەم, وقىپ-توقۋى از ازاماتتىڭ ەستىگەنىن قوس ىشەكتەن كۇمبىرلەتە بەرۋى نەندەي قۇدىرەت؟ تەك ونىڭ دا ەسىمىن ۋاقىت بەزبەنى بۇگىنگە جەتكىزبەي, ۇمىتتىرىپ جىبەرگەنى قىنجىلتادى.
سول شاركۇلدەن تۋعان شاعدار اقىلبەكوۆ ىلگەرىدە مىنا ءبىر قىزىقتى وقيعانى ايتىپ بەرگەنى ەسىمىزدە: «اقبالا كۇيشى دومبىرامەن قاتار قوبىزدى دا, شاڭقوبىزدى دا شالعان. ول نەبارى 12-13 جاسىندا ۇكىلى تاقيا كيىپ, قارا جورعانى ەرتتەپ ءمىنىپ, ەل ءىشىن ارالاپ, ءار اۋىلعا قونا جاتىپ, كۇي تارتىپ جۇرەدى ەكەن. قازاقتار ۇلكەن جىلان جىلى دەپ اتاپ كەتكەن, زور الاساپىران تۋدىرعان 1916 جىلعا دەيىن قىزىلقۇم ەلى تىنىش زامان كەشكەن. ەڭ وكىنىشتىسى, اقبالانىڭ كۇيلەرىن ۇيرەنىپ, شەرتىپ جۇرگەن شاكىرتتەرى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قايتىس بولىپ, ەلگە ورالمايدى».
شاعداردىڭ ايتۋىنشا, اقبالا جاڭقابىلوۆ كۇي تارتۋدان ەش جالىقپاعان. ول اۋىرىپ جۇرگەن شاعىندا دا دومبىراسىن قولىنان تاستاماي, شالقالاي جاتىپ تارتادى ەكەن. كۇي تارتقاندا قولىنىڭ قاعىسىن, دومبىرانىڭ موينىندا زىر جۇگىرگەن ساۋساقتارىن انىق كورۋ ءۇشىن سول اۋىلداعى كۇيگە ءتانتى ءبىر توپ بالا, ونىڭ ىشىندە شاعدار كۇيشى دە بار, كيىز ءۇيدىڭ تۇرىلگەن كەرەگەسىنەن, شاڭىراقتىڭ اشىق تۇسىنان شالقالاي كۇي تارتىپ جاتقان اقبالا كۇيشىنى تىڭدايتىن بولعان. سول كيىز ءۇيدىڭ ۇستىندە, ەتەگىندە ۇيىقتاپ قالعان بالالاردى شەشەلەرى تالاي وياتىپ اكەتكەن ەكەن.
1945 جىلى اقبالا جانىن جەگىدەي جەپ, ۇزاققا سوزىلعان اۋرۋدان كوز جۇمادى.
اقبالا كۇيلەرىن جەتكىزۋشى – شاعدار اقىلبەكوۆ
بەلگىلى كۇيشى اقبالا جاڭقابىل ۇلىنىڭ كۇيشىلىك ونەرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزگەن – جيەنى شاعدار اقىلبەكوۆ. 1939 جىلى 1 مامىر كۇنى وڭتۇستىك قازاقستان ايماعىنا جاتاتىن, سول كەزدەگى سىرداريا وبلىسىنىڭ يليچ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن.
شاعدار ءوز سوزىندە: «مەن ناعاشىم اقبالانىڭ كۇي تارتقانىنا قاتتى قىزىعىپ ءوستىم. ول كىسى قارتايعان شاعىندا ءبىزدىڭ ۇيىمىزدە تۇردى. كۇيدى شالقالاپ جاتىپ كۇمبىرلەتىپ تارتاتىن. مەنىڭ دومبىرا شەرتۋگە اۋەستەنىپ جۇرگەنىمدى سەزىپ, ماعان حاندىم اعاشىنان دومبىرا جاساتىپ بەردى», دەيدى. ول دومبىرا قازىرگى تاڭدا جەتىساي ەلىندەگى سىرداريا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فولكلورلىق كابينەتىندە ساقتاۋلى تۇر. وسە كەلە شاعدار سول توڭىرەككە اتى شىعىپ, كۇيشى رەتىندە تانىلا باستايدى.
جالپى ايتقاندا, شاعداردىڭ مۋزىكالىق ساۋاتى بولماسا دا اقبالا كۇيلەرىن وسى كۇنگە ايناقاتەسىز, ناقىشىن دا, قاعىسىن دا بۇزباي جەتكىزدى. سونداي-اق شاعدار بالا كۇنىنەن قۇلاعىنا سىڭگەن اقبالا كۇيلەرىمەن قاتار, قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, دينا سىندى كۇيشىلەردىڭ شىعارمالارىن ەستۋ قابىلەتى ارقىلى ۇيرەنىپ, تارتقان. شاعداردىڭ دومبىرا تارتىسىنا, اقبالانىڭ كۇيلەرىن حالقىنا قالتقىسىز جەتكىزگەنىنە ريزا بولعان كۇي زەرتتەۋشىسى, بەلگىلى عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك مىناداي باعا بەرگەن: «اقبالانىڭ شاعدارداي جيەنى بار باقىتتى عوي, بۇل اقبالانىڭ كۇيلەرىن جەتەسىنە جەتكىزدى عوي», دەگەن.
