كوزگە ەلەۋسىزدەۋ تۇرعان «مۋزەي ءۇيدى» باياعىدان بايقاپ جۇرگەنمىن. اۋلاسىنىڭ ەسىگى شالقاسىنان اشىق جاتسا دا, وسىعان دەيىن تابالدىرىعىنا تابانىم ءتيىپ كورمەپتى. مەنىڭ عانا ەمەس, سول مۋزەيدى كوردىك دەپ اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمە ايتقان جان بالاسىن دا بىلمەيدى ەكەنمىن...
ۇمىتپاسام, 2015 جىلى عوي دەيمىن, وسكەمەننەن تۇستىك جەردەگى سىبە كولىنىڭ جاعاسىندا دۇركىرەگەن فەستيۆال ءوتتى. سۋاستى بالىقشىلارىنىڭ سايىسى. كۇن كۇيىپ تۇر. ىردۋ-دىردۋ ەل... سول كەزدە عوي, شاتىر استىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمەدە اعاشتان ويىلعان ەرەكشە مۇسىندەر كوزدى ارباعان. ەرەكشە دەپ وتىرعانىم, ەرگەجەيلىلەر مەن مۋلتفيلم كەيىپكەرلەرى ەدى. جاساعان شەبەر كىم ەكەنىن سۇراعانىمدا, وسكەمەندەگى «مۋزەي ۇيدە» جۇمىس ىستەيدى دەسكەن. اڭسارىم اۋعان مۋزەيگە انە بارامىن, مىنە بارامىن دەپ جۇرگەندە, جەتى جىل ۋاقىت ءوتىپتى. ءدام عوي, جۋىقتا عانا سول مۋزەيدىڭ قوجايىنىمەن جولىعىسىپ قالدىق. قازاق حاندىعىنا ارنالعان ەكسپوناتتار ازىرلەپ جاتقانىن ايتتى. «ادام ايداسا, بارمايمىن, ءدام-تۇز تارتسا, قالمايمىن» دەمەكشى, ەرتەسى الاڭ-ەلەڭ ۋاقىتتا الىپ-ۇشىپ جەتىپ باردىم...
ويۋلى اعاش ەسىكتى اشىپ, ىشكە كىرە بەرگەندە مۋزەيگە ەمەس, بوگدە ءبىر الەمگە ەنىپ بارا جاتقانداي كۇيگە ءتۇستىم. مۇلدەم بولەك اتموسفەرا. ادەتتەگى بارىپ جۇرەتىن مۋزەيلەردەي ەمەس, سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىنداي تىلسىم اسەرى بار. ءتىل كۇرمەلىپ, وي سان ساققا جۇگىردى. قولدانبالى ونەردىڭ ناعىز شەبەرى, وسى ءۇيدىڭ يەسى يۋري كاستانياتسپەن ەسەندەسكەن سوڭ اڭگىمەنى نەدەن باستارىمدى بىلمەي ساستىم. كىرەبەرىس ەسىكتىڭ تۇتقاسىنان باستاپ, ىشتەگى ءار بۇيىمعا دەيىن اعاشتان ويىلعان. قوس قاباتتى عيماراتتىڭ ىشكى قابىرعالارىن جالپاق تاسپەن جىمداستىرا قاپتاپ, بەتكى قاباتىن جىلتىراتىپ, مايلاپ قويعان. ءبارى-ءبارى تابيعي. ءدال مۇنداي مۋزەيدى كلاسسيتسيزم ونەرىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان ريمنەن, پەتەربوردان تاپپايتىن شىعارسىز.
