مۇمكىندىك

بىراق ومىردەن مۇلدەم تۇڭىلمەي, بارعا رازى بولۋ مۇسىلماندىق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىن تىڭداپ, وقىپ, وي-تالقىسىنا سالىپ, تاۋبە دەيسىڭ.

جولداۋدا كەلەشەككە جول اشاتىن مۇمكىندىكتەر باياندالعان. ول الدىمەن پارتيا قۇرىلىسىنا قاتىستى كەلەلى ماسەلە. تىڭ, تىپتەن, باتىل شەشىمدەر.

پرەزيدەنتتىڭ پارتيادان تىس بولۋى ارمان ەدى... ورىندالدى.

امەريكانىڭ ءبىر پرەزيدەنتى ايتىپ, ودان كەيىن باسقالارى قايتالاعان ءسوز بار. «مەن, امەريكا پرەزيدەنتىمىن جانە ءاربىر امەريكالىقتىڭ پرەزيدەنتىمىن» دەگەن.

مىنە, وسى بيىك ويدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ىسكە اسىردى.

«پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن اتقارۋ كەزەڭىندە پارتياعا مۇشەلىگىن توقتاتا تۇرۋعا مىندەتتى ەكەنىن زاڭ جۇزىندە رەسىمدەۋدى ۇسىنامىن. بۇل نورما ساياسي باسەكەنى ارتتىرىپ, بارلىق پارتيانىڭ دامۋىنا بىردەي جاعداي جاسايدى. وسىلايشا, ءبىز ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى كوشباسشىلارىن نەگىزگى ساياسي ينستيتۋتتاردى وزىنە باعىندىرىپ الۋعا قۇمار بولۋدان ساقتايمىز. ءدال سول سياقتى, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ, ەسەپ كوميتەتى مەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعالارى جانە مۇشەلەرى مىندەتتى تۇردە پارتيادان شىعۋى كەرەك دەگەن نورمانى دا زاڭناماعا ەنگىزگەن ءجون.

بارلىق وكىلەتتىكتى ءبىر قولعا شوعىر­لاندىرعان ورتالىقتاعى جاعداي ايماق­تاردا دا قايتالاناتىنىن كورىپ وتىر­مىز. سول سەبەپتى اكىمدەر مەن ولار­دىڭ ورىنباسارلارىنا پارتيا فيليال­دارىندا دا لاۋازىم يەلەنۋگە زاڭ جۇزىن­­دە تىيىم سالۋ كەرەك. مۇنداي شە­شىم­­دەر كوپپوليۋستى پارتيالىق جۇيە قالىپ­­تاس­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت ءبىر پارتيا ادامى ەمەس, ول بارلىق پارتياعا ورتاق. ول كۇللى قازاقتاردىڭ جانە ءار قازاقتىڭ پرەزي­دەنتى. پرەزيدەنتتىڭ سولاي بولۋى قازاق ەلىنىڭ باقىتى ەمەس پە؟ مەنىڭ پرەزيدەنتىم دەۋ ءار ادامعا قۋات ءارى سەنىم بەرمەك. ادەتتە مەملەكەت باسشىسىنا كۇدىك پەن سەنىمنىڭ قاتار جۇرە­تىنى بار. ءاربىر قازاق پرەزيدەنتىنە كۇدىك­پەن ەمەس, ۇمىتپەن قارايتىنى تابيعي جاعداي. جولداۋدا پارتيا قۇرۋعا زاڭ جۇزىندە ەركىندىك بەرىلگەن. بۇل مۇمكىندىككە ءورىس اشىلدى دەگەن ءسوز. پرەزيدەنت كەڭ تىنىستى ساياساتقا جول باستاعان. ازامات­تاردىڭ بەلسەندىلىگىنە مۇمكىندىك اشقان. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا ءبىلۋ, ول دا وسال شارۋا ەمەس.

