تۇراقسىز جۇمىسقا ەتى ۇيرەنگەن ادامنىڭ تۇراقتى تابىسى دا, كىرىسى دە بولمايدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدىنى» ءجون ساناپ, تاڭعى اسىن تاڭىردەن كۇتەتىن, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر, الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قورعالعان ادامداردىڭ سانى كۇن ساناپ ارتىپ بارادى. ازىرگە الەم جۇرتشىلىعى وركەنيەتتى قوعامنىڭ وزەگىنە تۇسكەن وسىناۋ جەگى قۇرتتى جەڭە الاتىن جول تاپقان جوق. جەڭۋ بىلاي تۇرسىن, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جارىلقاۋىنا قاراپ ۋاقىتشا جۇمىستىڭ ۋاقىتى ەندى كەلدى مە دەگەن ويدا قالامىز...
الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قورعالادى
الەمدە ەڭبەك نارىعىندا پايدا بولعان ماسەلەلەردى مايشاممەن قارايتىن ماڭدايالدى ماماندار بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى بريتاندىق زەرتتەۋشى, ەكونوميست گاي ستەندينگ سانالادى. ول ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق نارىق جۇيەسىندەگى تاپتىق قاتىناستاردى جانە جاڭا ەڭبەك تابىنىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسىن زەرتتەي كەلە «پرەكاريات» تەرمينىن ەنگىزگەن بولاتىن. پرەكاريات (precarious) ءسوزى اعىلشىن تىلىننەن اۋدارعاندا تۇراقسىزدىق ۇعىمىن بىلدىرەدى. الەۋمەتتانۋشى ايگۇل سادۋاقاسوۆانىڭ ايتۋىنشا, پرەكاريات تەورياسىن العاش رەت زەرتتەۋ دەڭگەيىنە شىعارعان تۇلعا دا وسى گ.ستەندينگ بولاتىن.
– بريتاندىق ەكونوميست پرەكارياتتاردى قوعامدا ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان تاپ سانايدى. ءارى مۇنى قاۋىپتى تاپ رەتىندە ايقىندايدى. گ.ستەندينگ پرەكارياتتاردى بۇعان دەيىنگى كەزەڭدە پايدا بولعان پرولەتارياتتارمەن سالىستىرىپ, جاڭا تاپتىڭ قالىپتاسا باستاۋىن كوپ جاعدايدا تۇراقسىز جۇمىسسىزدىقپەن بايلانىستىرادى. پرەكاريات قاتارىنا ناقتى قانداي توپتاردىڭ كىرەتىنىن جىلىكتەپ, ءبولىپ-جارىپ ايتۋ قيىن.
ونىڭ ايتۋىنشا, سەبەبى ءاربىر ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ وزىنە عانا ءتان سيپاتتامالارى بولادى. ماسەلەن, تۇراقسىز جۇمىسسىز ىستەيتىن ادام ەڭبەكاقىسىنا تولىققاندى ءومىر سۇرە المايدى. ونداي ادامنىڭ كوبىنە-كوپ شىعىس جانە كىرىس مولشەرى ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلمەي جاتادى. مۇنداي تۇلعالار بىرنەشە كىرىس كوزىنە تاۋەلدى. سونىڭ سەبەبىنەن تۇراقسىزدىق ماسەلەسى پايدا بولادى. كەلە-كەلە بۇل ادەت ءومىر سالتىنا اينالىپ, ەرتەڭىن ناقتى بولجاي المايتىن, قانداي جاعدايعا تاپ بولاتىنىن بىلمەيتىن ادامدار قالىپتاسادى, – دەدى ا.سادۋاقاسوۆا.
الەۋمەتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعدايدىڭ ءتىپتى ءبىلىم دەڭگەيىنە دە قاتىسى جوق. سەبەبى بۇل تاپقا كىرەتىن ادامداردىڭ اراسىندا جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار دا ءجيى كەزىگەدى. ولاردى ەركىن ماماندىقتىڭ يەلەرى نەمەسە بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا فريلانسەرلەر دەۋگە بولادى.
