مايداندا جازىلعان جورىق جىرلارى

ويتكەنى سوناۋ تۇركىلەر داۋىرىندە بابالارىمىز «جارقىلدا­عان وت پەن سارقىراعان سۋدىڭ ىشىندە, ەرجەت­كەن – كوك ءتاڭىرىنىڭ وعلاندارى, بۇكىل تۇرىك جۇرتىنىڭ ارلاندارى مەن قابىلاندارى» دەپ جىرلاسا, بەرتىندەگى ۇلى دالا جىراۋلارى: «سەرە, سەرە, سەرە قار, استى كىلەڭ, ءۇستى مۇز, كۇن-ءتۇن قات­سا جىبىمەس, مەن كولىككە قوسىمدى ارتقان­مىن, كىرمەمبەس اۋىر قولعا باس بولىپ, كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىنە جورتقانمىن! (دوس­پانبەت) دەسە, تاعى ءبىرى: «بۇدىرايعان ەكى شەكەلى, مۇزداي ۇلكەن كوبەلى, قارى ۇنىمى سۇلتاندايىن ءجۇرىستى, ادىرناسى شايى جىبەك وققا كىرىس-ءتى, ايداسا – قويدىڭ كوسەمى, سويلەسە – قىزىل ءتىلدىڭ شەشەنى, ۇستاسا – قاشاعاننىڭ ۇزىن قۇرىعى, قالايىلاعان قاستى وردانىڭ ­سى­رىعى...» (قازتۋعان) دەپ كۇڭىرەنگەن ­ەكەن. وسىلاردىڭ ءىزىن جالعاپ 1675-1765 جىل­دارى ءومىر سۇرگەن اتاقتى جىراۋ اقتام­بەردى سارى ۇلى:

كۇلدiر دە كۇلدiر كiسiنەتiپ,

كۇرەڭدi مiنەر مە ەكەنبىز,

كۇدەرiدەن باۋ تاعىپ,

اق كiرەۋكە كيەر مە ەكەنبىز!

جاعاسى التىن, جەڭi جەز,

شىعىرشىعى تورعاي كوز

ساۋىت كيەر مە ەكەنبىز!

ور قويانداي جۇگiنتiپ,

اش كۇزەندەي بۇگiلتiپ,

جولبارىستاي شۇباردى

تاڭداپ مiنەر مە ەكەنبىز!, –

دەپ تولعايدى.

وسى ورايدا ايتپاعىمىز, جوعارىداعى جورىق جىرلارىنىڭ ءۇردىسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا تاعى ءبىر جاڭعىرعان سىڭايلى. «وي تۇبىندە جاتقان ءسوز, شەر تولقىتسا شىعادى» دەپ اسان قايعى بابامىز ايتقانداي, مايداندا قان كەشىپ, ءولىم مەن ءومىر اراسىندا ارپالىسىپ جۇرگەن پەندەنىڭ جۇرەك تۇكپىرىنەن تەك شىنايى جىر-ءسوز توگىلەرى حاق. مىسالى, «ەگەمەن قازاقستان» («سوتسياليستىك قازاقستان») گازەتىنىڭ 1945 جىلعى 23 ناۋرىز كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن قاتارداعى جاۋىنگەر داۋلەت ءالىمجانوۆتىڭ «ارناۋ» اتتى تولعاۋىنان ۇزىندە كەلتىرسەك:

كۇركىرەپ كۇندەي شارتىلداپ,

نايزاعاي وتى جارقىلداپ,

سۇراپىل داۋىل سوققانداي,

ىزىڭداتىپ كۇي تارتىپ,

كاتيۋشا ويناپ بيلەمەي,

جاۋدى نانداي يلەمەي,

ەر قۇماردان شىعار ما!, – دەپ جىرلاسا, سوعىس جىلدارى مايدان تاقىرىبىندا قالام ۇشتاعان ساتيريك-اقىن سادىقبەك ادامبەكوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بەي­سەن وڭتاەۆقا ارناعان ماداق جىرىندا:

