«گيتلەردىڭ قالدىعى...»

ەكىنشى جاھان سوعىسىنىڭ ۇلتتىق سانا مەن رۋحقا تيگىزگەن زاردابى مەن كەساپاتىن قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى وتەجان نۇرعاليەۆ تۋعان اۋىلىنىڭ تراگەدياسىمەن جىرلاپ شىققان. «سوعىستىڭ سوڭعى جازى» دەگەن باللادالار جيناعى ادام ايتىپ جەتكىزە المايتىن, تەك قانا تۇيسىكپەن سەزىنۋگە بولاتىن سۇمدىق پەن شىندىقتى جىپكە كوزىنەن تىزگەندەي ەتىپ بەرەدى. الگى ءسوزدى ايتقان جىلقىشى اقاڭنىڭ دا بالالىق شاعى سوعىستان كەيىنگى «قيراندى» شاقپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن, قازىر ويلاپ وتىرسام. ءومىر بويى دالادا جىلقى باققان ادام. بالا كۇنىمدە جىلقى, قوي باعىپ سول كىسىلەرمەن دالادا كوپ ءجۇردىم. كۇندىز جىلقى تۇگەندەپ ارقايسىمىز ءار جاقتا جۇرەمىز دە, كەشكە اۋىلعا بىرگە قايتامىز. سوندا ءبىر-بىرىمىزگە كورگەن-بىلگەنىمىزدى اڭگىمە قىلامىز. «نە كوردىڭىز, كىمدى جولىقتىردىڭىز؟» دەسەم, ءتۇس الەتىندە حامونى كورگەنىن ايتادى.

حامو دەگەنىڭىز اۋىلدىڭ اڭشى, مەرگەنى. «نە ىستەپ ءجۇر ەكەن؟» دەسەم, «بىلمەيمىن, باعانا اناۋ قۋمولانىڭ سىرتىن اينالىپ ءبىراز ءجۇردى. مەن قاعىلتوبەدە وتىرعام. جەلە-جورتىپ, ىزعىتىپ الادى دا, اتىنان تۇسە سالىپ, مىلتىعىن كەزەنىپ جاياۋ بەزەكتەپ ءبىراز جۇرەدى. سوسىن ءبىر توبەنىڭ باسىنان ءدۇربى سالىپ, اتىنا مىنە ساپ تاعى ايدايدى دا, ءتۇسىپ الىپ تاعى جاياۋ جونەلەدى. شوشايتىپ مىلتىعىن تاستامايدى قولىنان. ادام ەمەس, گيتلەردىڭ قالدىعى ناعىز» دەيدى جىلقىشى اقاڭ. مۇنداعى قۋمولا, قاعىلتوبە دەگەن جەر اتتارى, اراسى ەكى-ءۇش شاقىرىم شوقى مەن توبە. گيتلەردىڭ قالدىعى دەپ وتىرعانى – حامو, جىلقىشى اقاڭ ەكەۋى – ءبىر اۋىلدىكى. دالادا بىرگە جۇرگەن ادامدار. بىلايشا ايتقاندا جاقىن ءبىر-بىرىنە. سويتسە دە, اقاڭ جاقىنىن «گيتلەردىڭ قالدىعى» دەيدى. نەگە دەسەڭىز, حامو اۋىلدا اتاققا جەتكەن مەرگەن. قىستاي اڭ اۋلايدى, قويان اتادى. اتقان وعى جەرگە تۇسپەيدى اسىرەلەپ ايتقاندا. اڭ بىتكەننىڭ اجالىنا كورىنەدى. مانا اتپەن جەلە-جورتىپ, ءتۇسىپ جاياۋ جۇگىرىپ, قايتا اتقا ءمىنىپ, قايتا ءتۇسىپ اۋرەلەنگەنى – قوياننىڭ ءىزىن كەسىپ جۇرگەنى. ىزىنە ءبىر ءتۇستى ەكەن, الگى قوياندى اتىپ الماي قويمايدى.

