مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى بيىلعى جولداۋىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى ءتيىمدى بايلانىس ارناسى بولا وتىرىپ, ەلدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردى كوتەرە الاتىنىن جانە كوتەرۋگە مىندەتتى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. حالىقتى مازالاپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولماس. اۋىل, اۋدانداعى اعايىننىڭ جوعارىعا جەتكىزگىسى كەلەتىن ماسەلەسى كوپ. ال سول اۋىلداعى جاعدايعا وبلىس باسشىسىنىڭ ءوزى كۋا بولىپ, قاراماعىنداعىلاردىڭ قىزمەتىن ءادىل باعالاعانىنىڭ ءجونى بولەك. ايتايىن دەگەنىمىز, كەلەس اۋدانىندا قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ كوپ ەكەنى جونىندە ەدى.
كەلەس اۋدانىندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءىسى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس. اۋا رايى مەن تابيعاتىنىڭ وتە قولايلىلىعى سىندى مۇمكىندىك پەن ارتىقشىلىق تا تولىق پايدالانىلىپ وتىرعان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, اگروسالا مەن مال شارۋاشىلىعىن دامىتا ءتۇسۋ قاجەت. اۋداننىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋ كورسەتكىشتەرى سارالانعان جيىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ وسىنداي سىن ايتتى. «نەگە ۇيىمداستىرمايسىز؟ الدە جۇمىس كۇشى جوق پا؟» دەدى ءوڭىر باسشىسى اۋدان اكىمى اقمەنتاي ەسباەۆقا قاراتا. سونداي-اق كەلەس اۋدانىن گازداندىرۋ, اۋىز سۋمەن قامتۋ, اعىن سۋ جانە ينفراقۇرىلىم سالالارىنداعى قوردالانعان ماسەلەلەر جەدەل شەشىلۋگە ءتيىس. ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسى جانداندىرۋدى قاجەت ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كەيبىر كورسەتكىشتەر تولىق ورىندالماعان. جۇمىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن جاڭا جوبالاردى قولعا الۋ قاجەت. اۋداندا اگروسالانى جانە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كەرەمەت مۇمكىندىك بار. بىراق بۇل الەۋەت تولىق پايدالانىلماۋدا. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ باعىتىندا دا جۇمىس ءجۇرۋى ءتيىس. اۋداندا شەشىمىن تاپپاي وتىرعان ماسەلەلەردىڭ تاعى ءبىرى – 2019 جىلى قۇرىلىسى باستالعان «اباي» گاز تاراتۋ ستانساسى ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانۋعا بەرىلمەگەن.
«كەلەستە 83 ەلدى مەكەننىڭ 50-ءى تابيعي گازبەن قامتىلىپ, قامتۋ كورسەتكىشى 80,1 پايىزعا جەتكەن. وتكەن جىلى 9 ەلدى مەكەننىڭ گاز نىساندارىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالعان. 14 ەلدى مەكەندە اۋىز سۋ قۇرىلىسىنىڭ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قامتۋ كورسەتكىشى 75 پايىزعا جەتكەن. اۋداننىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى جوبالاردى جالعاستىرۋ قاجەت. ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. جەراستى سۋلارىن بارلاۋ, جىلىجاي شارۋاشىلىعى, سۋ قويمالارىن ءتيىمدى پايدالانۋ باعىتىندا جۇمىس جاندانسىن. اۋىل ىشىندەگى ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن جولداردى رەتكە كەلتىرىڭدەر», دەدى ءو.شوكەەۆ.
قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا وبلىس باسشىسى ايتقانداي, اۋدان اكىمىنىڭ جۇمىستى ءتيىستى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرا الماۋى نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. سونداي-اق اۋداندا سىبايلاس جەمقورلىق تىيىلماي تۇر. بۇل ورايدا قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى ءۇشىن اۋدان اكىمى اقمەنتاي ەسباەۆتىڭ ەكى رەت جۇمىستان بوساتۋ جونىندە ارىز بەرگەنىن ايتا كەتەلىك. العاش رەت 2020 جىلى قاراماعىنداعى اۋىل اكىمى پارامەن ۇستالىپ, زاڭ الدىنداعى ءتيىستى جازاسىن العاندا, ەكىنشى مارتە بىلتىر كەلەس اۋداندىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى باسشىسى 30 ملن تەڭگە پارا الۋعا وقتالدى دەگەن ايىپ بويىنشا سوتتالعاننان كەيىن. بىراق ا.ەسباەۆ ەكەۋىندە دە ۋ-شۋسىز قىزمەتىن ساقتاپ قالدى. بۇگىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ءتيىستى زاڭعا ەنگىزىلگەن ء«بىرىنشى باسشى ونىڭ تىكەلەي باعىنىشتى تۇلعاسىنا قاتىستى سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمى كۇشىنە ەنگەننەن سوڭ كۇنتىزبەلىك 10 كۇن ىشىندە نەمەسە اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستىق ءىس توقتاتىلعاننان كەيىن وتستاۆكاعا كەتۋگە مىندەتتى» دەگەن تالاپتىڭ ورىندالماعانىن ايتۋشىلار از ەمەس. ياعني اۋدان تۇرعىندارى ەكى رەت وتستاۆكاعا ارىز بەرگەن اكىمنىڭ قانداي جەتىستىگى نەمەسە ىسكەرلىگى ەسكەرىلىپ, قىزمەتىندە قالعانىنان بەيحابار.
جەرگىلىكتى بيلىككە ايتىلار سىن ازايماي تۇرعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. جۋىردا ەسەپ كوميتەتىنىڭ وبلىستا جۇرگىزگەن جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دا كەلەس اۋدانىنا قاتىستى زاڭسىزدىقتار مەن كەمشىلىكتەر انىقتالعانى ايتىلدى. اۋداندىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق بولىمىمەن 2018-2020 جىلدارى سۋمەن جابدىقتاۋ وبەكتىلەرىنىڭ قۇرىلىسى ءتيىستى زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلعان. مىسالى, جوبالاۋشى «ۋلماد» جشس-نىڭ سمەتالىق قۇجاتتامانى تيىسىنشە ازىرلەمەۋىنە بايلانىستى 2018 جىلى قازاقستان اۋىلىن سۋمەن جابدىقتاۋ جوباسى بويىنشا اۋداندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى 2019-2021 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە ورىندالعان جۇمىس اكتىلەرىن كوتەرىڭكى قۇنمەن (3,7 ملن تەڭگە) قابىلداعان. سونىمەن قاتار ۇڭعىمالاردان سۋ الۋ كەزىندە مانومەتر كورسەتكىشتەرىندەگى قىسىمنىڭ 12 م3/ساع-تان اسپايتىن دەڭگەيدە ەكەندىگى انىقتالعان. ال جوبا بويىنشا ونىڭ كولەمى 20,3 م3/ساع-تان كەم بولماۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى سۋدىڭ قاجەتتى كولەمى جەتپەگەندىكتەن, 4 مىڭنان استام ادام تولىققاندى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. بۇدان بولەك پايدالانۋعا بەرىلگەن قازاقستان اۋىلىنىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ نىسانى پايدالانۋشى ۇيىمعا بەكىتىلمەگەن. انىقتالعان كەمشىلىكتەردىڭ بۇل ءبىرى عانا. جالپى, ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسىندا كەلەستىك شەنەۋنىكتەردىڭ ارەكەتتەرىندە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ بارى كورسەتىلگەن.
قىسقاسى, اۋدان اكىمىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن سىن از ەمەس. دەگەنمەن, قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ باعىتىندا قولعا الىنعان جۇمىستار جونىندە دە ايتا كەتەلىك. اۋدان اكىمى ا.ەسباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, مال شارۋاشىلىعىنا قۋاڭشىلىق كەرى اسەر ەتكەن. اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 62,2 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. الدىڭعى قاتارلى وزىق تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ, ءبىر القاپتان جىلىنا 2-3 رەت ءونىم الۋ بويىنشا 316 جوبا ءوز جۇمىسىن باستاپ, 121 مىڭ توننا باقشا جانە كوكونىس ءونىمى جينالعان. سولتۇستىك تاشكەنت كانالىنىڭ اۋدان اۋماعىنداعى جۇزىمدىك, بىرلەسۋ, اقتوبە اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ 19,2 شاقىرىم بولىگى مەحانيكالىق تازالاۋدان وتكىزىلۋدە. ناتيجەسىندە, 1 500 گەكتار جەر قايتا اينالىمعا تۇسەتىن بولسا, 2 922 گەكتارعا سۋ وتكىزۋ مۇمكىندىگى جاقساراتىن بولادى.