الدا تارتىسى مول ءداۋىر باستالماق. ول ەسكى مەن جاڭانىڭ تارتىسى. مۇنداي جاع­دايدا نەشە قيلى وقيعالار ورىن الىپ, تىپتەن تۇسىنىكسىز جاعدايلار دا تۋىن­داۋى ىقتيمال. ماجوريتارلىق جۇ­يە­گە مۇمكىندىك بەرۋ, پرەزيدەنت ايت­قان­داي, تىڭ تۇلعالار قالىپتاسۋىنىڭ مەكتەبى بولماق.

جولداۋدى وقىپ وتىرىپ, قالا, اۋدان جانە وكىلەتتى ورگاندار باسشىلارىنىڭ پارتيادان تىس بولۋىن زاڭمەن بەكىتۋ ناعىز ليبەرالدىق-دەموكراتيالىق ۇردىسكە مۇمكىندىك بەرۋ.

* * *

مۇمكىندىك دەگەنىمىز ءالى ورىندالعان ءىس-شارا ەمەس, الدا ورىندالاتىن جاع­دايلارعا قاتىستى. ءار جاعدايعا دايار بولۋ – ەل بولۋ دەگەن ءسوز. ۋكراينا ەلىنىڭ با­سى­نا تۇسكەن جاعداي-تاعدىر بىزگە, ءار قازا­ق­قا مىقتاپ وي سالادى-اۋ دەيمىن. ەلدىك مۇددەنى بيىك قوياتىن ازاماتتار, مەنىڭ ۇسىنىستارىمدى سانالارىندا سالماقتاپ, تارازىلايدى-اۋ دەگەن نيەتتەمىن. انىعىندا, ەتەك-جەڭىمىزدى ءالى جيىپ ۇلگەرمەگەن حالىقپىز. سوندىقتان قازاق ەلىنىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرى تۋرالى مىقتاپ ويلانۋىمىز قاجەت-اق.

مەنىڭ ايتپاعىم, «جاقسى زامانداردا» قالىپتاسقان كەيبىر جاعدايلاردى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە تۇسىرگەن دۇرىس بولار ما ەكەن؟! اقىلداسايىق. ويلانايىق. اسىقپاي شەشىمگە كەلەيىك. مىسالى, اباي وبلىسى بولىپ قۇرىلعان ايماققا نەسىنە ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىن ورنالاستىرماسقا. احمەت بايتۇرسىنوۆ كەزىندە «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەگەن اباي اتىندا وبلىس قۇرۋ يدەياسىن پرە­زيدەنت ۇسىندى, جۇرتشىلىق قول­دادى. ەندەشە, اباي ءداستۇرىن جالعاس­تىرىپ, وسى جاڭا وڭىردە ادەبيەت پەن ونەر ينس­تيتۋتى قانات جايسا, نەسى ءمىن؟! بۇل, كەرى­سىنشە, اسا كورنەكتى قالامگەرلەر شىققان ايماقتى ودان سايىن بايىتا ءتۇسىپ, اباي وبلىسىنىڭ كوركىنە كورىك قوسپاق. اباي وبلىسى دەپ اتالاتىن وڭىردە, وكىنىشكە قاراي, ادەبي جانە مادەني ۇر­دىستەر توقىراپ قالعان. ولاردى جاندان­دىرۋ ءۇشىن تىڭ كۇش قاجەت نەمەسە سول­تۇس­تىك ايماقتا ساياسي-ەتنوستىق ما­سە­لە­لەر­دىڭ شەشىمى كۇردەلى. ايماققا ين­تەل­لەك­تۋالدىق قۋات قاجەت. پەتروپاۆل وڭى­­رىن­دە ارنايى يدەولوگيالىق قىزمەت اتقا­راتىن ينس­تيتۋتتار جوققا ءتان. شوقان ءۋالي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينس­تيتۋتىنىڭ پەتروپاۆل وڭىرىندە قىز­مەت اتقارۋى قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگىنە, ونىڭ تۇ­تاستىعىنا, ىنتىماقتاستىعىنا جانە قاۋىپ­سىزدىگىنە كوپ جاردەم بەرەر ەدى.