شاڭىراعى بيىك كەڭ ساراي. ورتادان اسكەري جورىققا اتتانعالى تۇرعان كەيىپتەگى شىڭعىسحاننىڭ ءمۇسىنى قاسقايادى. استىنداعى اتى اۋىزدىعىن قارش-قارش شايناپ, ويناقشىپ كەلە جاتقانداي. حاننىڭ ءوزى سۇستى, قاھارلى. الدىنان شىققان جاۋدى جايراتىپ سالارداي. الا شۇبار بارىستىڭ تەرىسىن ەردىڭ ۇستىنە جاپقان شىڭعىس حاننىڭ كەسكىن-كەلبەتى مىنەز-قۇلقىن اشىپ تۇر. زەر سالا قاراساڭىز, ومىلدىرىك, قۇيىسقان, قانجىعاداعى ەسپە ارقانعا دەيىن اعاشتان جونىلعان. ءتىپتى حان باسىنداعى دۋلىعاسىنىڭ ءار قابىرشىعىنا دەيىن ەرىنبەي, ەپپەن ويىپ شىققان سوڭ يۋ. كاستانياتس حاس شەبەر ەمەي كىم؟! مۇسىندەرىنەن ينەنىڭ جاسۋىنداي ءمىن تاپپايسىز.
الاكولەڭكە ءۇيدىڭ ىشىندە ۇزدىك-سوزدىق ىڭىلداعان اۋەن وينايدى. ساناداعى ارتىق-اۋىس ويدى سىلىپ تاستاپ, اعاش فيگۋرالاردى كوزبەن شولىپ ۇزاق ءجۇردىم. يۋري شەبەر دە ۇندەگەن جوق. مۋزەيدىڭ تورگى جاعىنا جاقىنداعاندا, شىمىلدىقتى ءتۇرىپ, قاپ-قاراڭعى بولمەگە باستادى. كىرە بەرە قولىنداعى ءالسىز عانا جارىق شاشاتىن شامىن قوستى. تاقتا تاكاپپارلانا حانداردىڭ ءبىرى وتىر.
– «ورتا عاسىرداعى ازيا» جوباسىن ازىرلەپ جاتىرمىز. بۇل شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى باتىي. التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاعان. كورەرمەنگە سول زاماننىڭ رۋحىن سەزىندىرۋ ءۇشىن شىڭعىس حاننىڭ اۋلەتىن وسىنداي, قاراڭعىلاۋ بولمەگە ورنالاستىرامىز. ولاردىڭ ءبارىن بارىستىڭ تەرىسىن جامىلعان كەيىپتە جاسايمىز, – دەپ ءوز ونەرىنە ءوزى تامسانا قارادى يۋري شەبەر. – ال مىناۋ قايىر حان, اناۋ كەنەسارى, – دەپ دالىزدە قاز-قاتار تۇرعان حاندار مەن باتىرلاردى تانىستىرا باستادى. ولاردىڭ تاريحىن, جاسالۋ ءادىسىن اڭگىمەلەدى.
قازاق بالالارىنا العاش مەكتەپ سالعان جاڭگىر حان, قاسقىر ەرتكەن مالايسارى, بوگەنباي باتىر, قاسىم حان, ابىلقايىر حان, 16 جاسىندا ەكى قاباندى سۇلاتقان قابانباي باتىر, تاعىسىن تاعى... ايتەۋىر قازاقتىڭ حاندارى مەن باتىرلارىن تۇگەندەپ ءجۇر ەكەن. تاريحي تۇلعالارىمىزدى يۋ.كاستانياتستىڭ ۇيىنەن كورۋ – قازاق تاريحىنا, قازاق ەلىنە دەگەن زور قۇرمەتتىڭ بەلگىسى دەر ەدىم. «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن وسىنداي بولسا كەرەك-ءتى.