اۋدانداعى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەدەن سەناتورلار دا حاباردار بولدى. مىسالى, «كەلەس پلاس» جشس قايتا وڭدەۋ تسەحىنىڭ باسشىسى نۇرجان ۋماروۆ اۋدانعا ىسساپارمەن كەلگەن سەنات دەپۋتاتتارى ءالي بەكتاەۆ پەن ءالىمجان قۇرتاەۆقا سۋبسيديا ماسەلەسىن, قايتا وڭدەۋ سالاسىنداعى كەمشىن تۇستار جانە دايىن ءونىمدى وتكىزۋ باعىتىندا كەزدەسىپ جاتقان كەدەرگىلەر جونىندە ايتتى. ترانسشەكارالىق كانالداردىڭ جاعدايى دا قوزعالدى. ناتيجەسىندە وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن شەكتەسەتىن شەكارا ايماعىنداعى كانالداردى تازالاۋ ماسەلەسى پارلامەنت دەڭگەيىندە قارالادى. سەنات دەپۋتاتتارى ءىسساپار بارىسىندا ءۇي ىرگەلىك جەرىنە بيوگومۋس ءونىمىن وندىرەتىن «نۇرقوجا» جەكە كاسىپكەرىنىڭ جۇمىسىن كوردى. بار بولعانى 26 300 تەڭگەمەن كاسىبىن باستاعان گۇلنار دۇيسەباەۆا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 7 ملن تەڭگە تابىس تاۋىپ, 2 ادامدى جۇمىسپەن قامتىعان. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىرگى تاڭدا بيوگومۋس ونىمىنە سۇرانىس ارتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تاپتىرماس اگرەگاتتىڭ بىرىنە اينالۋدا ەكەن. سەناتورلار بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرىپ, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ناسيحاتتالۋى قاجەت ەكەنىنە توقتالدى. ال «اباي» كەلەس اۋداندىق اۋرۋحاناسى» مكك مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى تاپشى تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋ ماسەلەسىن كوتەردى. اتاپ ايتقاندا, كت اپپاراتى, تسيفرلى رەنتگەن, ۋزد اپپاراتى, رەانيماتسيالىق جەدەل جاردەم كولىگى قاجەتتىلىگى باس دارىگەردىڭ مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن بەكزات سلانوۆ تاراپىنان مالىمدەلدى. ءوز كەزەگىندە دەپۋتاتتار ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتىپ, باقىلاۋعا الىناتىنىن جەتكىزدى.
جايىلىم جەردىڭ تاپشىلىعى دا كەلەس اۋدانىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇل تۇيتكىل اۋدان تۇرعىندارى, شارۋالارى تاراپىنان بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن بولاتىن. بۇگىندە تۇرعىندار سۇرانىسىنا سايكەس 4 500 گەكتارعا جۋىق اۋماق ورتاق جايىلىمعا بەرىلۋى بويىنشا وڭ قورىتىندى الىنىپ, جەرگە ورنالاستىرۋ جوباسى ازىرلەنۋدە. جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن وسى سالاعا جاۋاپتى ورگانداردىڭ, تۇرعىنداردىڭ ورتاق جۇمىسى ناتيجەسىندە بوزاي اۋىلدىق وكرۋگىنەن 1 375 گەكتار, جامبىل اۋىلدىق وكرۋگىنەن – 2 مىڭ, بىرلىك اۋىلدىق وكرۋگىنەن – 800, بىرتىلەك اۋىلدىق وكرۋگىنەن – 94,65, بىرلەسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنەن – 75, ۇشقىن اۋىلدىق وكرۋگىنەن 75,84 گەكتار جەر تەلىمدەرى ورتاق جايىلىمعا وتپەك. جىل سوڭىنا دەيىن 66 مىڭ گەكتار جەردى شارۋالارمەن مەموراندۋم ارقىلى ورتاق جايىلىمعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن بىرگە ەلدى مەكەنمەن قاشىقتىعى 5-10 شاقىرىم بولاتىن 27 مىڭ گەكتار جايىلىم جەردىڭ يەلەرىنە بالامالى تۇردە جەر بەرۋ ارقىلى نەمەسە كەلىسىلگەن تۇلعالارمەن اۋداننىڭ ارنايى جەر قورىنا قايتارۋ كوزدەلگەن.
تۇركىستان وبلىسى