قوستاناي وڭىرىنە احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى قونىس اۋدارسا دەگەن تىلەك بار. قوس­تاناي, پەتروپاۆل وڭىرلەرىندەگى قازاق ءتىلى ماسەلەسى اسا وزەكتى. ماماندانعان ينستي­تۋتتىڭ ىقپالى بۇل وڭىرگە اسا قاجەت.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان سترا­تە­گيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جانە س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگرو­تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى پەترو­پاۆل وڭىرىندە قىزمەتتەرىن باستاسا قان­داي عانيبەت. ساياسي جاعىنان بۇل وتە دۇرىس شەشىم بولار ەدى. ماسەلە شەكا­را­لىق ايماقتاردا قوردالانعان. بۇل مەم­لەكەتتىك, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى.

ستۋدەنتتەردى ءبىر جەرگە شوعىر­لان­دىرۋ دۇرىس تاجىريبە ەمەس. وبلىس­تاردى وركەنيەتتىك ورتالىقتارعا اينالدىرۋ ماقساتىندا ستۋدەنت جاستاردىڭ وڭىرلەردە تەڭ ورنالاسقانى قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگىنە قىزمەت ەتەتىن جاعداي.

* * *

جاڭعىرۋ ۇنەمى جاڭاشىلدىقتى تالاپ ەتەدى. جاڭعىرۋ – جاڭارۋ. بۇل پارتيا ماسەلەسىنە اسا قاجەت.

پارتياعا جاسى كەلگەندەردى قابىل­داۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. پارتيا – جاستار­دىكى بولۋى تابيعي جاعداي. قازاق قىرىقتا قا­مال الادى دەيتىن, ياعني نەگىزىنەن قى­رىق جاستاعىلار پارتياسى بولعانى ءجون.

جاڭا ءسوز جاستاردىكى. جاستارعا جول اشۋ قاجەت! ماعجان اقىن «مەن جاستارعا سەنەمىن» – دەگەندە ءوز زامانىنداعى جاس تولقىندى ايتقان. بۇگىنگى تولقىن جاس­تار قانداي.

جاستار تولقىن-تولقىن. رەسمي تۇر­عى­دا جاستار دەپ ون ءتورت جاس پەن وتىز جاسقا دەيىنگىلەردى ايتادى. ول دا دۇرىس شىعار, الايدا جاستاردى ساياسي, الەۋ­مەتتىك, مادەني جانە دەموگرافيالىق قۇن­دى­لىقتار جۇيەسىنە وراي بىلايشا جىكتەيمىن.

ءبىرىنشى تولقىن قىرىق پەن ەلۋ جاس ارالىعىنداعىلار. مەن بۇلاردى «قولا ۇرپاق» وكىلدەرى دەيمىن. قازاقتىڭ قىرىقتا قامال الادى دەيتىندەرى وسى جاس شاماسىنداعىلار. بۇل جاعداي ۋكراينادا وتكەن سايلاۋدا ايقىن كورىندى, بيلىككە جاسى قىرىقتان جاڭا اسقان ازامات كەلدى. دەمەك, وسى جاستاعى ازاماتتاردى قاقپايلاماي, ولارعا ءورىس اشقان ءجون. بۇل جاستاعىلاردان ەلگە پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتى كوپ.

ەكىنشى تولقىن وتىز جاستان قىرىققا دەيىنگىلەر, مەن بۇل جاستاعىلاردى «كۇمىس ۇرپاق» دەيمىن. قازاقتىڭ تاعى دا ايتقان اتالى ءسوزى بار, «وتىزدا وردا بۇزادى» دەگەن. بۇل ۇرپاقتا قۋات ەرەسەن مول, دەمەك پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتى (پاك) دە مول. كەلەشەك-رەسۋرس وسى وتىزداعىلاردان شىقپاق.