ءار ءمۇسىن وزىنشە ەرەكشە. قابانبايدى قاراڭىز, كومپوزيتسياسى قانداي؟! تۇعىردا نايزالى باتىر, تومەنگى جاعىنداعى قامىس اراسىندا قوس قابانمەن ارپالىسقان جاس جىگىت. جىگىتتىڭ قابانعا قاراعان وتتى جانارىنا دەيىن بەينەلەنگەن. جو-جوق, بوياۋمەن ەمەس, جۇمىستار تەك پىشاقتىڭ جۇزىمەن عانا جۇزەگە اسادى ەكەن. مۇنداعى شەبەرلەر زىر ەتكىزىپ, تىلە سالاتىنداي ستانوك پايدالانبايدى. ەگەر فيگۋرالاردى ستانوكپەن جاسار بولساق, ونەر ولەدى دەگەن پىكىردە يۋ.كاستانياتس. ەرتەگىلەر ەلىندە جۇرگەندەي مەن:
– مۇنداي شەبەرلىكپەن جاسالعان دۇنيەلەر ەرميتاجدا جوق شىعار, دەيمىن عوي يۋري شەبەرگە.
– ەرميتاج دەيسىڭ بە؟ حابارلاسقان ول جاقتان. پەتەربوردان ءبىر سۋرەتشى كەلىپ, تاڭعالىپ كەتتى. مۇنداي مۋزەيدى العاش كورۋىمىز دەيدى. بارىنەن دە قولدانبالى ونەردى وقىماعانىما سەنە الماي باسىن شايقادى.
– سوندا ءسىزدىڭ ماماندىعىڭىز نە؟ – دەدىم. ءيا, سۋرەتشى بولماسا, بۇل دەگەن كولدەنەڭ كوك اتتىعا داري بەرمەيتىن ونەر.
– ۇشقىشپىن, – دەپ مىرس ەتتى. – وتىز ەكى جىلدان بەرى زەينەتكەرمىن. جاسىم جەتپىستە. تۋعان جەرىم – باكۋ. مەكتەپتى تامامداعان سوڭ ەكى جىل ينستيتۋتتا وقىپ, اسكەر قاتارىنا اتتاندىم. كەلگەن سوڭ ۇشقىشتىڭ وقۋىنا ءتۇستىم. ديپلومىمدى العان سوڭ قازاقستانعا جىبەردى. 1976 جىلدان بەرى وسى وسكەمەندە تۇرامىن, – دەپ شەشىلە سويلەي باستادى. – ۇشقىشتىڭ وقۋىندا جۇرگەندە-اق اعاش ويىپ جۇرەتىنمىن. ەشكىم قولىما قاشاۋ, پىشاق ۇستاتىپ, اعاش ويۋدى ۇيرەتكەن جوق. ونەردەگى باعىتىم تاريحي تاقىرىپ بولعاندىقتان, اعاش جونۋدان بولەك كىتاپ كوپ وقيمىن, تاريحشىلارمەن كەڭەسەمىن. جاساعان دۇنيەلەرىم تاريحي شىندىققا ساي بولۋى كەرەك قوي.
– سوندا ءبىر مۇسىنگە مولشەرمەن قانشا ۋاقىت جۇمسايسىز؟ – دەدىم. ونداعى ويىم – سانى جوق مۇنشاما جۇمىستى جاساۋ ءۇشىن جۇزدەگەن جىل نەمەسە قاجىرلى ەڭبەك قاجەت.
– مەن ء«بىر كارتينانى التى جىل, ون جىل جازدىم» دەيتىن سۋرەتشىلەرگە تاڭىم بار. دەمەك, ول ەڭبەك ەتپەيدى نەمەسە سۋرەتكە يكەمى جوق. مىسالى, مەن تاقتاي بەتىنە رەلەفتى پورترەتتى ءۇش-اق كۇندە ويىپ بەرەمىن. ال اناۋ شىڭعىس حاننىڭ مۇسىنىنە ءۇش اي ۋاقىت جۇمسادىق.
– جۇمىستارىڭىزدى ساتاسىز با؟ – دەدىم.