– پاندەميا كەزىندە, ارينە فريلانسەر, اۋتسورسينگ قىزمەتتەرى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءتيىمدى جولىنا اينالدى. بەتپە-بەت قارىم-قاتىناس ورناتۋ قيىنداعان تۇستا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدەن وزگە امال قالماعانى انىق. الايدا بۇل ءۇردىس تۇراقتى جاعداي رەتىندە جالعاسا بەرەتىن بولسا, فريلانسەردىڭ ءبىر جوبادان ەكىنشى جوباعا اۋىسۋىنا, تۇراقسىز جۇمىس ىستەۋىنە تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ سوڭى كىرىس كوزىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا اكەلىپ سوعادى. بۇل از دەسەڭىز, پرەكارياتتاردىڭ بۇگىنگى قوعامعا دا ايتارلىقتاي اسەرى بار. نەگە؟ سەبەبى بۇگىنگى ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارعا بايلانىستى پرەكارياتتاردى ءالسىز توپقا جاتقىزۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. ەڭبەك نارىعىندا تەك تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ادامدار عانا الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىمەن قامتىلادى. ماسەلەن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ادامدار بار. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس, بۇگىندە ەلىمىزدە مۇنداي ادامداردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى. ولاردىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى جوق. نارىقتىڭ وزگەرۋىنە قاراي ولار دا جۇمىس ىستەۋ باعىتىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر. ءبىر جاعىنان مۇنى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ يكەمدى ءتۇرى دەپ باعالاۋعا بولاتىن بولسا, ەكىنشى جاعىنان الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسى كەنجەلەپ قالاتىنىن دا ەسكەرۋىمىز قاجەت. مەملەكەتتىڭ سالىق تۇرىندەگى كىرىسى دە ازايادى. زەينەتاقى تولەۋ ماسەلەسى قيىندايدى. تۇراقسىزدىق, مىنە وسىلاي پايدا بولادى, – دەدى الەۋمەتتانۋشى.
ا.سادۋاقاسوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل توپقا جۇمىسسىز ادامدار دا كىرەدى. ولاردىڭ ءوزى ەلىمىزدە رەسمي جانە بەيرەسمي جۇمىسسىزدار رەتىندە ءبولىپ قاراستىرىلادى. ياعني بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا جۇمىس تابۋ مەن مۇلدە جۇمىسسىز بولۋ سىندى ەكى كاتەگوريا بار.
كەلەشەك جاستار كەدەيدىڭ كەبىن كيمەسىن دەسەك...
– پاندەمياعا دەيىنگى, پاندەميا كەزىندەگى جانە پاندەميادان كەيىنگى ءۇش كەزەڭدى سالىستىرىپ قارايتىن بولساق, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ەلىمىزدە 2020 جىلعى 3-توقساندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5%-عا دەيىن جوعارىلادى. بۇل كورسەتكىش 4-توقساندا نەبارى 4,9%-عا تومەندەدى. ياعني رەسمي تۇردە 147 مىڭ ادام جۇمىسسىز قالدى دەگەن ءسوز. بەيرەسمي كورسەتكىش بۇدان دا جوعارى. ەڭ وكىنىشتىسى سول, وسى جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارىنان كەدەي توپتار پايدا بولا باستايدى. ەگەر جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى تۇراقتى جاعدايعا اينالا باستايتىن بولسا, مۇنداي ادامدار كەدەيشىلىك دەڭگەيىنە ءتۇسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى پاندەميا كەزىندە جۇمىسسىزدار قاتارىنا ءبىلىمدى ازاماتتار دا قوسىلىپ كەتكەنى بايقالىپ وتىر. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 14,2%-عا ءوستى. ارينە, بۇل جاعدايدى ەڭ الدىمەن ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىستەرمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. اسىرەسە, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ەر ادامدارمەن سالىستىرعاندا ايەلدەر اراسىندا جوعارى. سوندىقتان بۇل توپتاردىڭ پرەكارياتتار تابىنا قوسىلىپ كەتۋ قاۋپى بار, – دەدى ا.سادۋاقاسوۆا.