ءۇشىنشى تولقىن, جيىرما جاس­تان وتىزعا دەيىنگىلەر, بۇلاردى «التىن ۇرپاق» دەۋ ورىندى. پاك – بۇل جاستا­عى­لاردا وراسان, تەك باعىتتاي, باعدارلاي, باۋ­لي ءبىلۋ قاجەت. بۇلار تاۋەلسىزدىك قۇر­داستارى, بۇلار ءححى عاسىر ازاماتتارى.

ءتورتىنشى تولقىن, ومىرگە ەنىپ جات­قان بوبەكتەردەن باستاپ, جيىرما جاس­قا دەيىنگىلەر. بۇلار «بريلليانت ۇر­پاق» بولماق. بۇلاردىڭ پايدالى اسەر كوەف­فيتسيەنتى وراسان مول. وسى ۇرپاق بيلىك­كە جەتكەندە, ات جالىن تارتىپ ازامات بول­عاندا قازاق ەلى بۇرىن بولماعان كەرەمەت جاعدايعا وتەدى, تاماشا عۇمىر كەشەدى.

* * *

جاستار جانە قۇندىلىق دەگەندە تاعى بىرەر ايتار ماسەلە بار. ول جاستاردىڭ مادەني-باعىت ىنتالارىندا. قازاق ەلىنىڭ جاستارى بۇل باعىتتا بىرتەكتى ەمەس.

بىرىنشىدەن, قازىر باتىسشىل باعىت­تاعى جاستار تولىسىپ كەلەدى, ولاردىڭ ءتىلى دە, مادەنيەتى دە اعىلشىن. بالا جاسىنان, تىپتەن بالاباقشادان اعىلشىن تاربيەسىندە بولعان جاستاردىڭ ءدىني سەزىمدەرىنىڭ وزگەشە بولۋىنا دا تاڭعالۋ­عا بولمايدى. بارىمىزگە بەلگىلى اعىل­شىن تىلىمەن پروستەستانتتىق تاربيە بىرگە. سوندا ناتيجە نە بولماق؟ بالالارىن, نەمەرەلەرىن وسىلايشا تاربيەلەپ وقىتۋدى وركەنيەتتىك دەپ تۇسىنەتىن قازاق اتا-انالار قانشاما. اعىلشىن تىلىندەگى ارنايى ورتا مەكتەپتى تامامداعاندار, ارينە وقۋلارىن ءارى قاراي انگليادا, امەريكادا جالعاستىرماق. ءسويتىپ قازاق جاستارىنىڭ تۇيسىك-سەزىم-سانالارىنا بوگدە مادەنيەت مەيلىنشە سىڭە بەرمەك. ولارعا ۇلتتىق ورتادان اعىلشىن تىلىندەگى ورتا جاقىن بولا بەرمەك.

ەكىنشى اراب ءتىلى جانە يسلام ءدىنى نەگى­زىندەگى بىرىڭعاي مۇسىلماندىق باعىتقا بۇ­رىل­عان جاستار دا بار. ولار ءۇشىن ۇلت­تىق قۇندىلىقتاردان اراب تىلىندەگى قۇن­دى­لىقتار جاقىن. بۇل ايتارلىق ماسەلە.

ءۇشىنشى باعىت, ورىس ءتىلى جانە مادە­نيەتى نەگىزىندە تاربيە, ءبىلىم العان قازاق جاستارى. ولاردىڭ دەنى قازاقشا سويلەمەيدى. قازاق ءتىلىن ءولى تىلدەر قاتارىنا قوساتىندارى دا بار. قازاق ءتىلى تۇرمىستىق ءتىل, ول تىلدە عىلىم, تەح­نيكا, تەحنولوگيا بولۋى مۇمكىن ەمەس دەۋ­شىلەر دە شىعۋدا. كسرو قۇرامىندا بول­عا­نىمىزدا مۇنداي كوزقاراس ۇستەم بولدى, ال تاۋەلسىزدىك جىلدارى وزگەرۋى كەرەك ەدى, ولاي بولماي تۇر. بۇل قاۋىپتى.