قىناپتان شىققان كوك الماس,

تاسقا شاپساڭ مايىرىلماس,

قىم-قيعاش جاۋدى جاپىرىپ,

قىرىپ كەلەدى بەيسەن جاس,

ۇرەيىن الىپ دۇشپاننىڭ,

سىرىپ ءجۇردى باتىرىم,

بەكىنىسىن دۇشپاننىڭ,

بۇزىپ كىردى باتىرىم,

جاۋ تانكىسىن قوساقتاپ,

قيراتىپ بەردى باتىرىم,

قىلت ەتكەندى نايزامەن,

تۇيرەتىپ بەردى باتىرىم, –

دەپ كونە جىراۋلار ءسوزىنىڭ تەبىنمەن تول­عاپتى («سوتسياليستىك قازاقستان», 4 ماۋسىم, 1944 جىل).

كەلەسى كەزەكتە گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلى مايدانداس سەرىگى مۇحامەتقۇل يسلامقۇلوۆ قازا تاپقاندا جانى كۇيزەلىپ:

...ءبىر وزىڭە امانات,

ەرلەردى تابىس ەتىپ ەم,

قان مايداندا قاق جارىپ,

شىققانىڭا ءسۇيسىنىپ,

ءبىزدىڭ باتىر مىناۋ دەپ,

كورسەتىپ ماقتان ەتىپ ەم,

ءورشىل, وجەت باتىرىم,

ەرلىگىڭە سەنۋشى ەم,

قاس باتىردىڭ بەينەسىن,

سيپاتىڭنان كورۋشى ەم,

 جاۋدى بىرگە شابىسقان,

قىرشىن كەتتى ارىستان,

قازاڭا قاتتى قايعىرىپ,

قابىرعام مەنىڭ قايىسقان, –

دەسە, («سوتسياليستىك قازاقستان», 28 ناۋ­رىز, 1944 جىل) قازاقتىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن اقىنى, اتاقتى پارتيزان جۇماعالي ساين كەزەكتى شايقاستا اۋىر جارالانىپ, ۇزاق ۋاقىت ەمدەلىپ جاتىپ:

جاپاندى كەزگەن پارتيزان,

جولبارىستاي ءتۇن جورتقان,

جەر استىندا جانعان شام,

ارقىراي ۇشقان وت شاشىپ,

پۋلەمەتتەن اتقان وق,

قانجارىم قايدا... اۆتومات!

قاندى كەشەر كەزىمدە,

تاپ بولدى قايدان كروۆات!, –

دەپ جىر جازىپتى («سوتسياليستىك قازاق­ستان», 28 مامىر, 1944 جىل).

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى مايدان دالاسىندا جازىلعان جو­رىق جىرلارىنىڭ ءبىر پاراسى كەڭەس وداعى­­نىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆاعا ارنال­عا­نى باي­­قالادى. مىسالى, «سوتسياليس­تىك ­قا­زاق­ستان» گازەتىنىڭ 1944 جىلعى 30 ­ما­مىر كۇنگى سانىندا جاريالانعان ­ەۆگە­ني يۆانوۆتىڭ «اجالسىز اتاق» ­اتتى تولعا­ۋىن­دا:

بولسا دا, دۇشپان كۇشى قانشا باسىم,

ەر مانشۇك كوتەرتپەدى

جاۋدىڭ باسىن,

ۇلى وتان اناسى ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن,

جايناعان قيدى گۇلدەي

قىرشىن جاسىن,

قازاقتىڭ باتىر قىزى, سەن ماقتانى,

ءولىم جوق ەرگە ماڭگى, ەل ماقتانى,

جويامىز جەر بەتىنەن ز ۇلىم جاۋدى,

كەتپەيدى جاۋ ويىندا ەردىڭ قانى, –

دەسە, مايدانگەر اقىن جۇبان مولداعاليەۆ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە (27 ناۋرىز, 1945 ج) جارىق كورگەن «ايقاستا» اتتى كولەمدى تولعاۋىندا:

كۇركىرەدى زەڭبىرەكتەر,

جىلتىلداتىپ جالىن شاشىپ,

جالاقتاپ ءجۇر اجال مىستان,

اش بورىدەي اۋزىن اشىپ,

وت پەن وقتان وداعايلاپ,

ۇشتى زۋلاپ ارالاسىپ,

ايقاسقانداي كۇن مەنەن ءتۇن,

اينالادا استان-كەستەن,

جەتى قابات جەر سىلكىنىپ,

سەكىلدى اسپان جەرگە تۇسكەن...