– كۇن كورۋىم كەرەك قوي. بىراق مەن ماتەريالدىق بايلىقتان گورى رۋحاني بايلىقتى جوعارى قويامىن. مەن ءۇشىن ونەر ماڭىزدى. تاپسىرىسپەن جاسالعان بىردە-ءبىر دۇنيە جوق. باياعىدا ءبىر ەكستراسەنس كەلىپ, «توردەگى ەكى باعاناڭ تازا ەنەرگياعا تولىپ تۇر. مۇنداي ەنەرگيانى باسقا جەردەن كورمەدىك» دەگەن. سەبەبى دەدىم مەن, «مۇنداعى ءار بۇيىم شىنايى ماحابباتپەن, جۇرەكپەن جاسالعان. مۇندا كەلگەن ادامنىڭ ويى دا تازارادى». راس, سولاي. تاعى بىردە ورتا جاستاعى ايەل ادام كەلدى. تىلسىم كۇش بارىن ول دا سەزدى مە, « ۇلىمدى الىپ كەلەيىن بە؟» دەپ رۇقسات سۇرادى. سويتسەم ۇلى ارنايى اسكەري جاساقتا قىزمەت ەتكەن بە, ايتەۋىر قىزمەت بابىندا قىلمىسكەرگە وق اتىپ, مەرت ەتكەن كورىنەدى. سونىڭ اسەرىنەن ارىلا الماي ۇزاق جىل ءجۇرىپ وسىندا كەلدى. مىناۋ مۋزىكا, اتموسفەرا الگى جىگىتتى سترەستەن الىپ شىقتى, – دەپ توبە جاقتاعى پوشىمى بولەكتەۋ كەيىپتەگى مۇسىندەرگە قارادى.
مۋزەي ءۇيدىڭ قاراۋىلدارىنداي قارۋلى مۇسىندەر ۇزىننان-ۇزاق بالكوننىڭ ءور جاعىندا جۋان شىنجىرمەن ءىلۋلى تۇرعان سەكىلدى. كومەسكىلەنىپ, كوزگە انىق كورىنبەيدى. ايتسا, ايتقانداي-اق. اۋراسى باسقا بۇل ءۇيدىڭ. ارت-تەراپيا دەگەن وسى ما دەيمىن. وسكەمەنگە كەلگەن تۋريستەردى الىپ كەلەتىندەي جەر. قالامىزعا كەلگەن مەيماندار مۇندا ات باسىن بۇرسا, يۋري شەبەر شايىن دەمدەپ, ءتاتتى-ءدامدىسىن الدارىنا توسىپ, قارسى الاتىنىن دا ايتىپ قالدى.
– جەتپىسىنشى جىلداردان بەرگى ونەرىڭىزدى وزگە ەلدە كورسەتە الدىڭىز با؟ – دەدىم ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ بارا جاتقانىمىزدا. قوس قاباتتى عيمارات ءىشى تولعان قولونەر. ءۇي سالۋدى قويىپ, ءبىر شەگە قاعىپ كورمەگەن جىگىتتەرىمىز بار. ولاردىڭ قاسىندا يۋري كاستانياتس بۇل ءۇيدى ىرگەتاسىنان باستاپ ءوزى قالاپ, مۋزەي رەتىندە ۇستاپ وتىر. الدىڭعى جىلدارى ەكىنشى قاباتىنان ءورت شىعىپ, ءبىرتالاي جۇمىستارى وتقا ورانعان. سونىڭ وزىنە سابىرمەن قاراعان ول ءبارىن قايتادان قالپىنا كەلتىردى.