ءتورتىنشى باعىت, بۇل كۇننەن-كۇنگە كۇشەيە بەرەتىن قىتاي ءتىلى نەگىزىندە جات تاربيە. قۇندىلىقتار جۇيەسى قىتاي قۇندىلىقتار جۇيەسىمەن باسەكەگە تۇسكەندە, قالاي بولارىن بولجاۋ قيىن.

بەسىنشى باعىتتاعى جاستار, ول ءوزىمىز­دىڭ ءتول مادەنيەتىمىزبەن, انا تىلىنەن سۋسىنداپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى تار­بيە كەڭىستىگىندەگى جاستار. بۇلار قازاق ەلىنىڭ ىرگەتاسى, بۇگىنى جانە كەلە­شەگى. ولاردىڭ جاستاردىڭ ىشىندە ۇلەس-سال­ماعى باسىم بولسا كەرەك. وسى ماسەلەدە سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر قاجەت-اق!

وسى بەس باعىتتاعى جاستار اراسىندا اۋىتقۋدا, تولقۋدا, ويلانۋدا, ىزدەنىستە جۇرگەندەر بار, ولاردىڭ دا قانشاما ەكەنىن ناقتى ايتۋ قيىن.

وسى ماسەلەنى نەگە ارنايى ءسوز ەتىپ وتىر دەيسىز عوي, ايتايىن. 1926 جىلى دۇنيەدەن وتكەن اراب حالەل جەبران دەگەن سۋرەتشى-ويشىل بولعان. سول كىسىنىڭ كەزىندە قازىر ءب ۇلىنىپ جاتقان سيريا تۋرالى ايتقانى بار. «ۆ سيري, ناپريمەر, ۆسە وبرازوۆانيە كاك ميلوستىنيا پولۋچەنو وت زاپادا, ي دو سيح پور مى ەديم حلەب ەتوي پوداچكي, كاك گولودنىە ي الچۋششيە. ەتوت حلەب پوزۆولياەت نام جيت, نو, دارۋيا جيزن, ون نەسەت ودنوۆرەمەننو ي سمەرت. داەت جيزن, پوتومۋ چتو بۋديت ناشي دۋحوۆنىە سيلى ي ۆليۆاەت سۆەجۋيۋ سترۋيۋ ۆ ناشي ۋمى, ۋبيۆاەت, پوتومۋ چتو رازوبششاەت ناشي مىسلي, وسلابلياەت ەدينستۆو, راستورگاەت سويۋزى رازەدينياەت سووبششەستۆا. ۆەد سترانا ناشا پرەۆراتيلاس ۆ نەبولشيە كولونيالنىە تەرريتوري, رازنىە پو حاراكتەرۋ ي سكلوننوستيام. كاجدايا كولونيا پريۆيازانا ك ودنوي يز زاپادنىح ناتسي, جيۆەت پود ەە زنامەنەم ي ۆوسپەۆاەت ەە دوستوينستۆا ي سلاۆۋ. يۋنوشا, ۆكۋسيۆشي نەمنوگو ناۋكي ۆ امەريكانسكوي شكولە, لەگكو پرەۆراششاەتسيا ۆ دوۆەرەننوە ليتسو امەريكي. يۋنوشا, يسپيۆشي گلوتوك ناۋكي ۆ يەزۋيتسكوي شكولە, ستانوۆيتسيا پوسلاننيكوم فرانتسي. يۋنوشا, نادەۆشي رۋباشكۋ, سشيتۋيۋ يز ماتەري رۋسسكوي شكولى, دەلاەتسيا پرەدستاۆيتەلەم روسسي. ي تاك دالەە: كاجدايا شكولا كاجدىي گود ۆىپۋسكاەت سۆويح پرەدستاۆيتەلەي. ساموە ياركوە دوكازاتەلستۆو توگو, كاك دالەكو ۆ ناستوياششەە ۆرەميا زاشلي رازليچيا ۆو ۆزگلياداح ي ۋسترەملەنياح, داەت ۆوپروس وتنوسيتەلنو پوليتيچەسكۋيۋ بۋدۋششەگو سيري».

