جەتى قازىنا – جەتى ىرىس

مىسالى, وتە ەرتەدەگى ءبىر نۇسقادا كۇللى عالام, جاراتىلىستى, ياعني – اسپان, كۇن, اي, وت, سۋ, جەر, اۋا دەپ جەتى نەگىزگە جىكتەپ, بۇلاردى « ۇلى جەتى قازىنا» دەپ تانىعان. ءدال وسى ۇستانىمى قىتايدىڭ كونە داو ءىلىمى ارقىلى ازيا حالىقتارىنا تاراپ, ەجەلگى تۇركى بابالارىمىزدىڭ دا تانىم كوكجيەگىنە اسەر ەتكەنىن اڭعارامىز. جالپى, «جەتى» ادام­زات­تىڭ تىرەك تۇتاتىن سانى. مىسالى, ءبىزدىڭ زامانىمىز­دان بۇرىن 1500 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ۆا­ۆيلوندىقتار «جەتى» سانىن كيە تۇ­تىپ, عيبا­دات­حانالارىن جەتى قات ەتىپ جاساسا, جەتى قازىنا ۇعىمى يسلام دىنىندە: قىزىر, باق, اقىل, ءىلىم, بايلىق, دەنساۋلىق جانە قۇراندا ايتىلاتىن «ۇڭگىر يەلەرى» تۋرالى اياتتىڭ تاپ­سىرىندەگى قىتىمىر اتتى يت نۇسقاسىمەن تو­لىعادى.

ال قازاق حالقىنىڭ ۇعىمىنداعى جەتى قازىنا قانداي؟ عالىم ىسمەت كەڭەسباەۆ ەجەلگى ميفولوگيا جايلى ەڭبەكتەرىندە, ۇلتىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتى مەن ءپالساپاسىندا جەتى سانى كيەلى بولىپ ەسەپتەلەدى. مىسالى, تاۋكە حان تۇسىنداعى ەل باسقارۋدىڭ زاڭ-جورالعىسى «جەتى جارعى» اتالۋى تەگىن ەمەس, دەيدى.

سول سياقتى ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن, اتاقتى بوگەنباي باتىردىڭ شوبەرەسى ساققۇلاق بي: «ادامنىڭ باسشىسى – اقىل, جەتەكشىسى – تالاپ, جولاۋشىسى – وي, جولداسى – كاسىپ, قور­عا­نى – سابىر, قورعاۋشىسى – مىنەز, سىناۋ­شى­سى – حالىق, جەتى قازىنا دەگەن وسى» دەسە, ال كوپ جاع­دايدا حالقىمىزدىڭ تۇرمىستىق-رۋحاني تىر­شىلىگى مەن مادەنيەتىنە وزەك بولعان: اقىل­دى ايەل, جۇيرىك ات, قىران بۇركىت, قۇماي تازى, بە­رەن مىلتىق, قاندى اۋىز قاقپان, وتكىر كەز­دىك وسى جەتەۋىن «جەتى قازىنا» دەپ تانىپ ءجۇر­مىز.

ال قاھارمان تۇلعا باۋىرجان مومىش ۇلى اتا­مىز جوعارىدا ايتىلعان جالپى حالىقتىق ۇعىم­عا سىڭىرىلگەن قازىنالاردى تالداي وتىرىپ, بۇلار ەر-ازاماتتىڭ جەكە باسىنا, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاجەتتى قۇندى دۇنيەلەر ەكەنىن ايتىپ, جىگىتتىڭ جەتى قازىناسىن بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «1. جۇيرىك ات – جىگىتتىڭ قاناتى. «ات – ەر قاناتى» دەگەندەي, اتسىز جىگىتتىڭ كۇنى قاراڭ بولعان; 2. قىران بۇركىت – جىگىتتىڭ العىرلىعى, ءبۇرىپ تۇسەر كۇش-قۋاتى; 3. قۇماي تازى – سەنىمى, دوسقا ادال بەرىكتىگى; 4. بەرەن مىل­تىق – وتى, قاھارى; 5. قاقپان – سەرتى, ءبىرسوزدى مارتتىگى; 6. الماس كەزدىگى – سۇسى, ايبىنى; 7. سۇلۋ ايەل – ەلدىڭ بارىنە سۇلۋ قايدان تابىلا بەرسىن, بىراق سۇلۋ بولسىن-بولماسىن, ول – ەر-ازاماتتىڭ ارتىنداعى قامالى, وتىنىڭ بەرەكەسى. سۇلۋ ايەل دەگەندە تەك بەت كوركى ەمەس, ونىڭ جان تازالىعى, اقىل-پاراساتىن ايتادى. بەتى جىلتىراعان ۇرعاشىنىڭ ءبارى قازىناعا جاتپاسا كەرەك. ءسوزدىڭ قىسقاسى, ەر جىگىتتىڭ باسىنداعى وسى جەتەۋى تۇگەل بولسا, تار­شى­لىق كورمەيدى, دەپتى بۇرىنعىلار».