– ماقتانعىم كەلمەيدى. جاساعان دۇنيەلەرىم حالىقتىڭ كوز الدىندا. ەسىگىم اشىق. كەلىپ كورسىن. مەنىڭ كورمەم جىل كولەمىندە ءوتىپ جاتىر. جۇمىستارىم 1990 جىلدارى كەڭەس وداعىندا ءبىرىنشى ورىن العان. ال 2014 جىلى پاريجدە, ەيفەل مۇناراسىنىڭ تۇبىندە «ەۋروپا» سالونىندا جەكە كورمەمدى وتكىزدىم. ونىڭ ءوزى اۋرە بولدى. جۇمىستارىمدى پاريجگە دەيىن جۇك كولىگىمەن اپاردىم. ول جاقتىڭ حالقى ونەردى شىن كوڭىلمەن باعالادى. مادەنيەتى دە جوعارى. بىراق ساتا المادىق. سەبەبى قۇجاتتى دۇرىس جاسامادىق. قۇجاتتارى دۇرىس بولعان كۇننىڭ وزىندە دە ساتىپ الماۋشى ەدى. نەگە دەيسىڭ عوي. مىسالى, ەۋروپالىقتارعا ابىلاي حان كەرەك پە؟! مۇمكىن ريم باتىرلارىن جاساپ اپارسام, وتەر ەدى, – دەيدى يۋري شەبەر.
راس, جۇمىستارىنىڭ بىرقاتارى قازاق تاريحىنا, قازاق حاندىعىنا, قازاقى داستۇرگە ارنالعان. ارا-اراسىندا جەڭىل تاقىرىپتارعا دا ەرىك بەرگەن. قوجاناسىر, الدار كوسەنىڭ وبرازىنا قاراپ ءبىر جىمياسىڭ. رومانتيكالىق مۇسىندەر دە جوق ەمەس. اسكەريلەرگە ۇقساتىپ قاشاعان شاحمات فيگۋرالارى مەن تاقتاسىنىڭ ءوزى قانداي؟! اداماتا مەن حاۋانانى دا ءار قىرىنان مۇسىندەپتى. انيماليستىك جانر دا باستى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى ەكەن. قابىرعالاردا قاسقىر, ايۋ, ارقار, جولبارىس سياقتى جىرتقىشتاردىڭ باستارىن گورەلەف جانرىندا جاساپتى. شىنايى. كوز جانارلارى وت شاشىپ, شىتىناپ تۇر. مىنە-مىنە باس سالاتىنداي.
مۋزەيدە ورىس ۇلتىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى جاساعان جۇمىستارى دا از ەمەس. ا.نەۆسكيدىڭ ءوزى مەنمۇندالايدى. شىركەۋدىڭ الدىندا قىلىشىنا سۇيەنىپ تۇر. شىركەۋدىڭ ەتەك جاعىنا قالىڭ قول بەكىنگەن. كۇمبەزىندە اعاشتان ويىپ جاسالعان 5 مىڭ قابىرشىق بار ەكەن. بۇعان قاراپ, نەتكەن شىدامدىلىق دەدىم. ورىستىڭ تاريحىنا بايلانىستى كوزگە تۇسكەن تاعى ءبىر ءمۇسىن – كەمەگە مىنگەن مايور ي.ليحارەۆ. كەمەنىڭ جەلكەنىندە «1720. ۋست-كامەنوگورسك» دەگەن جازۋى بار. ياعني ي.ليحارەۆتىڭ وسكەمەندەگى ەرتىس پەن ءۇلبىنىڭ قوسىلعان تۇسىنا كەلىپ, بەكىنىس سالعان كەزىنە ارناپ جاسالعان كومپوزيتسيا.
– مىنانداي شۇقىما جۇمىستار جالىقتىرماي ما؟ – دەيمىن عوي جاناشىرلىق تانىتقانداي.