حالەل دجەبران دياگنوزدى ءدوپ قويعان, سيريا ءب ۇلىندى. نەگە؟ ءتىل بىرلىگى بولمادى. سول زاماندا سيريادا كىم حالەل دجەبراندى تىڭدادى. قانداي دەرتتىڭ بولماسىن ەمى بار. ءسوز رۋحاني دەرت تۋرالى بولعاندا ويلانىپ, تولعانىپ اتقاراتىن ءىس كوپ. سيرياداعى ورىن العان قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەلىمىزدە قازاقتىعىمىزدى نىعايتۋىمىز قاجەت. بەس باعىتتاعى جاستاردى بىرىكتىرىپ, ءبىر تىلدە سويلەيتىن ەلدىڭ ازاماتتارى ەتىپ توپتاستىرۋ اسا قاجەت.        

قازاق ءتىلى – ۇلتتىق يدەيا!

* * *

ءبىزدىڭ ۇرپاق كوپ ءسوز ايتتى. كەرەگى دە, قاجەتى جوعى دا بولدى. پايدالىلارى دا, زالالدىلارى دا بولدى. ەندىگى ءسوز – جاس­تاردا. مىنبەر – جاستاردىكى. اقىل زامانمەن تولىساتىن – فەنومەن. قىرىقتان بەرگى جاستار – اقىلدىلار, سەبەبى زاماندارى سولاي, جاڭا ءسوز سولاردىكى...

ماسەلە ساباقتاستىقتا. ساباقتاستىق جالعاسۋ, ءجىپتىڭ ۇزىلمەۋى. بۇل دۇرىس قاعيدا. سونىمەن قاتار ساباقتاستىق ىشكى مازمۇنى بار, ونىڭ ءمانىسى مىنادا. ساباقتاستىق بولۋى ءۇشىن سىنشىلدىق قاجەت. وتكەنگە سىني كوزقاراس قاجەت, سوندا نەنىڭ ساباقتاس ەكەنىن انىقتاي الاسىز. ساباقتاستىق انشەيىن رەتتىك سان ەمەس, ول ەۆوليۋتسيا, ول وزگەرىس, ول ەسكىدەن جاڭاعا ءوتۋ. سوندا ەسكىدەن نەلەر ءوتۋى كەرەك, نەلەر وتپەي قالۋى كەرەك دەگەن ساراپتاماسىز ناعىز ساباقتاستىق بولۋى مۇمكىن ەمەس.            

* * *

بارىمىزگە قاتىستى اڭگىمە. نارىقتى بىلدىك, نارىقتىق قاتىناستارعا ەندىك دەپ ءبىر مارقايدىق. ول جاقسى. نارىقتىق قاتىناستاعى ەلدەر قاتارىنا قوسىلدىق. الايدا ءبىز نارىقتىق قاتىناستارعا ەۋروپا ەلدەرىنەن كەش ەندىك جانە دە اۆتو­ريتارلىق سوتسياليستىك جۇيەدەن كەلىپ, ءوزىمىز تاعى اۆتوريتارلىق جۇيە قۇ­رىپ الدىق. وسىنداي جاعدايدا قوعام­نىڭ دەرت­تەرىنەن ارىلۋ مۇمكىن بە دەگەن ساۋال­دى وزىمىزگە قويۋىمىز كەرەك سەكىلدى.