وسى ورايدا, قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق سارىندى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «اڭشىنىڭ ءانى» اتتى شاعىن ءان-تولعاۋدا: «جۇيرىك ات, قىران بۇركىت, ۇشقىر تازى, جىگىتتىڭ وعان قۇمار ونەرپازى, ك ۇلىمكوز, ويماق اۋىز ءبىر سۇلۋعا, تارىقپا ويدا-جوقتا قالساڭ تاڭىلىپ...» دەگەن شۋماقتا, جوعارىدا باۋكەڭ اتامىز جىكتەپ-جىلىكتەگەن قازىنالاردىڭ سورابى ايتىلادى.

ەندى وسى قازىنالارعا جەكە-جەكە توقتالار بول­ساق, جوعارىداعى جەتى دۇنيە ءبىر عانا ادامعا ءتان بۇيىمدار. دەمەك بۇل قازىنالار جەكە تۇلعاعا قاجەت جاراق رەتىندە, جىگىتتىڭ ءسان-سالتاناتىن تولىقتىرىپ تۇراتىن زاتتىق قۇندىلىقتار. اتام قازاق اقىلدى ءھام سۇلۋ ايەلدى «اقىلدى ايەل – ىرىسىڭنىڭ جارتىسى» نەمەسە «جاقسى بولسا العانىڭ, دۇنيەنىڭ شىراعى...» دەپ سيپاتتاسا, جۇيرىك اتتى «ەر قاناتى – جۇيرىك ات» نەمەسە «جاقسى جىلقى – جان ازىعى» دەگەن ەكەن.

سول سياقتى, قازاق قىران بۇركىتتى ەر جىگىت­تىڭ سانىنە بالاسا, قۇماي تازى, بەرەن مىلتىق, قاندى اۋىز قاقپان, وتكىر كەزدىك بۇلاردىڭ ءبارى تۇرمىستىق مادەنيەتتىڭ اسا قاجەت جا­راق­تارى رەتىندە كوشپەندىلەرمەن بىرگە, بىتە قاي­ناسىپ جاساپ كەلە جاتقان دۇنيەلەر. دە­مەك جەتى قازىنا دەگەنىمىز – جەتى ىرىس. بۇل قازىنالار – زاتتىق مۇرا رەتىندە ادامنىڭ اقىل-ويىن, امال-ايلاسىن جەتىلدىرىپ, تابيعاتپەن ەتەنە ۇيلەسىمىن, اڭعارىمپازدىعىن ارتتىراتىن دۇنيەلەر. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, ء«يتتى الىپ, اڭعا شىق­سا, قۇستى بىرەۋ, ەرىنە التىن بالداق ەتىپ تىرەۋ, جىگىتتىڭ بەس كۇن جارىم عۇمىرىندا, پا, شىر­كىن, بولسىن دەگەن بۇل ءبىر تىلەۋ» دەپ اندە ايتىلعانداي ادامنىڭ اقىل-پاراساتى مەن ءسان-سالتا­نا­تىن ۇشتايتىن باعا جەتپەس قۇندىلىقتار.