ال ءبىر كۇنى سوقتى داۋىل,

 – اتتان! –

دەگەن دابىل جەتتى,

ءورشي تۇسكەن ورتكە قارسى,

سوعىستى ول, سوقتى جاۋدى,

جاراعىمەن جاۋىنگەردىڭ,

قورىقپادى. قورعادى ول,

وققا توستى شىبىن جاندى.

ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي ەجەلگى جورىق جىرلارىمەن ماتىندەس جازىلىپ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1944 جىلعى 13 ماۋسىم كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن «ەر تولەگەن» اتتى كولەمدى تولعاۋىندا حالىق اقىنى نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ:

ەر ەلدىڭ اسقار قورعانى,

ەر قورعار جاۋدان وردانى,

ەرتەدە وتكەن باتىرلار,

دۋلىعالى كوك ساۋىت,

جولبارىس جوندى تۇلعالى,

ەل شەتىنە جاۋ كەلسە,

قاھارمانداي اقىرىپ,

جاي وتىنداي اتىلىپ,

قاپتاعان جاۋدى قاشىرعان,

اسۋسىز بەلدەن اسىرعان, –

دەپ بۇرىنعى جىراۋلار جىرىن جاڭعىرتا وتىرىپ: «بوس اتتارىن اتاماي, سوزبەن ءتىزىپ ماتايىن, تولەگەن ەرگە توقتايىن, جاس جولبارىس سۇڭقاردى, بولات تۇياق تۇل­پاردى, ەر ىزىنە تۇسەيىن, العىر سۇڭقار تۇلەك دەپ, قايناعان قاندى جۇرەك دەپ, بەي­نەلەپ كەلبەت پىشەيىن» دەپ اياقتاعان ەكەن.

ارينە, 1418 كۇنگە سوزىلعان مايدان جىرلارىن (22 ماۋسىم, 1941 جىل – 9 مامىر, 1945 جىل) ءبىر ماقالا اياسىندا تۇگەندەپ بەرە المايمىز. ءبىزدىڭ ماقسات – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە قازاق جىرىنىڭ دا ايتىلعانىن اتاپ ءوتۋ.

ءسوز سوڭىندا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1945 جىلعى 13 مامىر كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن مايدانگەر-اقىن تايىر جاروكوۆتىڭ بار قازاقتى جەڭىس كۇنى­مەن قۇتتىقتاعان ء«شۇيىنشى» اتتى تولعا­ۋىنان ءۇزىندى ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز:

ءشۇيىنشى, حالقىم, ءشۇيىنشى,

شۇيىنشىگە ءسۇيىنشى,

كەك قايتارعان نەمىستەن,

سوعىس ءبىتتى جەڭىسپەن.

 

ءشۇيىنشى, حالقىم, ءشۇيىنشى,

شاتتىق جىر شىرقاي ءشۇيىلشى,

ايلار اڭساپ كۇتكەن كۇن,

قاندى سوعىس بىتكەن كۇن.

 

ءشۇيىنشى, حالقىم, ءشۇيىنشى,

بەلىڭدى بەكەم بۋىنشى,

جەڭگەن جاۋدى كۇيرەتە,

جاسالسىن توي, مەرەكە!

 

وسى جىرىم «جوق-بارىن»,

تويىڭا تارتقان كوكپارىم,

ال دا جونەل بايگى كوك,

تارقاسىن جاننىڭ قۇمارى.