شاعدار اۋىلدا دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستەسە دە, قارا دومبىراسىن قولىنان تاستاماعان. دومبىرا تارتقاندا تەك باس بارماق پەن سۇق ساۋساقتى سيپاي قاعىپ, جۇمساق قانا شەرتۋ ارقىلى دىبىستى قۇلاققا جاعىمدى ەتىپ شىعارۋدى مەڭگەرگەنىن اقبالادان ۇيرەنگەن شەبەرلىك دەۋگە بولادى.
شاعدار 1964 جىلى رەسەيدىڭ استاناسى ماسكەۋ قالاسىندا بولىپ, ايگىلى كرەمل ساحناسىندا ونەر كورسەتەدى. ونىڭ «اناما» دەگەن كۇيى ءوزىنىڭ تۋعان اناسىنا ارنالعان. اناسى اقبالانىڭ «ساعىنىش», «وكىنىش» اتتى كۇيلەرىن شاڭقوبىزعا سالىپ شالعان. «اناما» اتتى كۇيدى شەرتپە داستۇرىمەن تارتىلاتىن كۇيلەر قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى.
شاعدار ۇلكەن اتاسىنىڭ بالاسى بولىپ وسكەندىكتەن, جەڭگەلەرى «ەركەجان» دەپ ەركەلەتكەن ەكەن. سول سەبەپتەن دە ول «ەركەجان» دەگەن كۇيىن سول جەڭگەلەرىنىڭ ءىلتيپاتىنا ارناپ شىعارعان.
شاعدار اقىلبەكوۆ كۇيشىلىك ونەردى, سونداي-اق راحات دەگەن كىسىدەن دە ۇيرەنەدى. ول ۇستازى جايىندا مىنا ءبىر اڭىز اڭگىمەنى ايتقان ەدى. «راحات كۇيشى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە, ءبىر قاريا ۇستاپ الىپ, «سەن ۇيىڭە بارىپ دومبىرا تارت!», دەپ ايتادى. راحات ۇيىنە بارىپ دومبىرا تارتايىن دەسە, اعالارى «ساباعىڭدى وقى», دەپ دومبىراسىن تىعىپ تاستايدى. سول كۇنى تۇندە ۇيىقتاپ جاتقاندا الگى قاريا راحاتتىڭ كوكىرەگىنە دومبىرانى قويىپ, اياق-قولىن بايلاپ كەتەدى. دومبىراعا قانشا ق ۇلىپ سالسا دا اشىلىپ, راحات دومبىرانى بىردەن تارتىپ كەتەدى.
وسى جايت, راحاتقا دومبىراسىن بەرمەي جۇرگەن اعالارىنىڭ ءىس-ارەكەتى, سول اۋىلداعى ءبىر شالدىڭ تۇسىنە ەنەدى. شال: ء«بىز سوناۋ ارقادان بىرگە كوشىپ كەلگەن ەل ەدىك قوي, سەنىڭ بالاڭ دومبىرانى تارتپاسا, ءبىز ەلگە كوشىپ كەتەمىز», دەپتى. سودان ولار ەلدەن كوشىپ جاتقاندا: «ويباي, اناۋ راحاتتىڭ دومبىراسىن بەرىڭدەر, تارتسىن دومبىرانى», دەپتى اكەسى.
بۇل وقيعادان نەنى ۇعىنۋىمىز كەرەك؟ شاعداردىڭ ۇستازى دا قاتارداعى كۇيشى ەمەس, تالانتى مەن دارىنىن ءتاڭىر بەرگەن, تابيعي بولمىسى دا كۇيشى ادام بولعان. ول سونداي جاننان ءدارىس العان.
شاعدار 1961 جىلى شاڭىراق كوتەرىپ, وتاۋ قۇرادى. سۇيگەن جارى دا باعىنا قاراي كۇي ونەرىن تۇسىنەتىن, پاراسات يەسى ەدى. سۇيگەن جارىنا ريزا بولعان شاعدار «اق وتاۋ» دەپ كۇي تارتادى.
كۇيشىنىڭ سادۋاقاس, تاتتىمبەت, بەكبالا, بەكجان ەسىمدى ءتورت ۇلى, حانشايىم, ءجاميلا, ۇلمەكەن اتتى ءۇش قىزى بار.