ايتارىم, نارىقتىق قاتىناستارعا ابدەن ەنگەن ەلدەر, ونىڭ بار پايداسىن كورە وتىرا, ەندى نارىقتىق كەم­شىلىگىن سەزىپ, ءبىلىپ, تانىپ ايتا باس­تاۋدا. ءسىرا, بۇل تاقىرىپتى قوزعاۋ بىزگە ەرتەرەك كورىنەدى, الايدا ماسەلە بارىن ءبىلىپ قويعان ءجون. ايتالىق, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, امەريكالىق ەكونوميست پول كرۋگمان بىلاي دەيدى: «نارىق ەكونوميكاسىنىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا, ءبىر ادامنىڭ شىعىنى – ەكىنشى ادامنىڭ تابىسىنا اينالاتىنى بەلگىلى اكسيوما. بىراق بيلىك باسىنداعى كەي­بىر ساياساتكەرلەر بۇل زاڭدىلىقتى جەتە تۇسىنە بەرمەيدى. دەمەك, ەكونوميكا­لىق داعدارىستار مەن رەپرەسسيالاردىڭ كەيبىر سەبەپتەرى ساياسات تىزگىنىن ۇستاعان­داردىڭ ءالجۋاز ەكونوميكالىق دوكترينالارىنان تۋىندايدى».

شەتەلدىك ەكونوميستەردىڭ ءبىر پاراسى ەكونوميكانى ادامگەرشىلىكتەن (مورالدان) تىس قاراماۋدى ايتادى. ەكونوميكا ادامگەرشىلىك ۇعىمى دەگەن تەزيس ۇيلەسىمدى. ماسەلەنى قالاي قويساڭ دا ءبىز ءبارىبىر ادام مۇددەسىنە ورالا بەرەمىز. ەكونوميكا ادامعا ەمەس, كەرىسىنشە ادام ەكونوميكاعا تاۋەل­دى بولماعانى تابيعي تۇسىنىك. ادام مۇد­دەسى دەگەن مەملەكەتتە كەدەيلەر مەن باي­لار­دىڭ اراسى الشاق بولماۋى دەگەن ماعى­نا بەرمەك. ايگىلى «كوەففيتسيەنت دجيني» سونى ايعاقتاماي ما؟ بايلىق ءبىر پايىز ادامداردىڭ قولىندا بولسا, توقسان توعىز پايىز ادامداردىڭ كۇنى نە بولماق, مىنە, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ اسا قاۋىپتى سالدارى.

قازاق ەلىندەگى كەدەيلەر مەن بايلار اراقاتىناسى قانداي؟

ار, ۇيات, نامىس دەگەندەر ءبىزدىڭ ەلدە ەكونوميكالىق ۇعىمدارعا اينالدى ما؟ بۇل جايىندا ەكونوميستەر نە دەيدى؟

بىرەۋدىڭ باي بولۋى كوپشىلىكتىڭ كەدەي بولۋىنا تىكەلەي قاتىستى بولسا نە بولماق؟ ساۋال ەكونوميست ماماندارعا.

ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا كەدەيلىك پەن بايلىق داستۇرمەن رەتتەلىپ وتىرعانى ەكونوميكالىق تاجىريبە ەمەس پە ەكەن؟!

* * *

ەكىنشى رەسپۋبليكا دەگەن ءسوزدى قۇلا­عىم شالىپ قالدى. جاعىمدى جاڭالىق دەۋگە بولادى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ اۋزىنان شىققان ءسوز. ارينە, ءسوزدىڭ ءمانىن ايتۋشى بىلەدى. ءبىرىنشى رەسپۋبليكا وتكەن تاجىريبە.

ەكىنشى رەسپۋبليكا جانە جاڭا قازاق­ستان دەگەن ۇعىمدار ماعىناسى ءبىر دەۋگە دە بولار, بىراق وزگەشە دە ايتۋعا بولادى.