قويان تۇندە جورتىپ, كۇندىز قيمىلداماي ءبىر ورىندا جاتاتىن اڭ. ءتۇنى بويى جورتقان ۇزىن قۇلاق تاڭ الدىندا بەلگىلى ءبىر ورىنعا جاتاردا, ەشكىم ىزدەپ تاپپاس ءۇشىن ءىز جاسىرادى. سايراپ جاتقان ىزىمەن كەلە جاتساڭىز, كەنەت ءىز جوعالىپ كەتەدى. ول ءوز ىزىمەن كەرى قايتىپ, ءبىر جاعىنا قاراي سەكىرىپ كەتەدى. قويان سەكىرگەندە ءتورت-بەس مەتر­دەن ءبىر تۇسەدى دە, ءارى قاراي تاعى سونداي قاشىقتىققا ءتۇسىپ, ءىز جاسىرىپ بارىپ جاتا قالادى. حامونىڭ اتقا ءمىنىپ-ءتۇسىپ جۇرگەنى سول, قويان جاتارعا قاراي ىزدەن بەلگى بەرگەندە, اتتان ءتۇسىپ اتىپ الا­يىن دەگەنى. بىلايشا ايتقاندا, قوياننىڭ جانالعىشى. اقاڭ سونى بىلگەن سوڭ «گيتلەردىڭ قالدىعى» اتاپ وتىر.

سوعىس مايدانداعىلاردىڭ عانا جانىن المايدى عوي. كورىنگەن بۇتاعا جاسىرىنعان اڭدى ىزدەپ تاپقان حاموداي باس ساۋعالاپ تىعىلعان جازىقسىزداردىڭ قانشاسىن جۇتپادى دەيسىز سوعىس؟ جاس بالا ما, جازىقسىز پەرىشتە مە قارامايدى. ءىن تۇبىنەن تۇرتپەكتەپ تۇرعىزىپ جىبەرىپ, جايراتىپ سالادى. ول جاقتا قان مايدان ۇرىس ءجۇرىپ جاتسا, مىنا جاقتا ەل ءىشى تۇگەلدە جەلۋگە دە جاراماعان باسقارمالار جەتىم-جەسىردى وكپەگە تەۋىپ ءولىمشى قىلىپ جاتتى. ولاردىڭ كورگەن تاۋقىمەتى مايدانداعى ەرلەردىڭ جان الىپ, جان بەرگەنىنەن دە اۋىرىراق. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان يىسىندە» دوبالداي اياعىمەن باسقارما تەپكىلەگەن ايان, «جابايى الماسىنداعى» جەتىم-جەسىرلەر تاۋقىمەتى, ايتا بەرسە كوپ... سونىڭ ءبارىن كورمەسە دە اقاڭدار ەستىپ ءوستى. الگى ز ۇلىمدىق اتاۋلىنى كورگەن ۇلكەندەر ءار وقيعانى توپشىلاي كەلە جانالعىش گيتلەرگە جاباتىن بولۋى كەرەك. بىلەدى اقاڭ ونى. كەيىن دالادا توبە باسىندا وتىرىپ, شي تۇبىندە جاتقان قورعانسىز قوياندى ۇركىتىپ, ىزىنە تۇسكەن حامونى كورگەندە ويلانىپ وتىرىپ الگىندەي ويعا قالدى ما ەكەن؟ «گيتلەردىڭ قالدىعى» دەگەن ءسوز تەكتەن تەككە تۋا ما, ايتپەسە. بۇل جەردە ءبىز حامونى كىنالاۋدان اۋلاقپىز. اكەسى مايدانعا قاتىسىپ, «قىزىل جۇلدىز» الىپ كەلگەن ول دا سوعىستىڭ بالاسى. دالا كەزىپ, قويان اتىپ, اڭ اۋلاسا – بالا-شاعاسىنىڭ قامى. سوناۋ ءبىر جەردىڭ تۇكپىرىندەگى اۋىل ادامىنا جاماناتى جەتكەن گيتلەردىڭ ىلاڭى عوي ويلاندىراتىن.