جالپى, پرەكارياتتار تابى بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپتان قۇرالمايدى. سوعان قاراماستان ەڭ نەگىزگى ەكى كريتەريى بار. سونىڭ العاشقىسى تۇراقتى كىرىس بولسا, كەيىنگىسى – تۇراقتى جۇمىس ورنى.
– تۇراقتى جۇمىس ورنى دەگەنىمىز نە؟ ماسەلەن, ادام ءبىر مەكەمەدە جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن. الايدا ءبىر مەكەمەدە ەڭبەك ەتكەنىمەن, سول مەكەمەنىڭ ىشىندە قايتا-قايتا جۇمىس اۋىستىرۋدىڭ ءوزى دە ادامدى بەيرەسمي, پسيحولوگيالىق تۇرعىدا تۇراقسىز جاعدايعا قالدىرادى. مۇنداي تۇراقسىزدىق بىرتە-بىرتە قىزمەتكەردىڭ ەڭبەك ەتۋگە دەگەن ىنتاسىن تومەندەتىپ, جۇمىس ساپاسىنا, تۇپكى ناتيجەسىنە تەرىس اسەر ەتەدى. سونىڭ سالدارىنان ادام جۇيەدەن شىعىپ, جۇمىسىنان ايىرىلۋى دا بەك مۇمكىن, – دەدى الەۋمەتتانۋشى.
پرەكارياتتار تابىنا جۇمىسسىز جاستاردى دا جاتقىزۋعا بولادى. سەبەبى ەلىمىزدە جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەي جوعارى. اسىرەسە, ەڭبەك نارىعىنداعى جۇمىسسىز جاستاردىڭ ۇلەسى الماتى, تۇركىستان وبلىستارىندا باسىم. ياعني جاستاردىڭ تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلماۋى جانە العان ءبىلىمىنىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىسقا سايكەس كەلمەۋى الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىقتىڭ تۋىن جەلبىرەتە تۇسەدى.
ونلاين پلاتفورمادان وپا تاپپايمىز...
– جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامداردىڭ اراسىندا دا پرەكارياتتار تابىنىڭ وكىلدەرى بار. بۇل كوبىنە-كوپ جۇمىس بەرۋدىڭ ونلاين پلافورمالارىمەن بايلانىستى. مىسال رەتىندە جەتكىزىپ بەرۋشىلەر (كۋرەرلەر) مەن تاكسي قىزمەتتەرىن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, ەلىمىزدە كەڭ تاراعان «ياندەكس» جانە Wolt پلاتفورمالارى بار. پاندەميا كەزىندە وسى پلاتفورمالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى نارازىلىق ءبىلدىرىپ, جۇمىس بەرۋشىنىڭ كەڭسەسىنە كەلىپ تالاپتارىن قويعان بولاتىن. الايدا ەڭبەك كەلىسىمشارتى رەسىمدەلمەۋىنە بايلانىستى, نارازى توپ ارىز-تالاپتارىن ورىنداتا المادى. بۇل جاعداي تۇراقسىز جۇمىستىڭ سالدارىن اڭعارتتى. ەلەكتروندى, ونلاين پلاتفورماعا نەگىزدەلگەن جۇمىس كەزىندە كوبىنە-كوپ جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىس ىستەۋشى ءبىر-ءبىرىن بەتپە-بەت تانىمايدى. سونىڭ سالدارىنان جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە عانا بولادى. بۇل جاعداي ءبىر جاعىنان ەلىمىزدەگى ەڭبەك نارىعىنداعى رەسمي كەلىسىمشارت جاساۋ ماسەلەسىنە سايكەس كەلمەيدى. مۇنى مۇلدەم بولەك جۇمىس فورماسى دەۋگە دە بولادى. وسىنداي پلاتفورمالارعا ادامدار كوبىنەسە كىرىس كوزىنە, قاراجاتقا مۇقتاجدىقتان باراتىنى انىق. الايدا بۇل كىرىس كوزى قانشالىقتى تۇراقتى دەگەن سۇراققا ەشكىم ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. سەبەبى ادام بۇگىن نەمەس ەرتەڭ اياقاستى جۇمىسىنان ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان تىڭ تەحنولوگيالارمەن قاتار پايدا بولعان جاڭا جۇمىس پلاتفورمالارىن دا پرەكاريات قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى, – دەدى ا.سادۋاقاسوۆا.