– مەن اعاش ويىپ وتىرىپ دەمالامىن. ونىڭ ۇستىنە ويىما كەلگەن يدەيالار مازا بەرمەيدى. الداعى ۋاقىتتا كۇردەلى جوبا باستاعىم كەلىپ ءجۇر. جۋىقتا عانا ريۋريكتەن كەيىنگى كنياز – ولەگ ۆەششي تۋرالى وقىدىم. زامانىندا بۇگىنگى ىستانبۇلدى باسىپ العان ەكەن. سۋرەتتەپ جازىلعان ءبىر ەپيزود قاتتى اسەر ەتتى – و. ۆەششيدىڭ اسكەرى ۇلكەن كەمەنى دوڭگەلەككە قويىپ, قاقپاعا الىپ كەلگەن. ءسويتىپ, تسارگراد قالاسىن باسىپ العان. قازىر كومپوزيتسيا كوز الدىمدا تۇر: قورشاۋ. ىشكى جاعىندا كۇمبەزدى شىركەۋ. قاقپاعا قاعىلعان التىن قالقان. ۋرالاعان جاۋىنگەرلەر... مىنە, وسىنى جاساعىم كەلەدى, – دەپ اعىنان جارىلىپ, جوسپارىن جايىپ سالدى.
سونداي-اق قۇداي قۋات بەرسە, الداعى ۋاقىتتا قازاقتىڭ تاريحىنا قاتىستى ەكسپوناتتاردى جەكە بولمەگە, ورىس حالقىمەن بايلانىستى مۇسىندەردى جەكە بولمەگە توپتاستىرماقشى. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا « ۇلى دالانىڭ ۇلىلارى», «قازاقستان تاريحى», «رەسەي تاريحى», «ورتا عاسىرداعى ازيا» سىندى اۋقىمدى جوبالارمەن جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىن دا باياندادى. يۋري كاستانياتس جالعىز ەمەس البەتتە, قاسىندا تاعى ەكى شەبەر بار. الايدا قولدانبالى ونەرگە شىنايى قىزىعاتىن سۋرەتشىلەر جوق كورىنەدى.
ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, مۇنداي بەكزات ونەر يۋري شەبەرگە قايدان دارىعان دەسەك, اتاسى ەدۋارد كازاريان ميكرومينياتيۋرانىڭ نەگىزىن قالاعان ەكەن. ءاۋ باستاعى ماماندىعى سكريپكاشى ەدۋارد كازاريان كەيىننەن ميكرومينياتيۋرا جاساي باستاعان. ول دەگەنىمىز – كوزگە كورىنبەيتىن ميكرومۇسىن. ونداي جۇمىستى كوبىنەسە ميكروسكوپ نەمەسە لۋپا ارقىلى عانا كورۋىڭىز مۇمكىن. ەدۋارد اقساقال تىرناقالدى تۋىندىسىن ستالينگە سىيلاعان ەكەن. نەمەرەسىنىڭ ايتۋىنشا, ينەنىڭ جاسۋىنا سكريپكا جاساپ, سيمفونيالىق وركەستردە ويناتقان ەكەن. سوندا دەيدى, كادىمگى سكريپكانىڭ ءۇنى شىققان ەكەن.
الەمدە تەڭدەسى جوق ميكرومۇسىندەر جاساعان ەدۋارد كازاريان وسىدان ون جىل بۇرىن تۋعان جەرى ارمەنيادا ومىردەن وزىپتى. ونىڭ ونەر تۋىندىلارى ءالى كۇنگە ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتاۋلى. سەنەسىز بە, بىلمەيمىن, كادىمگى ءبىر تال شاشتى ويىپ, مۇحامەد ءالي مەن چارلي ءچاپليننىڭ رينگتەگى ميكرومۇسىنىن جاساپ, كوپشىلىكتى تاڭداي قاقتىرعان دەسەدى.
مىنە, الەمدى ءتانتى ەتكەن ميكرومۇسىنشىنىڭ نەمەرەسى يۋري كاستانياتس وسكەمەندە ونەرمەن اينالىسىپ ءجۇر. ۇندەمەي عانا ۇلكەن ونەردى ولتىرمەي كەلە جاتقان يۋري شەبەرگە قۇداي دەنساۋلىق بەرسە, ءالى تالاي تىڭ تۋىندىلار جاساپ شىعارارى ءسوزسىز.
وسكەمەن