ونەر جولىندا جۇرگەن ادام سول ونەرىن تۇسىنەتىن نيەتتەستەرىمەن كەزدەسىپ تۇرعانى جاقسى. شاعدار اقىلبەكوۆ تە كۇي تارتا ءجۇرىپ, اتى ەلگە ءمالىم ءىرىلى-ۇساقتى كۇيشىلەرمەن دامدەس, داستارقانداس, دوس بولادى. سولاردىڭ ىشىندە ايگىلى كۇيشى جاپپاس قالامباەۆپەن كەزدەسۋى ايرىقشا ەسىندە ساقتالعان. بۇل جايىندا كۇيشىنىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «1964 جىلى ماقتارال ەلىندەگى حالىق وركەسترىمەن ماسكەۋ قالاسىنا كونتسەرتپەن بارماقشى بولدىق. الماتىدان جاپپاس قالامباەۆ كەلدى. ونىڭ كۇي تارتۋ مانەرى ماعان قاتتى ۇنادى. مەن ەستىپ وسكەن قاريالاردىڭ بارلىعى كۇيدى وسىلاي تارتۋشى ەدى. جاپپاس شاعدارعا: ء«بىز سۇگىر كۇيلەرىن كيىز ءۇيدىڭ سىرتىنان تىڭداپ ۇيرەندىك. ول كىسى سەزىپ قويسا, ء«اي, مىنالار تىڭداپ وتىر ەكەن عوي», دەپ تىڭداپ وتىرعان جەرىمىزدەن بۇزىپ جىبەرەتىن. ءبىزدىڭ قۇيما قۇلاقتىعىمىزدان سۇگىردىڭ كۇيلەرى وسى زامانعا جەتتى عوي, ايتپەسە جەتپەس ەدى», دەيدى. جاپپاس اقساقال سول دىبىستاردى قوبىزعا قالاي تۇسىرگەن دەسەڭشى؟!» دەپ تاڭىرقايدى.
شاعدار قاراتاۋلىق كۇيشى تولەگەن مومبەكوۆپەن دە كەزدەسىپ, كۇي تارتىسادى. ەكەۋى 1974 جىلى الماتى قالاسىنا كەلىپ, العاش كۇي تاباقتارىن دا جازدىرادى. وسى جايىندا كۇيشىنىڭ مىناداي ەستەلىگى قالعان: ء«بىزدى ول كەزدە بەلگىلى كۇيشى, ونەر زەرتتەۋشىسى جارقىن شاكارىم ۇنتاسپاعا جازىپ الدى. تولەگەن كۇيشىمەن دە دوس بولدىم», دەيدى.
1972 جىلى راحمانقۇل بەردىباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن شاعدار اقىلبەكوۆ ارنايى حابارعا تۇسەدى. زەرتتەۋشى جارقىن شاكارىمنىڭ سول ۋاقىت تۋرالى كەلەسى ەستەلىگى قىزىقتى: «وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىندا شاعدار العاش رەت الماتىعا كەلدى. شاعداردىڭ ساۋساعى سالالى, قاعىسى قۇلاققا وتە جاعىمدى, ءبىر كۇي تارتقاننان ماعان قاتتى ۇنادى. قاراقالپاق كۇيشىلەرىنىڭ ءىلىپ تارتۋ مانەرى بار شەبەر كۇيشى. تارتۋ شەبەرلىگىندە مۇحامەدجان تىلەۋحانوۆ, داۋلەتبەك كۇيشى, تولەگەن مومبەكوۆ, ءۋالي بەكەنوۆ, ساپارجان تورسىقباەۆ سىندى كۇيشىلەردىڭ بەل ورتاسىنان ورىن الاتىن اسا ءىرى تۇلعالى كۇيشى», دەپ ءوز باعاسىن بەرەدى.
راسىندا دا, شاعداردىڭ كۇي تارتۋداعى مانەرى عاجاپ, تاسىر-تۇسىردان ادا, جىبەكتەي ەسىلگەن دىبىسى, قالىپتى ىرعاعى بار. ءبىر كەڭ دالاعا شىعىپ جۇپارىن جۇتقانداي بولاسىڭ. بۇل جايىندا ءوزى: «كۇي تارتقاندا دومبىرانىڭ قۇلاق كۇيىن بوس بۇراپ, كۇيدى سويلەتە, ايتاتىن ويىن جەتكىزە ورىنداۋ كەرەك», دەيتىن.
شاعدار كۇيشى ەلدەن جىراق جۇرگەن شاقتارىندا اعايىندى اڭساپ, قوشتاسۋ كۇيىنىڭ ەكىنشى ءبىر ءبولىمى ىسپەتتەس «ەلدى اڭساۋ» اتتى كۇيىن, قالجان دەگەن دوسىنا ارناپ «قيماس دوستىق» دەگەن كۇيىن شىعارادى.
«قازاقتىڭ 1000 كۇيى» انتولوگياسىنا شاعدار اقىلبەكوۆتىڭ ءوز كۇيلەرىمەن قاتار ناعاشىسى اقبالا جاڭقابىل ۇلىنىڭ كۇيلەرى دە ەنگەن.
اياكوز نۇرسۇلتان,
كۇيشى