مەن ءۇشىن ەكىنشى رەسپۋبليكا سالي­قالى ۇعىم. مەملەكەتتىك حاتشى ەرلان كارين ايتقانداي, ەكىنشى رەسپۋب­ليكانىڭ وزىنە ءتان كونستيتۋتسياسى بولۋى كەرەك. تىڭ كونستيتۋتسيا قابىلداۋ ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىسى. ەكىنشى رەسپۋبليكا جاڭا تۇسىنىكتەردى جانە ۇعىمداردى قاجەت ەتەدى. رەسپۋبليكا دەگەن مەملەكەتتىڭ ءتۇرى, ولاي بولسا, مەملەكەتتىك باسقارۋ جاڭا تالاپتاردى قاجەت ەتىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. الەۋمەتتىك جەلىلەردى مۇقيات قاراپ وتىرساق, «قاڭتار وقيعاسىنان» كەيىن ازاماتتىق ساناعا تىڭ وزگەرىستەر ەنگەنىن اڭعارامىز. جۇرت پىكىرىمەن كەلىسپەسكە امال جوق.

2021 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان «قاڭ­تار وقيعاسى» ورىن العان مەرزىم اراسىندا قازاق حالقى مىقتاپ وزگەرىسكە ءتۇستى. ول وزگەرىستەرگە ساي, ازاماتتارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر ۇسىنۋىمىز كەرەك ەدى. ول مۇمكىندىكتەر جولداۋدا جان-جاقتى قامتىلدى جانە دە ساپالى وزگەرىس «ەكىنشى رەسپۋبليكا» دەگەن ۇعىممەن انىقتالادى دەگەن ويدامىن. ءبىز, ادەتتە, الەۋمەتتىك پاراديگما دەگەندى ءجيى قولدانامىز. انىعىندا, الەۋمەتتىك پاراديگما كوپ ىسكە مۇرىندىق بولا المايدى. بىزگە كەرەگى وزگەرىستەر اعىنى. سول اعىنعا ساي باسقارۋ فورمالارى مەن تۇرلەرىنىڭ تىڭ ارنادان ءوسىپ شىعۋى تۇراقتى ەۆوليۋتسيا. رەسپۋبليكا – سايلاۋ ارقىلى ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىن مەملەكەتتىڭ باسقارۋ فورماسى.

ء«بىرىنشى رەسپۋبليكا» – وتكەن تاريح. الايدا ونىڭ قىزۋى ءالى باسىلماعان. ءبىرىنشى رەسپۋبليكا ءبىز ءجۇرىپ وتكەن تاجى­ريبە. نەگىزىنەن, تەرىس تاجىريبە. ءبىرىن­شى رەسپۋبليكانىڭ ساياسي جۇيەسى اۆتو­ريتاريزمگە نەگىزدەلگەن بولاتىن. سۋپەرپرەزيدەنتتىك يدەيا ليبەرالدىق-دەمو­كراتيالىق ۇردىستەرگە مۇمكىندىك بەر­مەدى. قوعام «قازان ىشىندە» قاينادى. اقى­رى, ول «قاڭتار وقيعاسىنا» اپاردى. ويلاي­مىن, «قاڭتار وقيعاسى» ءبىرىنشى رەس­پۋب­ليكا مەن ەكىنشى رەسپۋبليكانىڭ مەجەسى.

پرەزيدەنتىمىزدىڭ «ەكىنشى رەسپۋب­ليكا» تۋرالى الماتىدا ناۋرىز مەرە­كەسىندە جۇرتشىلىق الدىندا بىلدىرگەن پىكىرى قۇلاققا جاعىمدى. «ەكىنشى رەس­پۋبليكا» دەگەن ءسوزدى ەستىپ, سانامدا ريزاشىلىق سەزىم ورنىقتى. قازاق «تاڭ­داعى تاماق – تاڭىردەن» دەيدى, الايدا جاتىمدى, جاراسىمدى سوزدەردى مەملەكەت باسشىسى اۋزىنان ەستي بەرۋ بولاشاققا باستايتىن ىرىس دەمەكپىن.

* * *

جولداۋدا مۇمكىندىك تۋرالى جاق­سى جازىلعان. مەن, مەتافوراعا مالى­نىپ, ءۇمىت شامىن جاعىپ قويدىم!..

 

عاريفوللا ەسىم,

اكادەميك, ابايتانۋشى