بۇگىندە پرەكارياتتار تابى – شاشىراڭقى. ءاربىر الەۋمەتتىك توپتىڭ ىشىندە اتالعان تاپتىڭ وكىلدەرى بار. الايدا كەلە-كەلە كەلەشەكتە ۇلكەن توپقا اينالۋى مۇمكىن. سوعان قاراماستان, ەلىمىزدە ناق وسى ماسەلەگە ءجىتى نازار اۋدارىلماي وتىر. وسى كۇنى تەك جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن جانە جۇمىسسىز ازاماتتار دەگەن رەسمي ەكى كورسەتكىشكە عانا زەر سالىپ كەلەمىز. ياعني ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى عانا كورىپ وتىرمىز. سونىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك جانە ساياسي كورسەتكىشتەردى ايقىنداي العان جوقپىز.
– قاڭتار وقيعاسى كەزىندە ەرەۋىلگە جۇمىسسىز ادامدار, جاستار قاتىستى دەگەن مالىمەتتەر بولدى. الايدا ەرەۋىلگە كىمنىڭ شىققانى, ولاردىڭ اراسىندا قانداي توپتاردىڭ باسىم بولعانى ءالى دە تولىق انىقتالعان جوق. ارنايى زەرتتەۋ دە جۇرگىزىلمەدى. دەي تۇرعانمەن, جىل باسىنداعى وقيعانىڭ پورترەتىن جاسايتىن بولساق, الاڭعا شىققانداردىڭ اراسىندا جۇمىسسىز, جاعدايى تومەن جاستاردىڭ بولعانىن اڭعارار ەدىك. تەك قانا جاستار ەمەس, ەڭبەك نارىعىندا بەلگىلى ءبىر ورىن الاتىن, جۇمىس كۇشى بولىپ سانالاتىن ورتا بۋىن وكىلدەرى دە بولدى. ءبىلىم دەڭگەيىن سارالايتىن بولساق, شەرۋگە شىققانداردىڭ اراسىندا جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار دا بولعانىن بايقايمىز. الايدا ولاردى پرەكارياتتار تابىنا جاتقىزۋعا بولاتىن ناقتى ءبىر سەبەپ بار. ول – قالىپتاسپاعان ساياسي كوزقاراس پەن تۇراقسىز ساياسي مىنەز-ق ۇلىق. سوندىقتان پرەكاريات تەك ەكونوميكالىق ەمەس, قوعامداعى باسقارۋ جۇيەسىنە قول جەتكىزۋ ءھام ءوز ۇلەسىن قوسۋ كورسەتكىشى ىسپەتتى.
الەمدە ءبىر رەت بولسىن ۋاقىتشا جۇمىسپەن ۇرتىن مايلاپ, جۇرەك جالعاپ كورمەگەن ادام كەمدە-كەم. اسىرەسە ستۋدەنتتىك شاقتا شارق ۇرىپ ۋاقىتشا ناپاقا تاۋىپ جۇرەتىندەر جەتىپ ارتىلادى. الايدا ءبىر كۇندىك تابىس تابۋ مەن ونى ۇدايى ۇردىسكە اينالدىرىپ الماۋدىڭ اراجىگىن اجىراتا ءبىلۋ دە ادامدىقتىڭ ايناسى ىسپەتتى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭىرلەردە جىل سايىن 10 مىڭ تۇرعىنعا 100 تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. كەلەشەكتە حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, نەگىزىنەن 2025 جىلعا دەيىن 780 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى دەگەن بولجام بار.